समुद्राः पर्वताश्चैव द्वीपा वर्षाणि निम्नगाः । संक्षेपात्सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ २,६.
समुद्र, पर्वत, द्वीप, प्रदेश आणि नद्या—हे सर्व मी तुला संक्षिप्तपणे सांगितले आहे; आता तुला अजून काय ऐकायचे आहे?
कथितं भूतलं ब्रह्मन्ममैतदखिलं त्वया । भुवर्लोकादिकाँ ल्लोकाञ्छ्रोतुमिच्छाम्यहं मुने
ब्रह्मन्, तू मला ही संपूर्ण पृथ्वी समजावून सांगितलीस; आता, ऋषी, मला भूवर्लोकापासून सुरू होणाऱ्या इतर लोकांची माहिती ऐकायची आहे.
तथैव ग्रहसंस्थानं प्रमाणानि यथा तथा । समाचक्ष्व महाभाग तन्मह्यं परिपृच्छते
महाभाग, ग्रहांची मांडणी आणि त्यांची मापे कशी आहेत तेही मला सांग, कारण मी तुझ्याकडे ते विचारतो आहे.
श्रीपराशर उवाच । रविचन्द्र मसोर्यावन्मयूखैरवभास्यते । ससमुद्र सरिच्छैला तावती पृथिवी स्मृता
श्रीपराशर म्हणाले: सूर्य, चंद्र आणि अग्नी यांच्या किरणांनी जितकी पृथ्वी उजळते, तीच समुद्र, नद्या आणि पर्वतांसह पृथ्वी समजली जाते.
यावत्प्रमाणा पृथिवी विस्तारपरिमण्डलात् । नभस्तावन्प्रमाणं वै व्यासमण्डलतो द्विज
द्विजा, पृथ्वीचा व्यास जितका आहे, तितकाच आकाशाचा विस्तार मानला जातो.
भूमेर्यो जनलक्षे तु सौरं मैत्रेय मण्डलम् । लक्षाद्दिवाकरस्यापि मण्डलं शशिनः स्थितम्
मैत्रेय, पृथ्वीपासून एक लक्ष योजनांवर सूर्याचे मंडळ आहे; आणि सूर्यापासून तितक्याच अंतरावर चंद्राचे मंडळ आहे.
पूर्णे शतसहस्रे तु योजनानां निशाकरात् । नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नमुपरिष्टात्प्रकाशते
चंद्रापासून पूर्ण एक लक्ष योजनांवर संपूर्ण नक्षत्रमंडळ वरती चमकत असते.
द्वे लक्षे चोत्तरे ब्रह्मन् बुधो नक्षत्रमण्डलात् । तावत्प्रमाणभागे तु बुधस्याप्युशनाः स्थितः
ब्रह्मन्, नक्षत्रमंडळापासून दोन लक्ष योजनांवर बुध आहे; आणि बुधापासून तितक्याच अंतरावर शुक्र आहे.
अङ्गारकोपि शुक्रस्य तत्प्रमाणे व्यवस्थितः । लक्षद्वये तु भौमस्य स्थितो देवपुरोहितः
शुक्रापासून तितक्याच अंतरावर मंगळ आहे; आणि मंगळापासून दोन लक्ष योजनांवर देवांचे पुरोहित बृहस्पती आहेत.
सौरिर्बृहस्पतेश्चोर्ध्वं द्विलक्षे समवस्थितः । सप्तर्षिमण्डलं तस्माल्लक्षमेकं द्विजोत्तम
बृहस्पतीच्या वर दोन लक्ष योजनांवर शनि आहे; आणि त्याच्या वर एक लक्ष योजनांवर सप्तर्षींचे मंडळ आहे, हे श्रेष्ठ द्विजा.
ऋषिभ्यस्तु सहस्राणां शतादूर्ध्वं व्यवस्थितः । मेढीभूतः समस्तस्य ज्योतिश्चक्रस्य वै ध्रुवः
सप्तर्षींपासून एक लक्ष योजनांवर ध्रुव आहे, जो संपूर्ण तेजोमंडळाचा आधार आहे.
त्रैलोक्यमेतत्कथितमुत्सेधेन महामुने । इज्याफलस्य भूरेषा इज्या चात्र प्रतिष्ठिता
महामुने, या तिन्ही लोकांचा उंचीने वर्णन केला आहे; ही पृथ्वी यज्ञाचे फळ मिळवण्याचे क्षेत्र आहे आणि इथेच यज्ञाची स्थापना झाली आहे.
ध्रुवादूर्ध्वं महर्लोको यत्र ते कल्पवासिनः । एकयोजनकोटिस्तु यत्र ते कल्पवासिनः
ध्रुवाच्या वर महर्लोक आहे, जिथे कल्पभर राहणारे वास करतात; तो दहा लक्ष योजनांवर आहे असे सांगितले जाते.
द्वे कोटी तु जनो लोको यत्र ते ब्रह्मणः सुताः । सनन्दनाद्याः प्रथिता मैत्रेयामलचेतसः
त्याच्या वर दोन कोटी योजनांवर जनलोक आहे, जिथे सनंदन वगैरे ब्रह्मदेवाचे निर्मळ मनाचे पुत्र राहतात.
चतुर्गणोत्तरे चोर्ध्वं जनलोकात्तपः स्थितः । वैराजा यत्र ते देवाः स्थिता दाहविर्जिताः
जनलोकाच्या वर चारपट अंतरावर तपोलोक आहे, जिथे वैराज देव, म्हणजेच तापमुक्त देवता, वास करतात.
षड्गुणेन तपोलोकात्सत्यलोको विराजते । अपुनर्मारका यत्र ब्रह्मलोको हि संस्मृतः
तपोलोकाच्या वर सहापट अंतरावर सत्यलोक तेजाने उजळतो, जो ब्रह्मलोक म्हणून ओळखला जातो आणि जिथे पुन्हा जन्म नाही.
पादगम्यन्तु यत्किञ्चिद्वस्त्वस्ति पृथिवीमयम् । स भूर्लोकः समाख्यातो विस्तरोस्य मयोदितः
पायाने जिथे जाता येते आणि जे काही पृथ्वीमय आहे, ते सर्व भूर्लोक म्हणतात; त्याचा विस्तार मी सांगितला आहे.
भूमिसूर्यान्तरं यच्च सिद्धादिमुनिसेवितम् । भुवर्लोकस्तु सोप्युक्तो द्वितीयो मुनिसत्तम
पृथ्वी आणि सूर्य यांच्या मधील जे क्षेत्र सिद्ध आणि ऋषींच्या वावराचे आहे, तेच भूवर्लोक म्हणून ओळखले जाते, हे श्रेष्ठ मुनी.
ध्रुवसूर्यान्तरं यच्च नियुतानि चतुर्दश । स्वर्लोकः सोपि गदितो लोकसंस्थानचिन्तकैः
ध्रुव आणि सूर्य यांच्या मधील अंतर, म्हणजेच चौदा नियुतांचं अंतर, हेच स्वर्गलोक आहे असं जगाच्या रचनेचा विचार करणाऱ्यांनी सांगितलं आहे.
त्रैलोक्यमेतत्कृतकं मैत्रेय परिपठ्यते । जनस्तपस्तथा सत्यमिति चाकृतकं त्रयम्
मैत्रेय, हे त्रैलोक्य कृत्रिम मानलं जातं; तर जन, तप आणि सत्य हे तीन लोक नैसर्गिक आहेत.
कृतकाकृतयोर्मध्ये महर्लोक इति स्मृतः । शून्यो भवति कल्पान्ते योत्यन्तं न विनश्यति
कृत्रिम आणि नैसर्गिक लोकांच्या मध्ये महर्लोक आहे असं मानलं जातं; कल्पाच्या शेवटी तो रिकामा होतो, पण पूर्णपणे नाहीसा होत नाही.
एते सप्त मया लोका मैत्रेय कथितास्तव । पातालानि च सप्तैव ब्रह्माण्डस्यैष विस्तरः
मैत्रेय, मी तुला हे सात लोक आणि सात पाताळ सांगितले; हेच ब्रह्मांडाचं विस्तार आहे.
एतदण्डकटाहेन तिर्यक् चोर्ध्वमधस्तथा । कपित्थस्य यथा बीजं सर्वतो वै समावृतम्
हे सर्व अंडाच्या कवचाने वर, खाली आणि बाजूंनी वेढलेलं आहे, जसं कपीठाच्या बियाला सर्व बाजूंनी कवच असतं.
दशोत्तरेण पयसा मैत्रेयांडं च तद्वृतम् । सर्वोम्बुपरिधानोसौ वह्निना वेष्टितो बहिः
मैत्रेय, हे अंड त्याच्या आकाराच्या दहा पट पाण्याने वेढलेलं आहे; त्याच्या भोवती सर्व भूतं आहेत आणि बाहेरून ते अग्नीने वेढलेलं आहे.
वह्निश्च वायुना वायुर्मैत्रेय नभसा वृतः । भूतादिना नभः सोपि महता परहिवेष्टितः । देशोत्तराण्यश्षोआ!णि मैत्रेयैतानि सप्त वै
अग्नीला वायूने, वायूला आकाशाने, आणि आकाशाला भूतादीने वेढलं आहे, आणि आकाशालाही महत्त्वाने वेढलं आहे; हे सात आवरणं आहेत, प्रत्येक मागच्यापेक्षा मोठं.
महान्तं च समावृत्य प्रधानं समवस्थितम् । अनन्तस्य न तस्यान्तः संख्यानं चापि विद्यते
महत्त्वाला वेढून प्रधान स्थिर आहे; त्याला शेवट नाही आणि त्याचं मोजमाप करता येत नाही.
तदन्तमसंख्यातप्रमाणं चापि वै यतः । हेतुभूतमसेषस्य प्रकृतिः सा परा मुने
त्याचं प्रमाण अगणित आहे, आणि कारण म्हणून ती प्रकृती सर्वश्रेष्ठ आहे, हे ऋषी.
अंडानां तु सहस्राणां सहस्राण्ययुतानि च । ईदृशानां तथा तत्र कोटिकोटिशतानि च
अशा प्रकारची हजारो हजारो अंडी आहेत, आणि कोट्यवधी, लक्षावधी अशी असंख्य आहेत.
हारुण्यग्निर्यथा तैलं तिले तद्वत्पुमानपि । प्रधानेऽवस्थितो व्यापी चेतनात्मात्मवेदनः
जसं तिळातल्या तेलात अग्नी सर्वत्र असतो, तसं चेतना आणि आत्मज्ञान असलेला पुरुष प्रधानात सर्वत्र व्यापून असतो.
प्रधानं च पुमांश्चैव सर्वभूतात्मभूतया । विष्णुशक्त्या महाबुद्धे वृतौ संश्रयधर्मिणौ
प्रधान आणि पुरुष हे सर्व जीवांचं मूळ असून, विष्णूची शक्ती आणि महाबुद्धी यांच्या आधारावर टिकून आहेत.