ऋषिभ्यस्तु सहस्राणां शतादूर्ध्वं व्यवस्थितः । मेढीभूतः समस्तस्य ज्योतिश्चक्रस्य वै ध्रुवः
सप्तर्षींपासून एक लक्ष योजनांवर ध्रुव आहे, जो संपूर्ण तेजोमंडळाचा आधार आहे.
त्रैलोक्यमेतत्कथितमुत्सेधेन महामुने । इज्याफलस्य भूरेषा इज्या चात्र प्रतिष्ठिता
महामुने, या तिन्ही लोकांचा उंचीने वर्णन केला आहे; ही पृथ्वी यज्ञाचे फळ मिळवण्याचे क्षेत्र आहे आणि इथेच यज्ञाची स्थापना झाली आहे.
ध्रुवादूर्ध्वं महर्लोको यत्र ते कल्पवासिनः । एकयोजनकोटिस्तु यत्र ते कल्पवासिनः
ध्रुवाच्या वर महर्लोक आहे, जिथे कल्पभर राहणारे वास करतात; तो दहा लक्ष योजनांवर आहे असे सांगितले जाते.
द्वे कोटी तु जनो लोको यत्र ते ब्रह्मणः सुताः । सनन्दनाद्याः प्रथिता मैत्रेयामलचेतसः
त्याच्या वर दोन कोटी योजनांवर जनलोक आहे, जिथे सनंदन वगैरे ब्रह्मदेवाचे निर्मळ मनाचे पुत्र राहतात.
चतुर्गणोत्तरे चोर्ध्वं जनलोकात्तपः स्थितः । वैराजा यत्र ते देवाः स्थिता दाहविर्जिताः
जनलोकाच्या वर चारपट अंतरावर तपोलोक आहे, जिथे वैराज देव, म्हणजेच तापमुक्त देवता, वास करतात.
षड्गुणेन तपोलोकात्सत्यलोको विराजते । अपुनर्मारका यत्र ब्रह्मलोको हि संस्मृतः
तपोलोकाच्या वर सहापट अंतरावर सत्यलोक तेजाने उजळतो, जो ब्रह्मलोक म्हणून ओळखला जातो आणि जिथे पुन्हा जन्म नाही.
पादगम्यन्तु यत्किञ्चिद्वस्त्वस्ति पृथिवीमयम् । स भूर्लोकः समाख्यातो विस्तरोस्य मयोदितः
पायाने जिथे जाता येते आणि जे काही पृथ्वीमय आहे, ते सर्व भूर्लोक म्हणतात; त्याचा विस्तार मी सांगितला आहे.
भूमिसूर्यान्तरं यच्च सिद्धादिमुनिसेवितम् । भुवर्लोकस्तु सोप्युक्तो द्वितीयो मुनिसत्तम
पृथ्वी आणि सूर्य यांच्या मधील जे क्षेत्र सिद्ध आणि ऋषींच्या वावराचे आहे, तेच भूवर्लोक म्हणून ओळखले जाते, हे श्रेष्ठ मुनी.
ध्रुवसूर्यान्तरं यच्च नियुतानि चतुर्दश । स्वर्लोकः सोपि गदितो लोकसंस्थानचिन्तकैः
ध्रुव आणि सूर्य यांच्या मधील अंतर, म्हणजेच चौदा नियुतांचं अंतर, हेच स्वर्गलोक आहे असं जगाच्या रचनेचा विचार करणाऱ्यांनी सांगितलं आहे.
त्रैलोक्यमेतत्कृतकं मैत्रेय परिपठ्यते । जनस्तपस्तथा सत्यमिति चाकृतकं त्रयम्
मैत्रेय, हे त्रैलोक्य कृत्रिम मानलं जातं; तर जन, तप आणि सत्य हे तीन लोक नैसर्गिक आहेत.
कृतकाकृतयोर्मध्ये महर्लोक इति स्मृतः । शून्यो भवति कल्पान्ते योत्यन्तं न विनश्यति
कृत्रिम आणि नैसर्गिक लोकांच्या मध्ये महर्लोक आहे असं मानलं जातं; कल्पाच्या शेवटी तो रिकामा होतो, पण पूर्णपणे नाहीसा होत नाही.
एते सप्त मया लोका मैत्रेय कथितास्तव । पातालानि च सप्तैव ब्रह्माण्डस्यैष विस्तरः
मैत्रेय, मी तुला हे सात लोक आणि सात पाताळ सांगितले; हेच ब्रह्मांडाचं विस्तार आहे.
एतदण्डकटाहेन तिर्यक् चोर्ध्वमधस्तथा । कपित्थस्य यथा बीजं सर्वतो वै समावृतम्
हे सर्व अंडाच्या कवचाने वर, खाली आणि बाजूंनी वेढलेलं आहे, जसं कपीठाच्या बियाला सर्व बाजूंनी कवच असतं.
दशोत्तरेण पयसा मैत्रेयांडं च तद्वृतम् । सर्वोम्बुपरिधानोसौ वह्निना वेष्टितो बहिः
मैत्रेय, हे अंड त्याच्या आकाराच्या दहा पट पाण्याने वेढलेलं आहे; त्याच्या भोवती सर्व भूतं आहेत आणि बाहेरून ते अग्नीने वेढलेलं आहे.
वह्निश्च वायुना वायुर्मैत्रेय नभसा वृतः । भूतादिना नभः सोपि महता परहिवेष्टितः । देशोत्तराण्यश्षोआ!णि मैत्रेयैतानि सप्त वै
अग्नीला वायूने, वायूला आकाशाने, आणि आकाशाला भूतादीने वेढलं आहे, आणि आकाशालाही महत्त्वाने वेढलं आहे; हे सात आवरणं आहेत, प्रत्येक मागच्यापेक्षा मोठं.
महान्तं च समावृत्य प्रधानं समवस्थितम् । अनन्तस्य न तस्यान्तः संख्यानं चापि विद्यते
महत्त्वाला वेढून प्रधान स्थिर आहे; त्याला शेवट नाही आणि त्याचं मोजमाप करता येत नाही.
तदन्तमसंख्यातप्रमाणं चापि वै यतः । हेतुभूतमसेषस्य प्रकृतिः सा परा मुने
त्याचं प्रमाण अगणित आहे, आणि कारण म्हणून ती प्रकृती सर्वश्रेष्ठ आहे, हे ऋषी.
अंडानां तु सहस्राणां सहस्राण्ययुतानि च । ईदृशानां तथा तत्र कोटिकोटिशतानि च
अशा प्रकारची हजारो हजारो अंडी आहेत, आणि कोट्यवधी, लक्षावधी अशी असंख्य आहेत.
हारुण्यग्निर्यथा तैलं तिले तद्वत्पुमानपि । प्रधानेऽवस्थितो व्यापी चेतनात्मात्मवेदनः
जसं तिळातल्या तेलात अग्नी सर्वत्र असतो, तसं चेतना आणि आत्मज्ञान असलेला पुरुष प्रधानात सर्वत्र व्यापून असतो.
प्रधानं च पुमांश्चैव सर्वभूतात्मभूतया । विष्णुशक्त्या महाबुद्धे वृतौ संश्रयधर्मिणौ
प्रधान आणि पुरुष हे सर्व जीवांचं मूळ असून, विष्णूची शक्ती आणि महाबुद्धी यांच्या आधारावर टिकून आहेत.
तयोः सैव पृथग्भावकारणं संश्रयस्य च । क्षोभकारणभूता च सर्गकाले महामते
या दोघांचं वेगळेपण आणि आधार याचं कारण म्हणजे ती शक्ती, जी सृष्टीच्या वेळी हालचाल घडवते, हे महाबुद्धीमान.
यथा सक्तं जले वातो बिभर्त्ति कणिकाशतम् । शक्तिः सापि तथा विष्णोः प्रधानपुरुषात्मकम्
जसं पाण्यात वारा मिसळला की तो शेकडो थेंब धरून ठेवतो, तशी विष्णूची शक्ती प्रधान आणि पुरुष यांना आधार देते.
यथा च पादयोर्मूलस्कन्धशाखादिसंयुतः । आदिबीजात्प्रभवति बीजान्यन्यानि वै ततः
जसं मूळ बीजापासून मुळं, खोड, फांद्या इत्यादी निर्माण होतात, तसंच त्या पहिल्या बीजापासून दुसरी बीजं निर्माण होतात.
प्रभवन्ति ततस्तेभ्यः सम्भवन्त्यपरे द्रु माः । तेपि तल्लक्षणद्र व्यकारणानुगता मुने
त्यापासून दुसरी, त्यांच्यापासून आणखी दुसरी अशी झाडं निर्माण होतात; ही सर्व झाडं मागच्या झाडांच्या गुणधर्म आणि कारणानुसार वाढतात, हे ऋषी.
एवमव्याकृतात्पूर्वं जायन्ते महदादयः । विशेषान्तास्ततस्तेभ्यः संभवंत्यसुरादयः । तेभ्यश्च पुत्रास्तेषां च पुत्राणामपरे सुताः
अशा प्रकारे अव्यक्तापासून महत्त्व वगैरे निर्माण होतात; त्यांच्यापासून विशिष्ट तत्त्वं, त्यांच्यापासून देव वगैरे, त्यांच्यापासून त्यांची मुलं, आणि त्यांच्या मुलांपासून आणखी पुढची संतती निर्माण होते.
बीजाद्वृक्षप्ररोहेण यथा नापचयस्तरोः । भूतानां भूतसर्गेण नैवास्त्यपचयस्तथा
जसं बीजापासून झाड उगवलं तरी मूळ झाड कमी होत नाही, तसंच नवीन जीव निर्माण झाले तरी मूळ जीवांचं काहीही कमी होत नाही.
सन्निधानाद्यथाकाशकालाद्याः कारणं तरोः । तथैवापरिणामेव विश्वस्य भगवान्हरिः
जसं झाड उगवायला जवळीक, आकाश, काळ हे कारणीभूत असतात, तसंच या सृष्टीच्या बदलामागे एकट्या भगवान हरिचं कारण आहे.
व्रीहिबीजे यथा मूलं नालं पत्राङ्कुरौ तथा । काण्डकोषस्तु पुष्पं च क्षीरं तद्वच्च तण्डुलाः
जसं तांदळाच्या दाण्यात मुळ, खोड, पानं, कोंब, देठ, साल, फुल, दूध आणि तांदूळ असतात,
तुषाः कणाश्च सन्तो वै यान्त्याविर्भावमात्मनः । प्ररोहहेतुसामग्र्यमासाद्य मुनिसत्तम
तसंच, तांदळाच्या दाण्यातील साल आणि दाणे, हे सगळं वाढण्यासाठी योग्य कारणं एकत्र आली की, प्रकट होतात, हे श्रेष्ठ ऋषी.
तथा कर्मस्वनेकेषु देवाद्याः समवस्थिताः । विष्णुशक्तिं समासाद्य प्ररोहमुपयान्ति वै
तसंच, वेगवेगळ्या कर्मांमध्ये देव वगैरे, विष्णूची शक्ती मिळाली की, प्रकट होतात.