वङ्गाश्च मागधाश्चैव मानसा मन्दगास्तथा । वङ्गा ब्रह्मणभूयिष्ठा मागधाः क्षत्रियास्तथा । वैश्यास्तु मानसास्तेषां शूद्रस्तेषां तु मन्दगाः ॥ २,४.
तिथे वंग, मागध, मानस आणि मंदग हे लोक आहेत. वंग लोक बहुतेक ब्राह्मण, मागध क्षत्रिय, मानस वैश्य आणि मंदग शूद्र आहेत.
शाकद्वीपे तु तैर्विष्णुः सूर्यरूपधरो मुने । यथोक्तौरिज्यते सम्यक्कर्मभिर्नियतात्मभिः ॥ २,४.
शाकद्वीपात, हे मुनी, विष्णूची सूर्यरूपात, नियमाने वागणाऱ्या लोकांकडून सांगितलेल्या विधीने पूजा केली जाते.
शाकद्वीपस्तु मैत्रेय क्षीरोदेन समावृतः । शाकद्वीपप्रमाणेन वलयेनेव वेष्टितः ॥ २,४.
शाकद्वीपाभोवती क्षीरसागर आहे, जो शाकद्वीपाएवढ्याच आकाराच्या वलयासारखा त्याला वेढून आहे.
क्षीराब्धिः सर्वतो ब्रह्मन्पुष्कराख्येन वेष्टितः । द्वीपेन शाकद्वीपात्तु द्विगुणेन समन्ततः ॥ २,४.
हे ब्राह्मण, क्षीरसागराला सर्व बाजूंनी पुष्कर नावाच्या द्वीपाने वेढले आहे, जो शाकद्वीपापेक्षा दुप्पट मोठा आहे.
पुष्करे सवनस्यापि महावीरोऽभवत्सुतः । धातुकिश्च तयोस्तत्र द्वे वर्षे नामचिह्निते । महावीरं तथैवान्यद्धातुकीखण्डसंज्ञितम् ॥ २,४.
पुष्करद्वीपावर सवना यांचा महावीर नावाचा पराक्रमी पुत्र झाला. तिथे दोन प्रदेश आहेत—महावीर आणि धातुकी, ज्याला धातुकीखंड असंही म्हणतात.
एकश्चत्र महाभाग प्रख्यातो वर्षपर्वतः । मानासोत्तरसंज्ञो वै मध्यतो वलयाकृतिः ॥ २,४.
तेथे, हे महाभाग, एक प्रसिद्ध पर्वत आहे, जो प्रदेशांचे विभाजन करतो. त्याचे नाव मानस असून तो मधोमध वलयाकार आहे.
योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशदुच्छ्रितः । तावदेव च विस्तीर्णः सर्वतः परिमण्डलः ॥ २,४.
तो पर्वत पन्नास हजार योजन उंच आहे आणि तितकाच रुंद असून सर्व बाजूंनी पूर्ण वर्तुळाकार आहे.
पुष्करद्वीपवलयं मध्येन विभजन्निव । स्थितोसौ तेन विछिन्नं जातं तद्वर्षकद्वयम् ॥ २,४.
तो पर्वत मधोमध उभा राहून पुष्करद्वीपाच्या वलयाला विभागतो आणि त्यामुळे ते दोन प्रदेश निर्माण झाले.
वलयाकारमेकैकं तयोर्वर्षं तथा गिरिः ॥ २,४.
त्या प्रत्येक प्रदेशाभोवती एक वलयासारखा डोंगर आहे.
दशवर्षसहस्राणि तत्र जीवन्ति मानवाः । विरामया विशोकाश्च रागद्वेषादिवर्जिताः ॥ २,४.
त्या ठिकाणी माणसं दहा हजार वर्षं जगतात, त्यांना आजार, दुःख नसतं आणि त्यांना आसक्ती किंवा द्वेषही नसतो.
अधमोत्तमौ न तेष्वास्तां न वध्यवधकौ द्विज । नेर्ष्यासूया भयं द्वेषो दोषो लोभादिको न च ॥ २,४.
त्यांच्यात कुणीही नीच किंवा श्रेष्ठ नाही; तिथे कुणी मारणारा किंवा मारला जाणारा नाही, हे द्विजा. तिथे मत्सर, द्वेष, भीती, दोष, लोभ असं काहीच नसतं.
महापीतंबहिर्वर्षं धातकीखण्डमन्ततः । मानसोत्तरशौलस्य देवदैत्यादिसेवितम् ॥ २,४.
त्यापुढे उत्तरेला मानस सरोवराच्या पलीकडे, देव, दैत्य आणि इतरांनी सन्मानित असं मोठं क्षेत्र आहे, ज्याला धातकीखंड म्हणतात.
सत्यानृतेन तत्रास्तां द्वीपे पुष्करसंज्ञिते । न तत्र नद्यः शैला वा द्वीपे वर्षद्वयान्विते ॥ २,४.
पुष्कर नावाच्या त्या द्वीपात सत्य आणि असत्य दोन्ही एकत्र नांदतात; तिथे दोन प्रदेश असलेल्या त्या द्वीपात ना नद्या आहेत ना डोंगर.
तुल्यपेषास्तु मनुजा देवास्तत्रैकरूपिणः ॥ २,४.
तिथे माणसं आणि देव सगळे एकसारखेच दिसतात.
वर्णाश्रमाचारहीनं धर्माचरणवर्जितम् । त्रयीवार्तादण्डनीतिशुश्रूषारहितञ्च यत् ॥ २,४.
तिथे कुणालाही वर्ण, आश्रम किंवा धर्माचरण नाही; तिथे त्रैविद्य, शिक्षा किंवा सेवा असं काहीच नाही.
वर्षद्वयं तु मैत्रेय भौमः स्वर्गोयमुत्तमः । सर्वर्तुसुखदः कालो जरारोगादिवर्जितः । धातकीखण्डसंज्ञेऽथ महावीरे च वै मुने ॥ २,४.
मैत्रेय, हे दोन प्रदेश म्हणजेच धातकीखंड आणि महावीर, हे पृथ्वीवरील सर्वोच्च स्वर्ग आहेत, जे सर्व ऋतूंमध्ये सुखदायक असून, तिथे वार्धक्य, आजार किंवा इतर त्रास नाहीत.
न्यग्रोधः पुष्करद्वीपे ब्रह्मणः स्थानमुत्तमम् । तस्मिन्नवसति ब्रह्मा पूज्यमानः सुरासुरैः ॥ २,४.
पुष्कर द्वीपात मोठं वटवृक्ष आहे, जे ब्रह्माचा श्रेष्ठ निवासस्थान आहे; तिथे ब्रह्मा राहतो आणि देव-दैत्य त्याची पूजा करतात.
स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवेष्टितः । समेन पुष्करस्यैव विस्तारान्मण्डलं तथा ॥ २,४.
पुष्कर हा गोड पाण्याच्या समुद्राने वेढलेला आहे, आणि त्याचा विस्तार गोलाकार असून पुष्करइतकाच आहे.
एवं द्वीपाः समुद्रैश्च सप्तसप्तभिरावृताः । द्वीपश्चैव समुद्रश्च समानो द्विगुणौ परौ ॥ २,४.
अशा प्रकारे सात-सात द्वीप आणि समुद्र एकमेकांनी वेढलेले आहेत; प्रत्येक द्वीप आणि समुद्राचा आकार सारखाच असून, पुढचा जोडीने नेहमी दुप्पट असतो.
पयांसि सर्वदा सर्वसमुद्रेषु समानि वै । न्यूनातिरिक्तता तेषां कदाचिन्नैव जायते ॥ २,४.
सर्व समुद्रांमधील पाणी नेहमी सारखंच असतं; त्यात कधीच काही कमी किंवा जास्त होत नाही.
स्थालीस्थमग्नीसंयोगादुद्रेकिसलिले यथ । तथेन्दुवृद्धौ सलिलमंभोधौ मुनिसत्तम ॥ २,४.
जसा भांड्यात अग्नीमुळे पाणी वाढतं, तसंच चंद्र वाढला की समुद्रातलं पाणीही वाढतं, हे श्रेष्ठ मुनी.
अन्यूनानतिरिक्ताश्च वर्धन्त्यापो ह्रसंति च । उदयास्तमनेष्विन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः ॥ २,४.
पाण्याचं प्रमाण कधीच कमी-जास्त होत नाही; चंद्राच्या उगवण्या-मावळण्यावर, शुक्ल आणि कृष्ण पक्षात ते वाढतं आणि कमी होतं.
दशोत्तराणि पञ्चैव ह्यङ्गुलानां शतानि वै । अपां वृद्धिक्षणो दृष्टौ सामुद्रीणां महामुने ॥ २,४.
महामुनी, समुद्रातील पाण्याच्या वाढीचा क्षण पाचशे दहा अंगुळ एवढा दिसतो.
भोजनं पुष्करद्वीपे तत्र स्वयमुपस्थितम् । षड्रसं भुञ्जते विप्र प्रजाः सर्वाः सदैव हि ॥ २,४.
पुष्कर द्वीपात अन्न आपोआप मिळतं; ब्राह्मणा, तिथे सगळ्या लोकांना नेहमी सहा रसांचं अन्न मिळतं.
स्वादूदकस्य परितो दृस्यते लोकसंस्थितिः । द्विगुणा काञ्चनी भूमिः सर्वजन्तुविवर्जिता ॥ २,४.
गोड पाण्याच्या समुद्राच्या पलीकडे लोकसंस्थिति नावाचं क्षेत्र आहे, जे दुप्पट मोठं, सोन्यासारखं आणि सर्व जीवांशिवाय आहे.
लोकालोकस्ततः शैलो जोजनायुतविस्तृतः । उच्छ्रायेणापि तावन्ति सहस्राण्यचलो हि सः ॥ २,४.
त्यापुढे लोकालोक नावाचा डोंगर आहे, जो दहा हजार योजन रुंद आणि तितकाच हजार योजन उंच आहे.
ततस्तमः समावृत्य तं शौलं सर्वतः स्थितम् । तमश्चाण्डकटाहेन समन्तात्परिवेष्टितम् ॥ २,४.
मग त्या सगळीकडे पसरलेल्या कवचाभोवती काळोख पसरला; आणि तो काळोखही भयंकर अंडाच्या कवचाने सर्व बाजूंनी वेढला गेला.
पञ्चशत्कोटिविस्तारा सेयमुर्व महामुने । सहैवाण्डकटाहेन सद्वीपाब्धिमहीधरा ॥ २,४.
हे महर्षे, ही पृथ्वी, तिच्याबरोबर अंडकवच, सर्व द्वीप, समुद्र आणि मोठे डोंगर मिळून पाचशे कोटी योजन विस्तारलेली आहे.
सेयं धात्री विधात्री च सर्वभूतगुणाधिका । आधारभू६ आ सर्वेषां मैत्रेय जगतामिति ॥ २,४.
हीच सर्व जगाची आधार आणि पालन करणारी आहे, सर्व जीवांपेक्षा गुणांनी श्रेष्ठ आहे, आणि सर्व जगांचा पाया आहे, मैत्रेय.
पराशर उवाच ततश्च नरका विप्र भुवोधः सलिलस्य च । पापिनो येषु पात्यन्ते ताञ्छृणुष्वमहामुने ॥ २,६.
पराशर म्हणाले— मग, हे महर्षे, पृथ्वीखाली आणि पाण्याखाली असलेल्या नरकांची ऐक, जिथे पापी माणसे टाकली जातात.