रङ्गोपजीवी कैवर्तः कुम्डाशी गरदस्तथा । सूची माहिषकश्चैव पर्वकारी च यो द्विजः ॥ २,६.
जुगारी, मच्छीमार, मातीच्या भांड्यातून खाणारा, विष देणारा, सुई बनवणारा, म्हशी पाळणारा आणि सणाच्या दिवशी काम करणारा ब्राह्मण — हे सर्व नरकात जातात.
अगारदाही मित्रघ्नः शाकुनिर्ग्रमयाजकः । रुधिरान्धे पतन्त्येते सोमं विक्रीणते च ये ॥ २,६.
घर जाळणारा, मित्राचा वध करणारा, शकुन सांगणारा, गावाचा पुजारी, रक्ताने अंध झालेला आणि सोम विकणारे — हे सर्व नरकात पडतात.
मखहा ग्रामहन्ता च याति वैतरणीं नरः ॥ २,६.
जो यज्ञ किंवा गाव नष्ट करतो, तो मनुष्य वैतरणी नदीत जातो.
रेतः पातादिकर्तारो मर्यादाभेदिनो हि ये । ते कृष्णे यान्त्यशौचाश्च कुहकाजीविनश्च ये ॥ २,६.
जे वीर्य सांडतात, सीमा मोडतात, अपवित्र असतात किंवा फसवणूक करून उपजीविका करतात, ते काळ्या नरकात जातात.
असिपत्रवनं याति वनच्छेदी वृथैव यः । औरभ्रिको मृगव्याधो वह्निज्वाले पतन्ति वै ॥ २,६.
जो कारण नसताना जंगल तोडतो, तो असिपत्रवनात जातो; मेंढ्या चोरणारा आणि शिकारी हे दोघेही अग्नीच्या ज्वाळांमध्ये पडतात.
यान्त्येते द्विज तत्रैव ये चापाकेषु वह्निदाः ॥ २,६.
हे द्विजा, जे घर किंवा शेत जाळतात, तेही तिथेच जातात.
व्रतानां लोपको यश्चस्वाश्रमाद्विच्युतश्च यः । सन्दंशयातनामध्ये पततस्तावुभावपि ॥ २,६.
जो व्रत मोडतो किंवा स्वतःच्या आश्रमाचा त्याग करतो, तो आणि दुसराही लोखंडी कात्रीच्या यातनेत पडतात.
दिवा स्वप्ने च स्कन्दन्ते ये नरा ब्रह्मचारिणः । पुत्रैरध्यापिता ये च ते पतन्ति श्वभोजने ॥ २,६.
जे ब्रह्मचारी दिवसा किंवा झोपेत वीर्य सांडतात आणि जे आपल्या मुलांना वेद शिकवतात, ते सर्व कुत्र्यांच्या अन्नात पडतात.
एते चान्ये च नरकाः शतशोथ सहस्रशः । येषु दुष्कृतकर्माणः पच्यन्ते यातनागताः ॥ २,६.
हे आणि असे शेकडो-हजारो नरक आहेत, जिथे पाप करणारे लोक यातना भोगतात.
यथैव पापान्येतानि तथान्यानि सहस्रशः । भुज्यन्ते तानि पुरुषैर्नरकान्तरगोचरैः ॥ २,६.
जसे हे पाप आहेत, तसेच हजारो इतरही आहेत, आणि माणसे वेगवेगळ्या नरकांत त्यांचा अनुभव घेतात.
वर्णाश्रमविरुद्धं च कर्म कुर्वन्ति ये नराः । कर्मणा मनसा वाचा निरयेषु पतन्ति ते ॥ २,६.
जे माणसे वर्ण आणि आश्रम यांच्या कर्तव्याविरुद्ध कृती करतात — कृतीने, मनाने किंवा वाणीने — ते नरकात पडतात.
अधः शिरोभिदृश्यन्ते नारकैर्दिवि देवताः । देवाश्चाधोमुखान्सर्वानधः पश्यन्ति नारकान् ॥ २,६.
स्वर्गातील देवांना नरकातील लोक डोक्याने खाली दिसतात, आणि नरकातील सर्व लोकांना देवही डोक्याने खालीच दिसतात.
स्थावराः क्रिमयोब्जाश्च पक्षिणः पशवो नराः । धार्मिकास्त्रिदशास्तद्धन्मोक्षिणश्च यथाक्रमम् ॥ २,६.
स्थावर, कीटक, अंड्यातून जन्मणारे, पक्षी, पशू, माणसं, धर्मशील लोक, देव आणि शेवटी मुक्त झालेले — हे सर्व एकामागोमाग एक अशा क्रमाने अस्तित्वात आहेत.
सहस्रभागप्रथमा द्वितीयानुक्रमास्तथा । सर्वे ह्येते महाभागा यावन्मुक्तिसमाश्रयाः ॥ २,६.
पहिल्यांना हजाराव्या भागाइतकी प्राप्ती, मग त्यानंतरच्या क्रमाने इतरांना मिळते; हे सर्व, हे महाभागा, मुक्ती मिळेपर्यंतच चालू राहतात.
यावन्तो जन्तवः स्वर्गे तावन्तो नरकौकसः । पापकृद्याति नरकं प्रायाश्चित्तपराङ्मुखः ॥ २,६.
जितके जीव स्वर्गात आहेत, तितकेच नरकातही आहेत; जो पाप करतो आणि प्रायश्चित्ताकडे पाठ फिरवतो, तो नरकात जातो.
पापानामनुरूपाणि प्रायश्चित्तानि यद्यथा । तथा तथैव संस्मृत्य प्रोक्तानि परमर्षिभिः ॥ २,६.
पापानुसार योग्य प्रायश्चित्त सांगितली आहेत; ती कशी आहेत हे लक्षात ठेवून, श्रेष्ठ ऋषींनी ती सांगितली आहेत.
पापे गुरूणि गुरुणि स्वल्पान्यल्पे च तद्विदः । प्रायश्चित्तानि मैत्रेय जगुः स्वायंभुवादयः ॥ २,६.
मोठ्या पापांसाठी मोठी प्रायश्चित्तं, लहान पापांसाठी लहान — असं जाणणाऱ्यांनी, स्वायंभुवादींनी, हे मैत्रेय, सांगितलं आहे.
प्रायश्चित्तान्यशेषाणि तपःकर्मात्मकानि वै । यानि तेषामशेषाणां कृष्णानुस्मरणम्परम् ॥ २,६.
सर्व प्रायश्चित्तं तप आणि कर्म यावर आधारलेली असतात; पण या सर्वांमध्ये श्रेष्ठ म्हणजे कृष्णाचं स्मरण.
कृते पापेऽनुतापो वै यस्य पुंसः प्रजायते । प्रायश्चित्तं तु तस्यैकं हरिसंस्मरणं परम् ॥ २,६.
कोणत्याही पापाबद्दल मनापासून खंत वाटली, तर त्या व्यक्तीसाठी एकच आणि श्रेष्ठ प्रायश्चित्त म्हणजे हरिचं स्मरण.
प्रातर्निशि तथा सन्ध्यामध्याह्नादिषु संस्मरन् । नारायणमवाप्नोति सद्यः पापक्षयन्नरः । विष्णुसंस्मरणात्क्षीणसमस्तक्लेशसञ्चयः । मुक्तिं प्रयाति स्वर्गाप्तिस्तस्य विघ्नोनुमीयते ॥ २,६.
प्रातःकाळ, रात्री, संध्याकाळी, मध्यान्ही आणि इतर वेळांना नारायणाचं स्मरण केल्याने, मनुष्य लगेचच त्याला प्राप्त होतो आणि त्याचं पाप नष्ट होतं; विष्णूचं स्मरण केल्यावर सगळ्या दुःखांचा संचय संपतो आणि तो मुक्तीला पोहोचतो; स्वर्ग मिळाल्यास तोही अडथळाच मानला जातो.
वासुदेवे मनो यस्यजपहोमार्चनादिषु । तस्यान्तरायो मैत्रेय देवेन्द्रत्वादिकं फलम् ॥ २,६.
ज्याचं मन जप, होम, पूजा आणि अशा कृत्यांत वासुदेवात एकरूप झालं आहे, हे मैत्रेय, त्याला मिळणारा अडथळा म्हणजे देवेंद्रपद वगैरे फळच असतं.
क्व नाकपृष्ठगमनं पुनरावृत्तिलक्षणम् । क्व जपो वासुदेवेति मुक्तिबीजमनुत्तमम् ॥ २,६.
पुन्हा परतावं लागतं असं स्वर्गात जाणं आणि 'वासुदेव' या मुक्तीच्या श्रेष्ठ बीजाचा जप — या दोन्हींची काय तुलना?
तस्मादहर्निशं विष्णुं संस्मरन्पुरुषो मुने । न याति नरकं मर्त्यः संक्षीणाखिलपातकः ॥ २,६.
म्हणून, हे मुनी, जो मनुष्य रात्रंदिवस विष्णूचं स्मरण करतो, त्याचं सर्व पाप कमी होतं आणि तो नरकात जात नाही.
मनः प्रीतिकरः स्वर्गो नरकस्तद्विपर्ययः । नरकस्वर्गसंज्ञे वै पापपुण्ये द्विजोत्तम ॥ २,६.
मनाला आनंद देणं म्हणजे स्वर्ग; त्याच्या उलट म्हणजे नरक. 'स्वर्ग' आणि 'नरक' हे शब्द, हे श्रेष्ठ द्विजा, पुण्य आणि पापासाठी वापरले जातात.
वस्त्वेकमेव दुःखाय सुखायेर्ष्यागमाय च । कोपाय च यतस्तस्माद्वस्तु वस्त्वात्मकं कुतः ॥ २,६.
एकच वस्तू कधी दुःखाचं, कधी सुखाचं, कधी हेव्याचं, तर कधी रागाचं कारण होते; मग वस्तू खरंच वस्तूच्या स्वरूपाची कशी म्हणता येईल?
तदेव प्रीतये भूत्वा पुनर्दुःखाय जायते । तदेव कोपाय यतः प्रसादाय च जायते ॥ २,६.
तीच वस्तू कधी आनंद देणारी, तर पुन्हा कधी दुःख देणारी होते; तीच वस्तू कधी रागाचं, तर कधी प्रसन्नतेचं कारण बनते.
तस्माद्दुःखात्मकं नास्ति न च किञ्चित्सुखात्मकम् । मनसः परिणामोयं सुखदुःखादिलक्षणः ॥ २,६.
म्हणून, काहीच वस्तू दुःखस्वरूप नाही, आणि काहीच वस्तू सुखस्वरूप नाही; सुख-दुःख वगैरे हे सगळं मनाच्या बदलामुळे होतं.
ज्ञानमेव परं ब्रह्म ज्ञानं बन्धाय चेष्यते । ज्ञानात्मकमिदं विश्वं न ज्ञानाद्विद्यते परम् ॥ २,६.
ज्ञान हेच परब्रह्म आहे; ज्ञानच बंधनाचं कारणही होतं असं म्हटलं आहे. हे सगळं विश्व ज्ञानस्वरूप आहे; ज्ञानापलीकडे काहीच नाही.
विद्याविद्येति मैत्रेय ज्ञानमेवोपधारय ॥ २,६.
हे मैत्रेय, 'विद्या' आणि 'अविद्या' — दोन्ही ज्ञानालाच म्हणतात, असं समजावं.
एवमेतन्मयाख्यातं भवतो मण्डलं भुवः । पातालानि च सर्वाणि तथैव नरका द्विज ॥ २,६.
अशा प्रकारे मी तुला पृथ्वीचं मंडळ, सगळी पाताळं आणि त्याचप्रमाणे नरकही सांगितले, हे द्विजश्रेष्ठ.