स च विष्णुः परं ब्रह्म यतः सर्वमिदं जगत् । जगच्च यो यत्र चेदं यस्मिंश्च लयमेष्यति
आणि तोच विष्णू हे परब्रह्म आहे, ज्याच्यापासून हे सगळं जग निर्माण झालं, ज्यामध्ये जग आहे, आणि ज्यामध्ये अखेरीस ते विलीन होईल.
तद्ब्रह्म तत्परं धाम सदसत्परमं पदम् । यस्य सर्वमभेदेन यतश्चैतच्चराचरम्
तेच ब्रह्म, तेच परमधाम, अस्तित्व आणि अनस्तित्व याहूनही श्रेष्ठ स्थान आहे, ज्याच्यामुळे हे सगळं चराचर व्यापलं गेलंय आणि ज्याच्यापासून ते उत्पन्न झालंय.
स एव मूलप्रकृतिर्व्यक्तरूपी जगच्च सः । तस्मिन्नेव लयं सर्वं याति तत्र च तिष्ठति
तोच मूळ प्रकृती, प्रकट रूप आणि हे संपूर्ण जग आहे; सर्व काही त्यात विलीन होतं आणि त्यातच टिकून राहतं.
कर्त्ता क्रियाणां स च इज्यते क्रतुः स एवतत्कर्मफलं च तस्य । स्रुगादियत्साधनमप्यश्षॐ हरेर्न किञ्चिद्व्यतिरिक्तमस्ति
तोच सर्व कर्मांचा कर्ता आहे, तोच यज्ञरूपाने पूजला जातो, आणि तोच त्या कर्माचं फळ आहे; यज्ञातील समिधा वगैरे सर्व साधनंही हरिव्यतिरिक्त काहीच नाही.
श्रीपारशर उवाच तारामयं भगवतः शिशुमाराकृति प्रभोः । दिवि रूपं हरेर्यत्तु तस्य पुच्छे स्थितो ध्रुवः ॥ २,९.
श्रीपाराशर म्हणाले—आकाशात तारकांनी बनलेली, शिशुमारासारखी जी भगवान हरिची मूर्ती आहे, तिच्या शेपटीवर ध्रुव स्थिर आहे.
सैष भ्रमन् भ्रामयति चन्द्रादित्यादिकान् ग्रहान् । भ्रमन्तमनु तं यान्ति नक्षत्राणि च चक्रवत् ॥ २,९.
ही मूर्ती फिरताना, चंद्र, सूर्य आणि इतर ग्रहांना फिरवते; आणि त्या मागे सर्व नक्षत्रंही चाकासारखी फिरतात.
सूर्याचन्द्रमसौ तारा नक्षत्राणि ग्रहैः सह । वातानीकमयैर्बन्धैर्ध्रुवे बद्धानि तानि वै ॥ २,९.
सूर्य, चंद्र, तारे आणि ग्रह, हे सगळे वाऱ्याच्या बंधनांनी ध्रुवाशी बांधलेले आहेत आणि त्यामुळे ते स्थिर राहतात.
शिशुमाराकृति प्रोक्तं यद्रूपं ज्योतिषां दिवि । नारायणोऽयनं धाम्नां तस्याधारः स्वयं हृदि ॥ २,९.
आकाशातील ज्योतींचं शिशुमारासारखं रूप, हे नारायणच आहे; तोच सर्व धामांचा आधार आहे आणि त्याच्या हृदयात तो स्वतः स्थित आहे.
उत्तानपादपुत्रस्तु तमाराध्य जगत्पतिम् । स तारा शिशुमारस्य ध्रुवः पुच्छे व्यवस्थितः ॥ २,९.
उत्तानपादाचा पुत्र, जगाचा स्वामी असलेल्या प्रभूची उपासना करून, तो तारा झाला; ध्रुव शिशुमाराच्या शेपटीवर स्थिर आहे.
आधारः शिशुमारस्य सर्वाध्यक्षो जनार्दनः । ध्रुवस्य शिशुमारस्तु ध्रुवे भानुर्व्यवस्थितः ॥ २,९.
शिशुमाराचा आधार आणि सर्वांचा अधिपती जनार्दन आहे; शिशुमार ध्रुवाचा आधार आहे, आणि ध्रुवात सूर्य स्थिर आहे.
तदाधारं जगच्चेदं सदेवासुरमानुषम् ॥ २,९.
हे संपूर्ण जग, देव, असुर आणि माणसं, या सर्वांचा आधार तोच आहे.
येन विप्रविधानेन तन्ममैकमनाः शृणु । विवस्वानष्टभिर्मासैरादायापो रसात्मिकाः । वर्षत्यम्बुततश्चान्नमन्नादप्यखिलं जगत् ॥ २,९.
हे कशामुळे असतं, ते मी सांगतो, तू एकचित्ताने ऐक—सूर्य आठ महिन्यांत रसयुक्त पाणी घेतो, मग पाऊस पडतो, त्या पाण्यापासून अन्न निर्माण होतं, आणि त्या अन्नापासून संपूर्ण जग निर्माण होतं.
विवस्वानंशुभिस्तीक्ष्णैरादाय जगतो जलम् । सोमं पुष्णात्यथेन्दुश्च वायुनाडीमयैर्दिवि । नालैर्विक्षिपतेऽभ्रेषु धूमाग्न्यनिलमूर्तिषु ॥ २,९.
सूर्य आपल्या तीक्ष्ण किरणांनी पृथ्वीवरचं पाणी उचलतो; मग चंद्र त्याला पोसतो, आणि चंद्र वायूच्या नाड्यांनी आकाशातून ते पाणी ढगांमध्ये, वाफ, अग्नी आणि वाऱ्याच्या रूपाने सोडतो.
न भ्रश्यन्ति यतस्तेभ्यो जलान्यभ्राणि तान्यतः । अभ्रस्थाः प्रपतन्त्यापो वायुना समुदीरिताः । संस्कारं कालजनितं मैत्रेयासाद्य निर्मलाः ॥ २,९.
त्या पाण्यामुळे ढग कमी होत नाहीत, कारण ते त्यांच्यातच असतं; ढगांमध्ये असलेलं पाणी, वाऱ्याने खाली आणलं जातं, आणि काळामुळे त्याचं रूप बदलून, हे मैत्रेय, ते पाणी शुद्ध होतं.
सरित्समुद्रभौमास्तु तथापः प्राणिसम्भवाः । चतुष्प्रकारा भगवानादत्ते सविता मुने ॥ २,९.
मुनिवर, सूर्यदेव नद्यांतील, समुद्रांतील, पृथ्वीतील आणि जीवांतील असे चार प्रकारचे पाणी घेतात.
आकाशगङ्गासलिलं तथादायगभस्तिमान् । अनभ्रगतमेवोर्व्यां सद्यः क्षिपति रश्मिभिः ॥ २,९.
तेजस्वी सूर्य आकाशगंगेचे पाणी देखील उचलतो आणि निरभ्र आकाशात आपल्या किरणांनी ते लगेच पृथ्वीवर सोडतो.
तस्य संस्पर्शनिर्धूतपापपङ्को द्विजोत्तम । न याति नरकं मर्त्यो दिव्यं स्नानं हि तत्स्मृतम् ॥ २,९.
द्विजश्रेष्ठा, त्या पाण्याचा स्पर्श होऊन ज्याचे पाप व अशुद्धता निघून जाते, तो मनुष्य नरकात जात नाही; कारण असे स्नान दिव्य मानले जाते.
दृष्टसूर्यं हि यद्वारि पतत्यभ्रैर्विना दिवः । आकाशगङ्गासलिलं तद्गोभिः क्षिप्यते रवेः ॥ २,९.
जेव्हा सूर्य दिसतो आणि आकाशात ढग नसतात, तेव्हा जे पाणी पडते, ते आकाशगंगेचे पाणी असते, जे सूर्याच्या किरणांनी पृथ्वीवर येते.
कृत्तिकादिषु ऋक्षेषु विषमेषु च यद्दिवः । दृष्टार्कपतितं ज्ञेयं तद्गाङ्गं दिग्गजोज्झितम् ॥ २,९.
कृत्तिका इत्यादी नक्षत्रांमध्ये, तसेच विषम नक्षत्रांमध्ये सूर्य दिसत असताना आकाशातून जे पाणी पडते, ते दिग्गजांनी सोडलेले गंगाजल समजावे.
युग्मर्क्षेषु च यत्तोयं पतत्यर्कोज्झितं दिवः । तत्सूर्यरश्मिभिः सर्वं समादाय निरस्यते ॥ २,९.
युग्म नक्षत्रांच्या संयोगात, सूर्याच्या किरणांनी जे पाणी आकाशातून पडते, ते सर्व सूर्याच्या किरणांनी पुन्हा उचलले जाते आणि पसरवले जाते.
उभयं पुण्यमत्यर्थं नृणां पापभयापहम् । आकाशगङ्गासलिलं दिव्यं स्नानं महामुने ॥ २,९.
महामुने, आकाशगंगेचे पाणी आणि दिव्य स्नान, या दोन्ही गोष्टी माणसांसाठी अत्यंत पुण्यदायक असून पापाचा भय दूर करतात.
यत्तु मैघैः समुत्सृष्टं वारि तत्प्राणिनां द्विज । पुष्णात्यौषधयः सर्वा जीवनायामृतं हि तत् ॥ २,९.
द्विजा, जे पाणी मेघांनी सोडले जाते, ते सर्व प्राण्यांना पोसते; ते सर्व औषधींना जीवन देते, कारण तेच खरे जीवनाचे अमृत आहे.
तेन वृद्धिं परां नीतः सकलश्चौषधीगणः । साधकः फलपाकन्तः प्रजानां द्विज जायते ॥ २,९.
त्या पावसामुळे सर्व प्रकारच्या वनस्पतींना मोठी वाढ मिळते; त्या फळांनी परिपक्व होतात आणि सर्व जीवांसाठी उपयुक्त ठरतात, द्विजा.
तेन यज्ञान्यथाप्रोक्तान्मानवाः शास्त्रचक्षुषः । कुर्वन्त्यहरहस्तैश्च देवानाप्याययन्तिते ॥ २,९.
त्या पावसामुळे लोक शास्त्रानुसार सांगितलेले यज्ञ दररोज करतात आणि त्या यज्ञांनी देवतांचेही पोषण होते.
एवं यज्ञाश्च वेदाश्च वर्णाश्च द्विजपूर्वकाः । सर्वे देवनिकायाश्च सर्वे भूतगणाश्च ये ॥ २,९.
अशा प्रकारे, यज्ञ, वेद, द्विजांपासून सुरू होणारे सर्व वर्ण, सर्व देवगण आणि सर्व भूतगण—
वृष्ट्या धृतमिदं सर्वमन्नं निष्पाद्यते यया । सापि निष्पाद्यते वृष्टिः सवित्रा मुनिसत्तम ॥ २,९.
—हे सर्व पावसामुळे टिकून आहेत, ज्यामुळे अन्न निर्माण होते; आणि तो पाऊसही, मुनिश्रेष्ठा, सूर्यामुळेच निर्माण होतो.
आधारभूतः सवितुर्ध्रुवो मुनिवरोत्तम । ध्रुवस्य शिशुपारोऽसौ सोऽपि नारायणात्मकः ॥ २,९.
मुनिवर, सूर्याचा आधार म्हणजे ध्रुव; आणि ध्रुवाचा आधार असलेला शिशुमार हाही नारायणस्वरूप आहे.
हृदि नारायणस्तस्य शिशुमारस्यं संस्थितः । बिभर्ता सर्वभूतानामादिभूतः सनातनः ॥ २,९.
त्या शिशुमाराच्या हृदयात नारायण वास करतो, तो सर्व सृष्टीचे पालन करणारा, आद्य आणि सनातन आहे.
रथस्त्रिचक्रः सोमस्य कुन्दाभास्तस्य वाजिनः । वामदक्षिणतो युक्ता दश तेन चरत्यसौ
सोमाचा रथ तीन चाकांचा असून कुंदासारखा शुभ्र आहे; त्याला दहा घोडे जुंपलेले आहेत, पाच डावीकडे आणि पाच उजवीकडे, आणि तो अशा प्रकारे फिरतो.
वीथ्याश्रयाणि ऋक्षाणि ध्रुवाधारेण वेगिना । ह्रासवृद्धिक्रमस्तस्य रश्मीनां सवितुर्यथा
नक्षत्रे त्यांच्या मार्गाने फिरतात, ती वेगवान आणि स्थिर ध्रुवामुळे जोडलेली आहेत; त्यांची वाढ आणि घट सूर्याच्या किरणांसारखीच आहे.