वर्णाश्रमविरुद्धं च कर्म कुर्वन्ति ये नराः । कर्मणा मनसा वाचा निरयेषु पतन्ति ते ॥ २,६.
जे माणसे वर्ण आणि आश्रम यांच्या कर्तव्याविरुद्ध कृती करतात — कृतीने, मनाने किंवा वाणीने — ते नरकात पडतात.
अधः शिरोभिदृश्यन्ते नारकैर्दिवि देवताः । देवाश्चाधोमुखान्सर्वानधः पश्यन्ति नारकान् ॥ २,६.
स्वर्गातील देवांना नरकातील लोक डोक्याने खाली दिसतात, आणि नरकातील सर्व लोकांना देवही डोक्याने खालीच दिसतात.
स्थावराः क्रिमयोब्जाश्च पक्षिणः पशवो नराः । धार्मिकास्त्रिदशास्तद्धन्मोक्षिणश्च यथाक्रमम् ॥ २,६.
स्थावर, कीटक, अंड्यातून जन्मणारे, पक्षी, पशू, माणसं, धर्मशील लोक, देव आणि शेवटी मुक्त झालेले — हे सर्व एकामागोमाग एक अशा क्रमाने अस्तित्वात आहेत.
सहस्रभागप्रथमा द्वितीयानुक्रमास्तथा । सर्वे ह्येते महाभागा यावन्मुक्तिसमाश्रयाः ॥ २,६.
पहिल्यांना हजाराव्या भागाइतकी प्राप्ती, मग त्यानंतरच्या क्रमाने इतरांना मिळते; हे सर्व, हे महाभागा, मुक्ती मिळेपर्यंतच चालू राहतात.
यावन्तो जन्तवः स्वर्गे तावन्तो नरकौकसः । पापकृद्याति नरकं प्रायाश्चित्तपराङ्मुखः ॥ २,६.
जितके जीव स्वर्गात आहेत, तितकेच नरकातही आहेत; जो पाप करतो आणि प्रायश्चित्ताकडे पाठ फिरवतो, तो नरकात जातो.
पापानामनुरूपाणि प्रायश्चित्तानि यद्यथा । तथा तथैव संस्मृत्य प्रोक्तानि परमर्षिभिः ॥ २,६.
पापानुसार योग्य प्रायश्चित्त सांगितली आहेत; ती कशी आहेत हे लक्षात ठेवून, श्रेष्ठ ऋषींनी ती सांगितली आहेत.
पापे गुरूणि गुरुणि स्वल्पान्यल्पे च तद्विदः । प्रायश्चित्तानि मैत्रेय जगुः स्वायंभुवादयः ॥ २,६.
मोठ्या पापांसाठी मोठी प्रायश्चित्तं, लहान पापांसाठी लहान — असं जाणणाऱ्यांनी, स्वायंभुवादींनी, हे मैत्रेय, सांगितलं आहे.
प्रायश्चित्तान्यशेषाणि तपःकर्मात्मकानि वै । यानि तेषामशेषाणां कृष्णानुस्मरणम्परम् ॥ २,६.
सर्व प्रायश्चित्तं तप आणि कर्म यावर आधारलेली असतात; पण या सर्वांमध्ये श्रेष्ठ म्हणजे कृष्णाचं स्मरण.
कृते पापेऽनुतापो वै यस्य पुंसः प्रजायते । प्रायश्चित्तं तु तस्यैकं हरिसंस्मरणं परम् ॥ २,६.
कोणत्याही पापाबद्दल मनापासून खंत वाटली, तर त्या व्यक्तीसाठी एकच आणि श्रेष्ठ प्रायश्चित्त म्हणजे हरिचं स्मरण.
प्रातर्निशि तथा सन्ध्यामध्याह्नादिषु संस्मरन् । नारायणमवाप्नोति सद्यः पापक्षयन्नरः । विष्णुसंस्मरणात्क्षीणसमस्तक्लेशसञ्चयः । मुक्तिं प्रयाति स्वर्गाप्तिस्तस्य विघ्नोनुमीयते ॥ २,६.
प्रातःकाळ, रात्री, संध्याकाळी, मध्यान्ही आणि इतर वेळांना नारायणाचं स्मरण केल्याने, मनुष्य लगेचच त्याला प्राप्त होतो आणि त्याचं पाप नष्ट होतं; विष्णूचं स्मरण केल्यावर सगळ्या दुःखांचा संचय संपतो आणि तो मुक्तीला पोहोचतो; स्वर्ग मिळाल्यास तोही अडथळाच मानला जातो.
वासुदेवे मनो यस्यजपहोमार्चनादिषु । तस्यान्तरायो मैत्रेय देवेन्द्रत्वादिकं फलम् ॥ २,६.
ज्याचं मन जप, होम, पूजा आणि अशा कृत्यांत वासुदेवात एकरूप झालं आहे, हे मैत्रेय, त्याला मिळणारा अडथळा म्हणजे देवेंद्रपद वगैरे फळच असतं.
क्व नाकपृष्ठगमनं पुनरावृत्तिलक्षणम् । क्व जपो वासुदेवेति मुक्तिबीजमनुत्तमम् ॥ २,६.
पुन्हा परतावं लागतं असं स्वर्गात जाणं आणि 'वासुदेव' या मुक्तीच्या श्रेष्ठ बीजाचा जप — या दोन्हींची काय तुलना?
तस्मादहर्निशं विष्णुं संस्मरन्पुरुषो मुने । न याति नरकं मर्त्यः संक्षीणाखिलपातकः ॥ २,६.
म्हणून, हे मुनी, जो मनुष्य रात्रंदिवस विष्णूचं स्मरण करतो, त्याचं सर्व पाप कमी होतं आणि तो नरकात जात नाही.
मनः प्रीतिकरः स्वर्गो नरकस्तद्विपर्ययः । नरकस्वर्गसंज्ञे वै पापपुण्ये द्विजोत्तम ॥ २,६.
मनाला आनंद देणं म्हणजे स्वर्ग; त्याच्या उलट म्हणजे नरक. 'स्वर्ग' आणि 'नरक' हे शब्द, हे श्रेष्ठ द्विजा, पुण्य आणि पापासाठी वापरले जातात.
वस्त्वेकमेव दुःखाय सुखायेर्ष्यागमाय च । कोपाय च यतस्तस्माद्वस्तु वस्त्वात्मकं कुतः ॥ २,६.
एकच वस्तू कधी दुःखाचं, कधी सुखाचं, कधी हेव्याचं, तर कधी रागाचं कारण होते; मग वस्तू खरंच वस्तूच्या स्वरूपाची कशी म्हणता येईल?
तदेव प्रीतये भूत्वा पुनर्दुःखाय जायते । तदेव कोपाय यतः प्रसादाय च जायते ॥ २,६.
तीच वस्तू कधी आनंद देणारी, तर पुन्हा कधी दुःख देणारी होते; तीच वस्तू कधी रागाचं, तर कधी प्रसन्नतेचं कारण बनते.
तस्माद्दुःखात्मकं नास्ति न च किञ्चित्सुखात्मकम् । मनसः परिणामोयं सुखदुःखादिलक्षणः ॥ २,६.
म्हणून, काहीच वस्तू दुःखस्वरूप नाही, आणि काहीच वस्तू सुखस्वरूप नाही; सुख-दुःख वगैरे हे सगळं मनाच्या बदलामुळे होतं.
ज्ञानमेव परं ब्रह्म ज्ञानं बन्धाय चेष्यते । ज्ञानात्मकमिदं विश्वं न ज्ञानाद्विद्यते परम् ॥ २,६.
ज्ञान हेच परब्रह्म आहे; ज्ञानच बंधनाचं कारणही होतं असं म्हटलं आहे. हे सगळं विश्व ज्ञानस्वरूप आहे; ज्ञानापलीकडे काहीच नाही.
विद्याविद्येति मैत्रेय ज्ञानमेवोपधारय ॥ २,६.
हे मैत्रेय, 'विद्या' आणि 'अविद्या' — दोन्ही ज्ञानालाच म्हणतात, असं समजावं.
एवमेतन्मयाख्यातं भवतो मण्डलं भुवः । पातालानि च सर्वाणि तथैव नरका द्विज ॥ २,६.
अशा प्रकारे मी तुला पृथ्वीचं मंडळ, सगळी पाताळं आणि त्याचप्रमाणे नरकही सांगितले, हे द्विजश्रेष्ठ.
समुद्राः पर्वताश्चैव द्वीपा वर्षाणि निम्नगाः । संक्षेपात्सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ २,६.
समुद्र, पर्वत, द्वीप, प्रदेश आणि नद्या—हे सर्व मी तुला संक्षिप्तपणे सांगितले आहे; आता तुला अजून काय ऐकायचे आहे?
कथितं भूतलं ब्रह्मन्ममैतदखिलं त्वया । भुवर्लोकादिकाँ ल्लोकाञ्छ्रोतुमिच्छाम्यहं मुने
ब्रह्मन्, तू मला ही संपूर्ण पृथ्वी समजावून सांगितलीस; आता, ऋषी, मला भूवर्लोकापासून सुरू होणाऱ्या इतर लोकांची माहिती ऐकायची आहे.
तथैव ग्रहसंस्थानं प्रमाणानि यथा तथा । समाचक्ष्व महाभाग तन्मह्यं परिपृच्छते
महाभाग, ग्रहांची मांडणी आणि त्यांची मापे कशी आहेत तेही मला सांग, कारण मी तुझ्याकडे ते विचारतो आहे.
श्रीपराशर उवाच । रविचन्द्र मसोर्यावन्मयूखैरवभास्यते । ससमुद्र सरिच्छैला तावती पृथिवी स्मृता
श्रीपराशर म्हणाले: सूर्य, चंद्र आणि अग्नी यांच्या किरणांनी जितकी पृथ्वी उजळते, तीच समुद्र, नद्या आणि पर्वतांसह पृथ्वी समजली जाते.
यावत्प्रमाणा पृथिवी विस्तारपरिमण्डलात् । नभस्तावन्प्रमाणं वै व्यासमण्डलतो द्विज
द्विजा, पृथ्वीचा व्यास जितका आहे, तितकाच आकाशाचा विस्तार मानला जातो.
भूमेर्यो जनलक्षे तु सौरं मैत्रेय मण्डलम् । लक्षाद्दिवाकरस्यापि मण्डलं शशिनः स्थितम्
मैत्रेय, पृथ्वीपासून एक लक्ष योजनांवर सूर्याचे मंडळ आहे; आणि सूर्यापासून तितक्याच अंतरावर चंद्राचे मंडळ आहे.
पूर्णे शतसहस्रे तु योजनानां निशाकरात् । नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नमुपरिष्टात्प्रकाशते
चंद्रापासून पूर्ण एक लक्ष योजनांवर संपूर्ण नक्षत्रमंडळ वरती चमकत असते.
द्वे लक्षे चोत्तरे ब्रह्मन् बुधो नक्षत्रमण्डलात् । तावत्प्रमाणभागे तु बुधस्याप्युशनाः स्थितः
ब्रह्मन्, नक्षत्रमंडळापासून दोन लक्ष योजनांवर बुध आहे; आणि बुधापासून तितक्याच अंतरावर शुक्र आहे.
अङ्गारकोपि शुक्रस्य तत्प्रमाणे व्यवस्थितः । लक्षद्वये तु भौमस्य स्थितो देवपुरोहितः
शुक्रापासून तितक्याच अंतरावर मंगळ आहे; आणि मंगळापासून दोन लक्ष योजनांवर देवांचे पुरोहित बृहस्पती आहेत.
सौरिर्बृहस्पतेश्चोर्ध्वं द्विलक्षे समवस्थितः । सप्तर्षिमण्डलं तस्माल्लक्षमेकं द्विजोत्तम
बृहस्पतीच्या वर दोन लक्ष योजनांवर शनि आहे; आणि त्याच्या वर एक लक्ष योजनांवर सप्तर्षींचे मंडळ आहे, हे श्रेष्ठ द्विजा.