कृतकाकृतयोर्मध्ये महर्लोक इति स्मृतः । शून्यो भवति कल्पान्ते योत्यन्तं न विनश्यति
कृत्रिम आणि नैसर्गिक लोकांच्या मध्ये महर्लोक आहे असं मानलं जातं; कल्पाच्या शेवटी तो रिकामा होतो, पण पूर्णपणे नाहीसा होत नाही.
एते सप्त मया लोका मैत्रेय कथितास्तव । पातालानि च सप्तैव ब्रह्माण्डस्यैष विस्तरः
मैत्रेय, मी तुला हे सात लोक आणि सात पाताळ सांगितले; हेच ब्रह्मांडाचं विस्तार आहे.
एतदण्डकटाहेन तिर्यक् चोर्ध्वमधस्तथा । कपित्थस्य यथा बीजं सर्वतो वै समावृतम्
हे सर्व अंडाच्या कवचाने वर, खाली आणि बाजूंनी वेढलेलं आहे, जसं कपीठाच्या बियाला सर्व बाजूंनी कवच असतं.
दशोत्तरेण पयसा मैत्रेयांडं च तद्वृतम् । सर्वोम्बुपरिधानोसौ वह्निना वेष्टितो बहिः
मैत्रेय, हे अंड त्याच्या आकाराच्या दहा पट पाण्याने वेढलेलं आहे; त्याच्या भोवती सर्व भूतं आहेत आणि बाहेरून ते अग्नीने वेढलेलं आहे.
वह्निश्च वायुना वायुर्मैत्रेय नभसा वृतः । भूतादिना नभः सोपि महता परहिवेष्टितः । देशोत्तराण्यश्षोआ!णि मैत्रेयैतानि सप्त वै
अग्नीला वायूने, वायूला आकाशाने, आणि आकाशाला भूतादीने वेढलं आहे, आणि आकाशालाही महत्त्वाने वेढलं आहे; हे सात आवरणं आहेत, प्रत्येक मागच्यापेक्षा मोठं.
महान्तं च समावृत्य प्रधानं समवस्थितम् । अनन्तस्य न तस्यान्तः संख्यानं चापि विद्यते
महत्त्वाला वेढून प्रधान स्थिर आहे; त्याला शेवट नाही आणि त्याचं मोजमाप करता येत नाही.
तदन्तमसंख्यातप्रमाणं चापि वै यतः । हेतुभूतमसेषस्य प्रकृतिः सा परा मुने
त्याचं प्रमाण अगणित आहे, आणि कारण म्हणून ती प्रकृती सर्वश्रेष्ठ आहे, हे ऋषी.
अंडानां तु सहस्राणां सहस्राण्ययुतानि च । ईदृशानां तथा तत्र कोटिकोटिशतानि च
अशा प्रकारची हजारो हजारो अंडी आहेत, आणि कोट्यवधी, लक्षावधी अशी असंख्य आहेत.
हारुण्यग्निर्यथा तैलं तिले तद्वत्पुमानपि । प्रधानेऽवस्थितो व्यापी चेतनात्मात्मवेदनः
जसं तिळातल्या तेलात अग्नी सर्वत्र असतो, तसं चेतना आणि आत्मज्ञान असलेला पुरुष प्रधानात सर्वत्र व्यापून असतो.
प्रधानं च पुमांश्चैव सर्वभूतात्मभूतया । विष्णुशक्त्या महाबुद्धे वृतौ संश्रयधर्मिणौ
प्रधान आणि पुरुष हे सर्व जीवांचं मूळ असून, विष्णूची शक्ती आणि महाबुद्धी यांच्या आधारावर टिकून आहेत.
तयोः सैव पृथग्भावकारणं संश्रयस्य च । क्षोभकारणभूता च सर्गकाले महामते
या दोघांचं वेगळेपण आणि आधार याचं कारण म्हणजे ती शक्ती, जी सृष्टीच्या वेळी हालचाल घडवते, हे महाबुद्धीमान.
यथा सक्तं जले वातो बिभर्त्ति कणिकाशतम् । शक्तिः सापि तथा विष्णोः प्रधानपुरुषात्मकम्
जसं पाण्यात वारा मिसळला की तो शेकडो थेंब धरून ठेवतो, तशी विष्णूची शक्ती प्रधान आणि पुरुष यांना आधार देते.
यथा च पादयोर्मूलस्कन्धशाखादिसंयुतः । आदिबीजात्प्रभवति बीजान्यन्यानि वै ततः
जसं मूळ बीजापासून मुळं, खोड, फांद्या इत्यादी निर्माण होतात, तसंच त्या पहिल्या बीजापासून दुसरी बीजं निर्माण होतात.
प्रभवन्ति ततस्तेभ्यः सम्भवन्त्यपरे द्रु माः । तेपि तल्लक्षणद्र व्यकारणानुगता मुने
त्यापासून दुसरी, त्यांच्यापासून आणखी दुसरी अशी झाडं निर्माण होतात; ही सर्व झाडं मागच्या झाडांच्या गुणधर्म आणि कारणानुसार वाढतात, हे ऋषी.
एवमव्याकृतात्पूर्वं जायन्ते महदादयः । विशेषान्तास्ततस्तेभ्यः संभवंत्यसुरादयः । तेभ्यश्च पुत्रास्तेषां च पुत्राणामपरे सुताः
अशा प्रकारे अव्यक्तापासून महत्त्व वगैरे निर्माण होतात; त्यांच्यापासून विशिष्ट तत्त्वं, त्यांच्यापासून देव वगैरे, त्यांच्यापासून त्यांची मुलं, आणि त्यांच्या मुलांपासून आणखी पुढची संतती निर्माण होते.
बीजाद्वृक्षप्ररोहेण यथा नापचयस्तरोः । भूतानां भूतसर्गेण नैवास्त्यपचयस्तथा
जसं बीजापासून झाड उगवलं तरी मूळ झाड कमी होत नाही, तसंच नवीन जीव निर्माण झाले तरी मूळ जीवांचं काहीही कमी होत नाही.
सन्निधानाद्यथाकाशकालाद्याः कारणं तरोः । तथैवापरिणामेव विश्वस्य भगवान्हरिः
जसं झाड उगवायला जवळीक, आकाश, काळ हे कारणीभूत असतात, तसंच या सृष्टीच्या बदलामागे एकट्या भगवान हरिचं कारण आहे.
व्रीहिबीजे यथा मूलं नालं पत्राङ्कुरौ तथा । काण्डकोषस्तु पुष्पं च क्षीरं तद्वच्च तण्डुलाः
जसं तांदळाच्या दाण्यात मुळ, खोड, पानं, कोंब, देठ, साल, फुल, दूध आणि तांदूळ असतात,
तुषाः कणाश्च सन्तो वै यान्त्याविर्भावमात्मनः । प्ररोहहेतुसामग्र्यमासाद्य मुनिसत्तम
तसंच, तांदळाच्या दाण्यातील साल आणि दाणे, हे सगळं वाढण्यासाठी योग्य कारणं एकत्र आली की, प्रकट होतात, हे श्रेष्ठ ऋषी.
तथा कर्मस्वनेकेषु देवाद्याः समवस्थिताः । विष्णुशक्तिं समासाद्य प्ररोहमुपयान्ति वै
तसंच, वेगवेगळ्या कर्मांमध्ये देव वगैरे, विष्णूची शक्ती मिळाली की, प्रकट होतात.
स च विष्णुः परं ब्रह्म यतः सर्वमिदं जगत् । जगच्च यो यत्र चेदं यस्मिंश्च लयमेष्यति
आणि तोच विष्णू हे परब्रह्म आहे, ज्याच्यापासून हे सगळं जग निर्माण झालं, ज्यामध्ये जग आहे, आणि ज्यामध्ये अखेरीस ते विलीन होईल.
तद्ब्रह्म तत्परं धाम सदसत्परमं पदम् । यस्य सर्वमभेदेन यतश्चैतच्चराचरम्
तेच ब्रह्म, तेच परमधाम, अस्तित्व आणि अनस्तित्व याहूनही श्रेष्ठ स्थान आहे, ज्याच्यामुळे हे सगळं चराचर व्यापलं गेलंय आणि ज्याच्यापासून ते उत्पन्न झालंय.
स एव मूलप्रकृतिर्व्यक्तरूपी जगच्च सः । तस्मिन्नेव लयं सर्वं याति तत्र च तिष्ठति
तोच मूळ प्रकृती, प्रकट रूप आणि हे संपूर्ण जग आहे; सर्व काही त्यात विलीन होतं आणि त्यातच टिकून राहतं.
कर्त्ता क्रियाणां स च इज्यते क्रतुः स एवतत्कर्मफलं च तस्य । स्रुगादियत्साधनमप्यश्षॐ हरेर्न किञ्चिद्व्यतिरिक्तमस्ति
तोच सर्व कर्मांचा कर्ता आहे, तोच यज्ञरूपाने पूजला जातो, आणि तोच त्या कर्माचं फळ आहे; यज्ञातील समिधा वगैरे सर्व साधनंही हरिव्यतिरिक्त काहीच नाही.
श्रीपारशर उवाच तारामयं भगवतः शिशुमाराकृति प्रभोः । दिवि रूपं हरेर्यत्तु तस्य पुच्छे स्थितो ध्रुवः ॥ २,९.
श्रीपाराशर म्हणाले—आकाशात तारकांनी बनलेली, शिशुमारासारखी जी भगवान हरिची मूर्ती आहे, तिच्या शेपटीवर ध्रुव स्थिर आहे.
सैष भ्रमन् भ्रामयति चन्द्रादित्यादिकान् ग्रहान् । भ्रमन्तमनु तं यान्ति नक्षत्राणि च चक्रवत् ॥ २,९.
ही मूर्ती फिरताना, चंद्र, सूर्य आणि इतर ग्रहांना फिरवते; आणि त्या मागे सर्व नक्षत्रंही चाकासारखी फिरतात.
सूर्याचन्द्रमसौ तारा नक्षत्राणि ग्रहैः सह । वातानीकमयैर्बन्धैर्ध्रुवे बद्धानि तानि वै ॥ २,९.
सूर्य, चंद्र, तारे आणि ग्रह, हे सगळे वाऱ्याच्या बंधनांनी ध्रुवाशी बांधलेले आहेत आणि त्यामुळे ते स्थिर राहतात.
शिशुमाराकृति प्रोक्तं यद्रूपं ज्योतिषां दिवि । नारायणोऽयनं धाम्नां तस्याधारः स्वयं हृदि ॥ २,९.
आकाशातील ज्योतींचं शिशुमारासारखं रूप, हे नारायणच आहे; तोच सर्व धामांचा आधार आहे आणि त्याच्या हृदयात तो स्वतः स्थित आहे.
उत्तानपादपुत्रस्तु तमाराध्य जगत्पतिम् । स तारा शिशुमारस्य ध्रुवः पुच्छे व्यवस्थितः ॥ २,९.
उत्तानपादाचा पुत्र, जगाचा स्वामी असलेल्या प्रभूची उपासना करून, तो तारा झाला; ध्रुव शिशुमाराच्या शेपटीवर स्थिर आहे.
आधारः शिशुमारस्य सर्वाध्यक्षो जनार्दनः । ध्रुवस्य शिशुमारस्तु ध्रुवे भानुर्व्यवस्थितः ॥ २,९.
शिशुमाराचा आधार आणि सर्वांचा अधिपती जनार्दन आहे; शिशुमार ध्रुवाचा आधार आहे, आणि ध्रुवात सूर्य स्थिर आहे.