नाम रूपं च भूतानां कृत्यानां च प्रपंचनम् । वेदशब्देभ्य एवादौ देवादीनां चकार सः
सर्व जीवांची नावे, रूपे आणि त्यांच्या कर्मांची प्रकटता, देवादी सर्वांसाठी, प्रारंभी वेदशब्दांवरून ठरवली.
ऋषीणां नामधेयानि यथा वेदश्रुतानि वै । तथा नियोगयोग्यानि ह्यन्येषामपि सोऽकरोत्
वेदांमध्ये जशी ऋषींची नावे ऐकू येतात, तशीच इतरांचीही योग्यतेनुसार कर्तव्ये त्याने ठरवली.
यथर्तुष्वृतुलिंगानि नानारूपाणि पर्य ये । दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु
जसे ऋतूंच्या चिन्हांमधून विविध रूपे दिसतात, तसेच प्रत्येक युगाच्या प्रारंभी त्या त्या स्थिती दिसतात.
करोत्येवंविधां सृष्टिं कल्पादौ स पुनःपुनः । सिसृक्षाशक्तियुक्तोसौ सृज्यशक्तिप्रचोदितः
प्रत्येक कल्पाच्या सुरुवातीला, तो पुन्हा पुन्हा अशीच सृष्टी करतो, कारण त्याच्यात सृष्टीची इच्छा आणि शक्ती असते.
(गृहस्थसदाचाराणां मूत्रपुरीषोत्सर्गविधेश्च वर्णनम्) सगर उवाच गृहस्थस्य सदाचारं श्रोतुमिच्छाम्यहं मुने । लोकादस्मात् परस्माच्च यमातिष्ठन्न हीयते
सगर म्हणाला: हे मुनी, गृहस्थासाठी योग्य आचरण कोणते, ते मला ऐकायचे आहे, जे पाळल्याने या जन्मात किंवा पुढच्या जन्मात त्याचे काहीही कमी होत नाही.
और्व उवाच श्रूयतां पृथिवीपाल सदाचारस्य लक्षणम् । सदाचारवता पुंसा जितौ लोकावुभावपि
और्व म्हणाले: हे पृथ्वीचे रक्षण करणाऱ्या राजन, सदाचाराचे लक्षण ऐका; सदाचार असलेल्या माणसाने दोन्ही लोक जिंकता येतात.
साधवः क्षीणदोषास्तु सच्छब्दः साधुवाचकः । तेषामाचरणं यस्तु सदाचारस्स उच्यते
ज्यांच्यात दोष कमी आहेत, असे जे सज्जन, त्यांना 'सज्जन' असे म्हणतात; त्यांच्या वागण्यालाच सदाचार म्हणतात.
सप्तर्षयोऽथ मनवः प्रजानां पतयस्तथा । सदाचारस्य वक्तारः कर्तारश्च महीपते
सप्तर्षी, मनू आणि प्रजापती हेच सदाचार सांगणारे आणि आचरण करणारे आहेत, हे राजन.
ब्राह्मे मुहूर्त्ते चोत्थाय मनसा मतिमान्नृप । प्रबुद्धश्चिन्तयेद्धर्ममर्थं चाप्यविरोधिनम्
ब्रह्ममुहूर्ताला उठून, मन लावून, ज्ञानी राजाने धर्माचा आणि त्याला विरोध न होणाऱ्या संपत्तीचा विचार करावा.
अपीडया तयोः काममुभयोरपि चिन्तयेत् । दृष्टादृष्टविनाशाय त्रिवर्गे समदर्शिता
कोणालाही त्रास न देता, दोन्ही गोष्टींमध्ये इच्छेचाही विचार करावा. तीनही पुरुषार्थ समान दृष्टीने पाहावेत, जेणेकरून दिसणारे आणि न दिसणारे दोष नाहीसे होतील.
परित्यजेदर्थकामौ धर्मपीडाकरौ नृप । धर्ममप्यसुखोदर्कं लोकविद्वेष्टमेव च
राजा, जर संपत्ती किंवा इच्छा धर्माला बाधा आणत असेल तर त्यांचा त्याग करावा. आणि असा धर्मही सोडावा, जो दुःख देणारा किंवा लोकांना अप्रिय वाटणारा असेल.
ततः कल्यं समुत्थाय कुर्यान्मैत्रं नरेश्वर
मग सकाळी उठून, राजाधिराज, सर्वांशी मैत्रीपूर्ण वागावे.
नैरृत्यामिषुविक्षेपमतीत्याभ्यधिकं भुवः । दूरादावसथान्मूत्रं पुरीषं च विसर्जयेत्
दक्षिण-पश्चिम दिशेला, घरापासून दूर जाऊन, लांब अंतरावर लघवी आणि विष्ठा करावी.
पादावनेजनोच्छिष्टे प्रक्षिपेन्न गृहाङ्गणे
पाय धुतलेले पाणी किंवा तोंड धुतलेले पाणी घराच्या अंगणात टाकू नये.
आत्मच्छायां तरुच्छायां गोसूर्याग्न्यनिलांस्तथा । गुरुद्विजादींस्तु बुधो नाधिमेहेत् कदाचन
शहाण्या माणसाने कधीही स्वतःच्या सावलीवर, झाडाच्या सावलीवर, गायीवर, सूर्यावर, अग्नीवर, वाऱ्यावर किंवा गुरु आणि ब्राह्मणावर लघवी करू नये.
न कृष्टे सस्यमध्ये वा गोव्रजे जनसंसदि । न वर्त्मनि न नद्यादितीर्थेषु पुरुषर्षभ
नांगरलेल्या शेतात, पिकांच्या मध्ये, गायींच्या गोठ्यात, लोकांच्या गर्दीत, रस्त्यावर किंवा नदीच्या घाटावर असे करू नये, हे श्रेष्ठ पुरुषा.
नाप्सु नैवाम्भसस्तीरे श्मशाने न समाचरेत् । उत्सर्गं वै पुरीषस्य मूत्रस्य च विसर्जनम्
पाण्यात, पाण्याच्या काठावर किंवा स्मशानात कधीही विष्ठा किंवा लघवी करू नये.
उदङ्मुखो दिवा मूत्रं विपरीतमुखो निशि । कुर्वीतानापदि प्राज्ञो मूत्रोत्सर्गं च पार्थिव
दिवसा उत्तर दिशेकडे तोंड करून, रात्री दक्षिणेकडे तोंड करून, शहाण्या माणसाने लघवी करावी, राजा, पण अडचण आल्यास अपवाद आहे.
तृणैरास्तीर्य वसुधां वस्त्रप्रावृतमस्तकः । तिष्ठेन्नातिचिरं तत्र नैव किंचिदुदीरयेत्
जमिनीवर गवत पसरून, डोक्यावर वस्त्र घालून, तिथे फार वेळ थांबू नये आणि काहीही बोलू नये.
वल्मीकमूषिकोद्भूतां मृदं नान्तर्जलां तथा । शौचावशिष्टां गेहाच्च नादद्याल्लेपसम्भवाम्
मुंगीच्या वारुळातून, उंदराच्या बिलातून, पाण्याखालून किंवा घरातून आलेली माती, जी अशुद्ध असू शकते, ती शौचासाठी वापरू नये.
अणुप्राण्युपपन्नां च हलोत्खातां च पार्थिव । परित्यजेन्मृदो ह्येतास्सकलाश्शौचकर्मणि
राजा, ज्यामध्ये लहान जीव आहेत किंवा नांगराने खणलेली माती, अशी सर्व माती शौचासाठी वापरू नये.
एका लिंगे गुदे तिस्रो दश वामकरे नृप । हस्तद्वये च सप्त स्युर्मृदश्शौचोपपादिकाः
लिंगासाठी एक गोळी, गुदासाठी तीन, डाव्या हातासाठी दहा आणि दोन्ही हातांसाठी सात गोळ्या मातीच्या शुद्धतेसाठी सांगितल्या आहेत, राजा.
अच्छेनागन्धलेपेन जलेनाबुद्बुदेन च । आचामेच्च मृदं भूयस्तथा दद्यात् समाहितः
स्वच्छ, वास नसलेली आणि लेप न केलेली माती, तसेच फुग्यांशिवाय पाणी वापरावे. लक्षपूर्वक वारंवार माती लावावी.
निष्पादिताङ्घ्रिशौचस्तु पादावभ्युक्ष्य वै पुनः । त्रिः पिबेत्सलिलं तेन तथा द्विः परिमार्जयेत्
पाय धुतल्यावर पुन्हा पाय धुवावेत, नंतर तीन वेळा पाणी प्यावे आणि दोनदा पुसावे, असे सांगितले आहे.
शीर्षण्यानि ततः खानि मूर्द्धानं च समालभेत् । बाहू नाभिं च तोयेन हृदयं चापि संस्पृशेत्
मग डोके, डोळे, कान, हात, नाभी आणि हृदय या सर्वांना पाण्याने स्पर्श करावा.
आचांतस्तु ततः कुर्यात् पुमान् केशप्रसाधनम् । आदर्शाञ्जनमाङ्गल्यं दूर्वाद्यालम्भनानि च
तोंड स्वच्छ केल्यावर, पुरुषाने केस नीट करावेत, आरशात पाहावे, काजळ लावावे, शुभ कार्य करावे आणि दुर्वा वगैरे घ्यावीत.
ततस्स्ववर्णधर्मेण वृत्त्यर्थं च धनार्जनम् । कुर्वीत श्रद्धासंपन्नो यजेच्च पृथिवीपते
मग आपल्या जातीच्या आणि धर्माच्या कर्तव्याप्रमाणे, श्रद्धेने, उपजीविकेसाठी आणि धन मिळवण्यासाठी प्रयत्न करावा आणि यज्ञ करावा, हे पृथ्वीच्या राजांनो.
सोमसंस्था हविस्संस्थाः पाकसंस्थास्तु संस्थिताः । धने यतो मनुष्याणां यतेतातो धनार्जने
सोमयज्ञ, तुपाच्या आहुतीचे यज्ञ आणि शिजवलेल्या पदार्थांचे यज्ञ हे सर्व धनावर आधारलेले आहेत. म्हणून माणसाने धन मिळवण्यासाठी प्रयत्न करावा.
नदीनदतटाकेषु देवखातजलेषु च । नित्यक्रियार्थं स्नायीत गिरिप्रस्रवणेषु च
दररोजच्या विधीसाठी माणसाने नद्यांमध्ये, तलावात, तळ्यात, देवांनी खणलेल्या पाण्यात आणि डोंगरातील झऱ्यांमध्ये स्नान करावे.
कूपेषूद्धृततोयेन स्नानं कुर्वीत वा भुवि । गृहेषूद्धृततोयेन ह्यथवा भुव्यसम्भवे
जर नैसर्गिक पाणी मिळत नसेल, तर विहिरीतून काढलेल्या पाण्याने किंवा घरात काढलेल्या पाण्याने, किंवा पाणी उपलब्ध नसेल तर जमिनीवरच स्नान करावे.