वासुदेवे मनो यस्यजपहोमार्चनादिषु । तस्यान्तरायो मैत्रेय देवेन्द्रत्वादिकं फलम् ॥ २,६.
ज्याचं मन जप, होम, पूजा आणि अशा कृत्यांत वासुदेवात एकरूप झालं आहे, हे मैत्रेय, त्याला मिळणारा अडथळा म्हणजे देवेंद्रपद वगैरे फळच असतं.
क्व नाकपृष्ठगमनं पुनरावृत्तिलक्षणम् । क्व जपो वासुदेवेति मुक्तिबीजमनुत्तमम् ॥ २,६.
पुन्हा परतावं लागतं असं स्वर्गात जाणं आणि 'वासुदेव' या मुक्तीच्या श्रेष्ठ बीजाचा जप — या दोन्हींची काय तुलना?
तस्मादहर्निशं विष्णुं संस्मरन्पुरुषो मुने । न याति नरकं मर्त्यः संक्षीणाखिलपातकः ॥ २,६.
म्हणून, हे मुनी, जो मनुष्य रात्रंदिवस विष्णूचं स्मरण करतो, त्याचं सर्व पाप कमी होतं आणि तो नरकात जात नाही.
मनः प्रीतिकरः स्वर्गो नरकस्तद्विपर्ययः । नरकस्वर्गसंज्ञे वै पापपुण्ये द्विजोत्तम ॥ २,६.
मनाला आनंद देणं म्हणजे स्वर्ग; त्याच्या उलट म्हणजे नरक. 'स्वर्ग' आणि 'नरक' हे शब्द, हे श्रेष्ठ द्विजा, पुण्य आणि पापासाठी वापरले जातात.
वस्त्वेकमेव दुःखाय सुखायेर्ष्यागमाय च । कोपाय च यतस्तस्माद्वस्तु वस्त्वात्मकं कुतः ॥ २,६.
एकच वस्तू कधी दुःखाचं, कधी सुखाचं, कधी हेव्याचं, तर कधी रागाचं कारण होते; मग वस्तू खरंच वस्तूच्या स्वरूपाची कशी म्हणता येईल?
तदेव प्रीतये भूत्वा पुनर्दुःखाय जायते । तदेव कोपाय यतः प्रसादाय च जायते ॥ २,६.
तीच वस्तू कधी आनंद देणारी, तर पुन्हा कधी दुःख देणारी होते; तीच वस्तू कधी रागाचं, तर कधी प्रसन्नतेचं कारण बनते.
तस्माद्दुःखात्मकं नास्ति न च किञ्चित्सुखात्मकम् । मनसः परिणामोयं सुखदुःखादिलक्षणः ॥ २,६.
म्हणून, काहीच वस्तू दुःखस्वरूप नाही, आणि काहीच वस्तू सुखस्वरूप नाही; सुख-दुःख वगैरे हे सगळं मनाच्या बदलामुळे होतं.
ज्ञानमेव परं ब्रह्म ज्ञानं बन्धाय चेष्यते । ज्ञानात्मकमिदं विश्वं न ज्ञानाद्विद्यते परम् ॥ २,६.
ज्ञान हेच परब्रह्म आहे; ज्ञानच बंधनाचं कारणही होतं असं म्हटलं आहे. हे सगळं विश्व ज्ञानस्वरूप आहे; ज्ञानापलीकडे काहीच नाही.
विद्याविद्येति मैत्रेय ज्ञानमेवोपधारय ॥ २,६.
हे मैत्रेय, 'विद्या' आणि 'अविद्या' — दोन्ही ज्ञानालाच म्हणतात, असं समजावं.
एवमेतन्मयाख्यातं भवतो मण्डलं भुवः । पातालानि च सर्वाणि तथैव नरका द्विज ॥ २,६.
अशा प्रकारे मी तुला पृथ्वीचं मंडळ, सगळी पाताळं आणि त्याचप्रमाणे नरकही सांगितले, हे द्विजश्रेष्ठ.
समुद्राः पर्वताश्चैव द्वीपा वर्षाणि निम्नगाः । संक्षेपात्सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ २,६.
समुद्र, पर्वत, द्वीप, प्रदेश आणि नद्या—हे सर्व मी तुला संक्षिप्तपणे सांगितले आहे; आता तुला अजून काय ऐकायचे आहे?
कथितं भूतलं ब्रह्मन्ममैतदखिलं त्वया । भुवर्लोकादिकाँ ल्लोकाञ्छ्रोतुमिच्छाम्यहं मुने
ब्रह्मन्, तू मला ही संपूर्ण पृथ्वी समजावून सांगितलीस; आता, ऋषी, मला भूवर्लोकापासून सुरू होणाऱ्या इतर लोकांची माहिती ऐकायची आहे.
तथैव ग्रहसंस्थानं प्रमाणानि यथा तथा । समाचक्ष्व महाभाग तन्मह्यं परिपृच्छते
महाभाग, ग्रहांची मांडणी आणि त्यांची मापे कशी आहेत तेही मला सांग, कारण मी तुझ्याकडे ते विचारतो आहे.
श्रीपराशर उवाच । रविचन्द्र मसोर्यावन्मयूखैरवभास्यते । ससमुद्र सरिच्छैला तावती पृथिवी स्मृता
श्रीपराशर म्हणाले: सूर्य, चंद्र आणि अग्नी यांच्या किरणांनी जितकी पृथ्वी उजळते, तीच समुद्र, नद्या आणि पर्वतांसह पृथ्वी समजली जाते.
यावत्प्रमाणा पृथिवी विस्तारपरिमण्डलात् । नभस्तावन्प्रमाणं वै व्यासमण्डलतो द्विज
द्विजा, पृथ्वीचा व्यास जितका आहे, तितकाच आकाशाचा विस्तार मानला जातो.
भूमेर्यो जनलक्षे तु सौरं मैत्रेय मण्डलम् । लक्षाद्दिवाकरस्यापि मण्डलं शशिनः स्थितम्
मैत्रेय, पृथ्वीपासून एक लक्ष योजनांवर सूर्याचे मंडळ आहे; आणि सूर्यापासून तितक्याच अंतरावर चंद्राचे मंडळ आहे.
पूर्णे शतसहस्रे तु योजनानां निशाकरात् । नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नमुपरिष्टात्प्रकाशते
चंद्रापासून पूर्ण एक लक्ष योजनांवर संपूर्ण नक्षत्रमंडळ वरती चमकत असते.
द्वे लक्षे चोत्तरे ब्रह्मन् बुधो नक्षत्रमण्डलात् । तावत्प्रमाणभागे तु बुधस्याप्युशनाः स्थितः
ब्रह्मन्, नक्षत्रमंडळापासून दोन लक्ष योजनांवर बुध आहे; आणि बुधापासून तितक्याच अंतरावर शुक्र आहे.
अङ्गारकोपि शुक्रस्य तत्प्रमाणे व्यवस्थितः । लक्षद्वये तु भौमस्य स्थितो देवपुरोहितः
शुक्रापासून तितक्याच अंतरावर मंगळ आहे; आणि मंगळापासून दोन लक्ष योजनांवर देवांचे पुरोहित बृहस्पती आहेत.
सौरिर्बृहस्पतेश्चोर्ध्वं द्विलक्षे समवस्थितः । सप्तर्षिमण्डलं तस्माल्लक्षमेकं द्विजोत्तम
बृहस्पतीच्या वर दोन लक्ष योजनांवर शनि आहे; आणि त्याच्या वर एक लक्ष योजनांवर सप्तर्षींचे मंडळ आहे, हे श्रेष्ठ द्विजा.
ऋषिभ्यस्तु सहस्राणां शतादूर्ध्वं व्यवस्थितः । मेढीभूतः समस्तस्य ज्योतिश्चक्रस्य वै ध्रुवः
सप्तर्षींपासून एक लक्ष योजनांवर ध्रुव आहे, जो संपूर्ण तेजोमंडळाचा आधार आहे.
त्रैलोक्यमेतत्कथितमुत्सेधेन महामुने । इज्याफलस्य भूरेषा इज्या चात्र प्रतिष्ठिता
महामुने, या तिन्ही लोकांचा उंचीने वर्णन केला आहे; ही पृथ्वी यज्ञाचे फळ मिळवण्याचे क्षेत्र आहे आणि इथेच यज्ञाची स्थापना झाली आहे.
ध्रुवादूर्ध्वं महर्लोको यत्र ते कल्पवासिनः । एकयोजनकोटिस्तु यत्र ते कल्पवासिनः
ध्रुवाच्या वर महर्लोक आहे, जिथे कल्पभर राहणारे वास करतात; तो दहा लक्ष योजनांवर आहे असे सांगितले जाते.
द्वे कोटी तु जनो लोको यत्र ते ब्रह्मणः सुताः । सनन्दनाद्याः प्रथिता मैत्रेयामलचेतसः
त्याच्या वर दोन कोटी योजनांवर जनलोक आहे, जिथे सनंदन वगैरे ब्रह्मदेवाचे निर्मळ मनाचे पुत्र राहतात.
चतुर्गणोत्तरे चोर्ध्वं जनलोकात्तपः स्थितः । वैराजा यत्र ते देवाः स्थिता दाहविर्जिताः
जनलोकाच्या वर चारपट अंतरावर तपोलोक आहे, जिथे वैराज देव, म्हणजेच तापमुक्त देवता, वास करतात.
षड्गुणेन तपोलोकात्सत्यलोको विराजते । अपुनर्मारका यत्र ब्रह्मलोको हि संस्मृतः
तपोलोकाच्या वर सहापट अंतरावर सत्यलोक तेजाने उजळतो, जो ब्रह्मलोक म्हणून ओळखला जातो आणि जिथे पुन्हा जन्म नाही.
पादगम्यन्तु यत्किञ्चिद्वस्त्वस्ति पृथिवीमयम् । स भूर्लोकः समाख्यातो विस्तरोस्य मयोदितः
पायाने जिथे जाता येते आणि जे काही पृथ्वीमय आहे, ते सर्व भूर्लोक म्हणतात; त्याचा विस्तार मी सांगितला आहे.
भूमिसूर्यान्तरं यच्च सिद्धादिमुनिसेवितम् । भुवर्लोकस्तु सोप्युक्तो द्वितीयो मुनिसत्तम
पृथ्वी आणि सूर्य यांच्या मधील जे क्षेत्र सिद्ध आणि ऋषींच्या वावराचे आहे, तेच भूवर्लोक म्हणून ओळखले जाते, हे श्रेष्ठ मुनी.
ध्रुवसूर्यान्तरं यच्च नियुतानि चतुर्दश । स्वर्लोकः सोपि गदितो लोकसंस्थानचिन्तकैः
ध्रुव आणि सूर्य यांच्या मधील अंतर, म्हणजेच चौदा नियुतांचं अंतर, हेच स्वर्गलोक आहे असं जगाच्या रचनेचा विचार करणाऱ्यांनी सांगितलं आहे.
त्रैलोक्यमेतत्कृतकं मैत्रेय परिपठ्यते । जनस्तपस्तथा सत्यमिति चाकृतकं त्रयम्
मैत्रेय, हे त्रैलोक्य कृत्रिम मानलं जातं; तर जन, तप आणि सत्य हे तीन लोक नैसर्गिक आहेत.