अधमोत्तमौ न तेष्वास्तां न वध्यवधकौ द्विज । नेर्ष्यासूया भयं द्वेषो दोषो लोभादिको न च ॥ २,४.
त्यांच्यात कुणीही नीच किंवा श्रेष्ठ नाही; तिथे कुणी मारणारा किंवा मारला जाणारा नाही, हे द्विजा. तिथे मत्सर, द्वेष, भीती, दोष, लोभ असं काहीच नसतं.
महापीतंबहिर्वर्षं धातकीखण्डमन्ततः । मानसोत्तरशौलस्य देवदैत्यादिसेवितम् ॥ २,४.
त्यापुढे उत्तरेला मानस सरोवराच्या पलीकडे, देव, दैत्य आणि इतरांनी सन्मानित असं मोठं क्षेत्र आहे, ज्याला धातकीखंड म्हणतात.
सत्यानृतेन तत्रास्तां द्वीपे पुष्करसंज्ञिते । न तत्र नद्यः शैला वा द्वीपे वर्षद्वयान्विते ॥ २,४.
पुष्कर नावाच्या त्या द्वीपात सत्य आणि असत्य दोन्ही एकत्र नांदतात; तिथे दोन प्रदेश असलेल्या त्या द्वीपात ना नद्या आहेत ना डोंगर.
तुल्यपेषास्तु मनुजा देवास्तत्रैकरूपिणः ॥ २,४.
तिथे माणसं आणि देव सगळे एकसारखेच दिसतात.
वर्णाश्रमाचारहीनं धर्माचरणवर्जितम् । त्रयीवार्तादण्डनीतिशुश्रूषारहितञ्च यत् ॥ २,४.
तिथे कुणालाही वर्ण, आश्रम किंवा धर्माचरण नाही; तिथे त्रैविद्य, शिक्षा किंवा सेवा असं काहीच नाही.
वर्षद्वयं तु मैत्रेय भौमः स्वर्गोयमुत्तमः । सर्वर्तुसुखदः कालो जरारोगादिवर्जितः । धातकीखण्डसंज्ञेऽथ महावीरे च वै मुने ॥ २,४.
मैत्रेय, हे दोन प्रदेश म्हणजेच धातकीखंड आणि महावीर, हे पृथ्वीवरील सर्वोच्च स्वर्ग आहेत, जे सर्व ऋतूंमध्ये सुखदायक असून, तिथे वार्धक्य, आजार किंवा इतर त्रास नाहीत.
न्यग्रोधः पुष्करद्वीपे ब्रह्मणः स्थानमुत्तमम् । तस्मिन्नवसति ब्रह्मा पूज्यमानः सुरासुरैः ॥ २,४.
पुष्कर द्वीपात मोठं वटवृक्ष आहे, जे ब्रह्माचा श्रेष्ठ निवासस्थान आहे; तिथे ब्रह्मा राहतो आणि देव-दैत्य त्याची पूजा करतात.
स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवेष्टितः । समेन पुष्करस्यैव विस्तारान्मण्डलं तथा ॥ २,४.
पुष्कर हा गोड पाण्याच्या समुद्राने वेढलेला आहे, आणि त्याचा विस्तार गोलाकार असून पुष्करइतकाच आहे.
एवं द्वीपाः समुद्रैश्च सप्तसप्तभिरावृताः । द्वीपश्चैव समुद्रश्च समानो द्विगुणौ परौ ॥ २,४.
अशा प्रकारे सात-सात द्वीप आणि समुद्र एकमेकांनी वेढलेले आहेत; प्रत्येक द्वीप आणि समुद्राचा आकार सारखाच असून, पुढचा जोडीने नेहमी दुप्पट असतो.
पयांसि सर्वदा सर्वसमुद्रेषु समानि वै । न्यूनातिरिक्तता तेषां कदाचिन्नैव जायते ॥ २,४.
सर्व समुद्रांमधील पाणी नेहमी सारखंच असतं; त्यात कधीच काही कमी किंवा जास्त होत नाही.
स्थालीस्थमग्नीसंयोगादुद्रेकिसलिले यथ । तथेन्दुवृद्धौ सलिलमंभोधौ मुनिसत्तम ॥ २,४.
जसा भांड्यात अग्नीमुळे पाणी वाढतं, तसंच चंद्र वाढला की समुद्रातलं पाणीही वाढतं, हे श्रेष्ठ मुनी.
अन्यूनानतिरिक्ताश्च वर्धन्त्यापो ह्रसंति च । उदयास्तमनेष्विन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः ॥ २,४.
पाण्याचं प्रमाण कधीच कमी-जास्त होत नाही; चंद्राच्या उगवण्या-मावळण्यावर, शुक्ल आणि कृष्ण पक्षात ते वाढतं आणि कमी होतं.
दशोत्तराणि पञ्चैव ह्यङ्गुलानां शतानि वै । अपां वृद्धिक्षणो दृष्टौ सामुद्रीणां महामुने ॥ २,४.
महामुनी, समुद्रातील पाण्याच्या वाढीचा क्षण पाचशे दहा अंगुळ एवढा दिसतो.
भोजनं पुष्करद्वीपे तत्र स्वयमुपस्थितम् । षड्रसं भुञ्जते विप्र प्रजाः सर्वाः सदैव हि ॥ २,४.
पुष्कर द्वीपात अन्न आपोआप मिळतं; ब्राह्मणा, तिथे सगळ्या लोकांना नेहमी सहा रसांचं अन्न मिळतं.
स्वादूदकस्य परितो दृस्यते लोकसंस्थितिः । द्विगुणा काञ्चनी भूमिः सर्वजन्तुविवर्जिता ॥ २,४.
गोड पाण्याच्या समुद्राच्या पलीकडे लोकसंस्थिति नावाचं क्षेत्र आहे, जे दुप्पट मोठं, सोन्यासारखं आणि सर्व जीवांशिवाय आहे.
लोकालोकस्ततः शैलो जोजनायुतविस्तृतः । उच्छ्रायेणापि तावन्ति सहस्राण्यचलो हि सः ॥ २,४.
त्यापुढे लोकालोक नावाचा डोंगर आहे, जो दहा हजार योजन रुंद आणि तितकाच हजार योजन उंच आहे.
ततस्तमः समावृत्य तं शौलं सर्वतः स्थितम् । तमश्चाण्डकटाहेन समन्तात्परिवेष्टितम् ॥ २,४.
मग त्या सगळीकडे पसरलेल्या कवचाभोवती काळोख पसरला; आणि तो काळोखही भयंकर अंडाच्या कवचाने सर्व बाजूंनी वेढला गेला.
पञ्चशत्कोटिविस्तारा सेयमुर्व महामुने । सहैवाण्डकटाहेन सद्वीपाब्धिमहीधरा ॥ २,४.
हे महर्षे, ही पृथ्वी, तिच्याबरोबर अंडकवच, सर्व द्वीप, समुद्र आणि मोठे डोंगर मिळून पाचशे कोटी योजन विस्तारलेली आहे.
सेयं धात्री विधात्री च सर्वभूतगुणाधिका । आधारभू६ आ सर्वेषां मैत्रेय जगतामिति ॥ २,४.
हीच सर्व जगाची आधार आणि पालन करणारी आहे, सर्व जीवांपेक्षा गुणांनी श्रेष्ठ आहे, आणि सर्व जगांचा पाया आहे, मैत्रेय.
पराशर उवाच ततश्च नरका विप्र भुवोधः सलिलस्य च । पापिनो येषु पात्यन्ते ताञ्छृणुष्वमहामुने ॥ २,६.
पराशर म्हणाले— मग, हे महर्षे, पृथ्वीखाली आणि पाण्याखाली असलेल्या नरकांची ऐक, जिथे पापी माणसे टाकली जातात.
रौरवः सूकरो रोधस्तालो विशसनस्तथा । महाज्वालस्तप्तकुम्भो लवणेथ विलोहितः ॥ २,६.
रौरव, सूकर, रोध, ताल, विशसन, महाज्वाळा, तप्तकुंभ, लवण आणि विलोहित—
रुधिराम्भो वैतरणिः क्रिमिशः क्रिमिभोजनः । असिपत्रवनं कृष्णो लालाभक्षश्च दारुणः ॥ २,६.
रुधिरांभ, वैतरणी, कृमिश, कृमिभोजन, असिपत्रवन, कृष्ण आणि भयंकर लाळाभक्ष—
तथा पूयवहः पापो वह्निज्वालो ह्यधः शिराः । संदंशः कालसूत्रश्च तमश्चावीचिरेव च ॥ २,६.
तसेच पूयवह, पाप, वह्निज्वाळा, अधःशिरा, संदंश, कालसूत्र, तम आणि अवीचि—
श्वभोजनोथाप्रतिष्ठश्चाप्रचिश्च तथा परः । इत्येवमादयश्चान्ये नरका भृशदारुणाः ॥ २,६.
श्वभोजन, अथाप्रतिष्ठ, आप्रची आणि इतर असे अनेक अत्यंत भयंकर नरक आहेत.
यमस्य विषये घोराः शस्त्राग्निभयदायिनः । पतन्ति येषु पुरुषाः पापकर्मरतास्तु ये ॥ २,६.
यमाच्या प्रदेशात हे भयंकर नरक आहेत, जिथे शस्त्र आणि आगीची भीती आहे; पापी कर्म करणारे तिथे पडतात.
कूटसाक्षी तथासम्यक्पक्षपातेन यो वदेत् । यश्चान्यदनृतं वक्ति स नरो याति रौरवम् ॥ २,६.
जो खोटे साक्ष देतो, पक्षपाती बोलतो किंवा इतर खोटे बोलतो, तो मनुष्य रौरव नरकात जातो.
भ्रूणहा पुरहन्ता च गौघ्नश्च मुनिसत्तम । यान्ति ते नरकं रोधं यश्चोच्छ्वासनिरोधकः ॥ २,६.
जो गर्भहत्या करतो, गाव उद्ध्वस्त करतो, गायी मारतो किंवा दुसऱ्याचा श्वास थांबवतो, हे श्रेष्ठ ऋषी, ते सर्वजण रोध नावाच्या नरकात जातात.
सुरापो ब्रह्महा हर्ता सुवर्णस्य च सूकरे । प्रयान्ति नरके यश्च तैः संसर्गमुपैति वै ॥ २,६.
जो मद्यपान करतो, ब्राह्मणहत्या करतो, सोनं चोरतो किंवा अशा लोकांशी संग करतो, तो सूकर नरकात जातो.
राजन्यवैश्यहन्ता च तथैव गुरुतल्पगः । तप्तकुण्डेस्वसृगामी हन्ति राजभटांश्च यः ॥ २,६.
जो क्षत्रिय किंवा वैश्याचा वध करतो, गुरूच्या पत्नीशी संबंध ठेवतो, तापलेल्या भांड्यात रक्त सांडतो किंवा राजाच्या रक्षकांना मारतो, तो नरकात जातो.
साध्वीविक्रयकृद्बन्धपालः केसरिविक्रयी । तप्तलोहे पतन्त्येते यश्च च भक्तं परित्यजेत् ॥ २,६.
जो सती स्त्री विकतो, कारागृहाचा रक्षक आहे, सिंहाच्या केसांचा व्यापार करतो किंवा भक्ताचा त्याग करतो, हे सर्वजण तापलेल्या लोखंडात पडतात.