एवं तातेन तेनाहमनुनीतो महात्मना । उपसंहृतवान्सत्रं सद्यस्तद्वाक्यगौरवात्
माझ्या त्या थोर वडिलांनी मला अशा प्रकारे समजावले, आणि त्यांच्या शब्दांचा मान ठेवून मी लगेचच तो यज्ञ थांबवला.
ततः प्रीतः स भगवान्वसिष्ठो मुनिसत्तमः । सम्प्राप्तश्च तदा तत्र पुलस्त्यो ब्रह्मणः सुतः
तेव्हा माझे आजोबा, ऋषीश्रेष्ठ वसिष्ठ अतिशय प्रसन्न झाले. त्याच वेळी ब्रह्मदेवांचे पुत्र पुलस्त्यही तिथे आले.
पितामहेन दत्तार्घ्यः कृतासनपरिग्रहः । मामुवाच महाभागो मैत्रेय पुलहाग्रजः
पितामहांनी त्यांना अर्घ्य दिला आणि आसन दिल्यावर, पूलहाचे मोठे भाऊ, पूलस्त्य यांनी मला, मैत्रेयाला, प्रेमाने संबोधले.
वैरे महति यद्दाक्याद्गुरोरद्याश्रिता क्षमा । त्वया तस्मात्समस्तानि भवात्र्च्छास्त्राणि वेत्स्यति
इतक्या मोठ्या वैरातही आज तू गुरूने शिकवलेली क्षमा अंगीकारलीस म्हणून, तुला सर्व शास्त्रांचे खरे ज्ञान मिळेल.
सन्ततेर्न ममोच्छेदः क्रुद्धेनापि यतः कृतः । त्वया तस्मान्महाभाग ददाम्यन्यं महावरम्
माझ्या वंशाचा नाश तुझ्या रागामुळेही झाला नाही, म्हणून, हे महानुभाव, मी तुला आणखी एक मोठा वर देतो.
पुराणसंहिताकर्ता भवान्वत्स भविष्यति । देवतापारमार्थ्यं च यथावद्वेत्स्यते भवान्
माझ्या मुला, तू पुराणसंहिता लिहिणारा होशील आणि देवतांचे खरे स्वरूप तुला समजेल.
प्रवृत्ते च निवृत्ते च कर्मण्यस्तमला मतिः । मत्प्रसादादसन्दिग्धा तव वत्स भविष्यति
कर्म करीत असताना किंवा थांबवताना, तुझे मन नेहमी निर्मळ राहील. माझ्या कृपेने, मुला, तुझ्या मनात कधीच शंका उरणार नाही.
ततश्च प्राह भगवान्वसिष्ठो मे पितामहः । पुलस्त्येन यदुक्तं ते सर्वमेतद्भविष्यति
मग माझे आजोबा, पूज्य वसिष्ठ, म्हणाले – पूलस्त्य यांनी तुला जे काही सांगितले ते सर्व नक्कीच घडेल.
इति पूर्वं वसिष्ठेन पुलस्त्येन च धीमता । यदुक्तं तत्स्मृतिं याति त्वत्प्रश्नादखिलं मम
पूर्वी वसिष्ठ आणि बुद्धिमान पूलस्त्य यांनी जे सांगितले, ते सर्व तुझ्या प्रश्नामुळे मला पुन्हा आठवले.
सोऽहं वदाम्यशेषं ते मैत्रेय परिपृच्छते । पुराणसंहितां सम्यक् तां निबोध यथातथम्
म्हणून, मैत्रेय, तू विचारल्यावर मी तुला सर्व काही सांगतो. ही पुराणसंहिता जशी आहे तशी नीट ऐक.
विष्णोः सकाशादुद्भूतं जगत्तत्रैव च स्थितम् । स्थितिसंयमकर्ताऽसौ जगतोऽस्य जगच्च सः
या जगाचा उगम विष्णूतून झाला आणि ते त्याच्यातच टिकून आहे. तोच या सृष्टीचा आधार, नियंत्रक आणि तोच हे जग आहे.
श्रीपराशर उवाच अविकाराय शुद्धाय नित्याय परमात्मने । सदैकरूपरूपाय विष्णवे सर्वजिष्णवे
श्री पराशर म्हणाले – अविकारी, शुद्ध, नित्य, परमात्मा, नेहमी एकच रूप असलेला आणि सर्वांना जिंकणारा विष्णू याला मी वंदन करतो.
नमो हिरण्यगर्भाय हरये शंकराय च । वासुदेवाय ताराय सर्गस्थित्यन्तकारिणे
हिरण्यगर्भ, हरि, शंकर, वासुदेव, तारक, सृष्टीची निर्मिती, स्थिती आणि अंत करणारा यांना मी नमस्कार करतो.
एकानेकस्वरूपाय स्थूलसूक्ष्मात्मने नमः । अव्यक्तव्यक्तरूपाय विष्णवे मुक्तिहेतवे
एक आणि अनेक रूपे असणारा, स्थूल आणि सूक्ष्म आत्मा, व्यक्त आणि अव्यक्त स्वरूप असलेला, आणि मुक्तीचे कारण असणाऱ्या विष्णूला मी वंदन करतो.
सर्गस्थितिविनाशानां जगतो यो जगन्मयः । मूलभूतो नमस्तस्मै विष्णवे परमात्मने
सृष्टीची निर्मिती, स्थिती आणि विनाश ज्याच्यामुळे होतो, जो सर्व जगाचा आधार आहे, त्या परमात्मा विष्णूला मी नमस्कार करतो.
आधारभूतं विश्वस्याप्यणीयांसमयीयसाम् । प्रणम्य सर्वभूतस्थमच्युतं पुरुषोत्तमम्
संपूर्ण विश्वाचा आधार असणारा, सर्वात सूक्ष्म असलेला, सर्व प्राण्यांमध्ये वास करणारा, अच्युत आणि श्रेष्ठ पुरुष याला मी वंदन करतो.
ज्ञानस्वरूपमत्यन्तनिर्मलं परमार्थतः । तमेवार्थस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनतः स्थितम्
खऱ्या अर्थाने ज्ञानाचे स्वरूप अगदी निर्मळ असते; पण भ्रमामुळे तेच ज्ञान वस्तूंच्या स्वरूपात दिसते.
विष्णुं ग्रसिष्णुं विश्वस्य स्थितौ सर्गे तथा प्रभुम् । प्रणम्य जगतामीशमजमक्षयमव्ययम्
विश्वाच्या सृष्टी आणि स्थितीत सर्वांचा स्वामी, सर्व जगाचा अधिपती, अजन्मा, अविनाशी आणि अपरिवर्तनीय असलेल्या विष्णूला वंदन करून,
कथयामि यथापूर्व दक्षाद्यैर्मुनिसत्तमैः । पृष्ट प्रोवाच भगवानब्जयोनिः पितामहः
मी पूर्वीप्रमाणेच सांगतो, जेव्हा दक्ष व इतर श्रेष्ठ ऋषींनी विचारले, तेव्हा कमळातून जन्मलेल्या भगवंत पितामहांनी जे सांगितले ते.
तैश्चौक्तं पुरुकुत्साय भूभुजे निर्मदातटे । सारस्वताय तेनापि मह्मं सारस्वतेन च
हेच ज्ञान सरस्वत ऋषींनी नर्मदा नदीच्या काठी पृथ्वीच्या राजाला, पुरुकुत्साला सांगितले, मग त्यांनी ते मला सांगितले आणि मी ते सरस्वत ऋषींना सांगितले.
परः पराणां परमः परमात्मात्मसंस्थितः । रूपवर्णादिनिर्देशविशेषणविवर्जितः
तो सर्वश्रेष्ठांमध्ये श्रेष्ठ, स्वतःमध्ये स्थिर असलेला परमात्मा आहे, ज्याला रूप, रंग किंवा इतर कोणताही भेद नाही.
अपक्षयविनाशाभ्यां परिणामर्धिजन्मभिः । वर्जितः शक्यते वक्तुंयः सदास्तीति केवलम्
ज्याला क्षय, नाश, बदल, वाढ किंवा जन्म नाही, त्याचे फक्त एवढेच सांगता येईल की तो नेहमीच अस्तित्वात आहे.
सर्वत्रासौ समस्तं च वसत्यत्रेति वै यतः । ततः स वासुदेवेति विद्वद्भिः परिपठ्यते
कारण तो सर्वत्र व्यापून आहे आणि सर्व ठिकाणी वास करतो, म्हणून ज्ञानी लोक त्याला वासुदेव म्हणतात.
तद्ब्रह्म परंमं नित्यमजमक्षयमव्ययम् । एकस्वरूपं तु सदा हेयाभावाच्च निर्मलम्
तेच परम ब्रह्म शाश्वत, अजन्मा, अविनाशी आणि अपरिवर्तनीय आहे; ते नेहमी एकसारखे, आणि त्यात काहीही त्याज्य नाही म्हणून पूर्णपणे निर्मळ आहे.
तदेव सर्वमेवैतद्व्यक्ताव्यक्तस्वरूपवत् । तथा पुरुषरूपेण कालरूपेण च स्थितम्
हेच सर्व आहे, प्रकट आणि अप्रकट स्वरूप असलेले, आणि पुरुषरूप व काळरूप म्हणूनही स्थिर आहे.
परस्य ब्रह्मणो रूपं पुरुषः प्रथमं द्विज । व्यक्ताव्यक्ते तथैवान्ये रूपे कालस्तथा परम्
द्विजा, परम ब्रह्माचे पहिले रूप म्हणजे पुरुष; तसेच प्रकट, अप्रकट आणि काळ ही त्याची इतर श्रेष्ठ रूपे आहेत.
प्रधानपुरुषव्यक्तकालानां परमं हि यत् । पश्यन्ति सूरयः शुद्धं तद्विष्णोः परमं पदम्
मूळ प्रकृती, पुरुष, प्रकट आणि काळ यापेक्षा जे श्रेष्ठ आहे, ते शुद्ध स्वरूप ज्ञानी ऋषी विष्णूचे परम स्थान म्हणून पाहतात.
प्रधानपुरुषव्यक्तकालास्तु प्रविभागशः । रूपाणि स्थितिसर्गान्तव्यक्तिसद्भावहेतवः
मूळ प्रकृती, पुरुष, प्रकट आणि काळ यांच्या विभागांमुळेच सर्व जगाची स्थिती, सृष्टी आणि अंत होतो.
व्यक्तं विष्णुस्तथाव्यक्तं पुरुषः काल एव च । क्रीडतो बालकस्येव चेष्टां तस्य निशामय
विष्णूच प्रकट, अप्रकट, पुरुष आणि काळ आहे; त्याची लीला लहान मुलाच्या खेळासारखी आहे, ती पाहा.
अव्यक्तं कारणं यत्तत्प्रधानमृषिसत्तमैः । प्रोच्यते प्रकृतिः सूक्ष्मा नित्यं सदसदात्मकम्
जे अप्रकट कारण आहे, त्याला श्रेष्ठ ऋषी मूळ प्रकृती म्हणतात; ती सूक्ष्म, शाश्वत आणि सत-असत स्वरूपाची आहे.