शाकद्वीपेश्वरस्यापि भव्यस्य मुमहात्मनः । सप्तैव तनयास्तषां ददौ वर्षाणि सप्त सः ॥ २,४.
शाकद्वीपाचे अधिपती आणि महान आत्मा भव्यमहाराज यांना सात पुत्र होते. त्यांनी त्या प्रत्येकाला सात-सात प्रदेश दिले.
जलदश्च कुमारश्च मुकुमारो मरीचकः । कुसुमोदश्च मौदाकिः सप्तमश्च महाद्रुमः ॥ २,४.
त्यांच्या नावं होती जलद, कुमार, मुकुमार, मरीचक, कुसुमोद, मौदाकी आणि महाद्रुम.
तत्संज्ञान्येव तत्रापि सप्त वर्षाण्यनुक्रमात् । तत्रापि पर्वताः स्पत वर्षविच्छेदकारिणः ॥ २,४.
ते सात प्रदेशही त्यांच्या नावावरूनच ओळखले जातात. तसंच, त्या प्रदेशांना विभागणारे सात पर्वतही आहेत.
पूर्वस्तत्रोदयगिरिर्जलाधारस्तथापरः । तथा रैवतकः श्यामस्तथैवास्तगिरिर्द्विज । आम्बिकेयस्तथा रम्यः केसरी पर्वतोत्तमः ॥ २,४.
तेथे पूर्वेला उदयगिरी, नंतर जलाधार, मग रैवतक, श्याम, अस्तगिरी, आंबिकेय आणि रम्य असा केसरी हा श्रेष्ठ पर्वत आहे.
शाकस्तत्र महावृक्षः सिद्धगन्धर्वसेवितः । यत्रत्यवातसंस्पार्शादाह्लादो जायते परः ॥ २,४.
शाक नावाचा एक महान वृक्ष तिथे आहे, जो सिद्ध आणि गंधर्व यांच्या सेवेत असतो. त्या झाडाच्या वाऱ्याचा स्पर्श झाला की अत्यंत आनंद मिळतो.
तत्र पुण्या जनपदाश्चातुर्वर्ण्यसमन्विताः । नद्यश्चात्र महापुण्याः सर्वपापभयापहाः ॥ २,४.
त्या प्रदेशात पुण्यवान लोक राहतात, जे चार वर्णांनी युक्त आहेत. तिथे पवित्र नद्या आहेत, ज्या सर्व पाप आणि भीती दूर करतात.
सुकुमारी कुमारी च नलिनी धेनुका च या । इक्षुश्च वेणुका चैव गभस्ती सप्तमी तथा ॥ २,४.
सुकुमारी, कुमारी, नलिनी, धेनुका, इक्षू, वेणुका आणि गभस्ती या त्या सात नद्या आहेत.
अन्याश्च शतशस्तत्र क्षुद्रनद्यो महामुने । महीधरास्तथा सन्ति शतशोथ सहस्रशः ॥ २,४.
महामुने, तिथे शेकडो लहान नद्या आणि शेकडो-हजारो डोंगर आहेत.
ताः पिबन्ति मुदायुक्ता जलदादिषु ये स्थिताः । वर्षषु ते जनपदाः स्वर्गादभ्येत्य मेदिनीम् ॥ २,४.
ज्यांनी जलद वगैरे प्रदेशांत वास केला आहे, ते लोक आनंदाने या नद्यांचे पाणी पितात. हे लोक स्वर्गातून पृथ्वीवर आलेले आहेत.
धर्महानिर्न तेष्वस्ति न संघर्षः परस्परम् । मर्यादाव्युत्क्रमो नापि तेषु देशेषु सप्तसु ॥ २,४.
त्या सात प्रदेशांत धर्माचा लोप होत नाही, एकमेकांत वाद होत नाही आणि कोणीही आपली मर्यादा ओलांडत नाही.
वङ्गाश्च मागधाश्चैव मानसा मन्दगास्तथा । वङ्गा ब्रह्मणभूयिष्ठा मागधाः क्षत्रियास्तथा । वैश्यास्तु मानसास्तेषां शूद्रस्तेषां तु मन्दगाः ॥ २,४.
तिथे वंग, मागध, मानस आणि मंदग हे लोक आहेत. वंग लोक बहुतेक ब्राह्मण, मागध क्षत्रिय, मानस वैश्य आणि मंदग शूद्र आहेत.
शाकद्वीपे तु तैर्विष्णुः सूर्यरूपधरो मुने । यथोक्तौरिज्यते सम्यक्कर्मभिर्नियतात्मभिः ॥ २,४.
शाकद्वीपात, हे मुनी, विष्णूची सूर्यरूपात, नियमाने वागणाऱ्या लोकांकडून सांगितलेल्या विधीने पूजा केली जाते.
शाकद्वीपस्तु मैत्रेय क्षीरोदेन समावृतः । शाकद्वीपप्रमाणेन वलयेनेव वेष्टितः ॥ २,४.
शाकद्वीपाभोवती क्षीरसागर आहे, जो शाकद्वीपाएवढ्याच आकाराच्या वलयासारखा त्याला वेढून आहे.
क्षीराब्धिः सर्वतो ब्रह्मन्पुष्कराख्येन वेष्टितः । द्वीपेन शाकद्वीपात्तु द्विगुणेन समन्ततः ॥ २,४.
हे ब्राह्मण, क्षीरसागराला सर्व बाजूंनी पुष्कर नावाच्या द्वीपाने वेढले आहे, जो शाकद्वीपापेक्षा दुप्पट मोठा आहे.
पुष्करे सवनस्यापि महावीरोऽभवत्सुतः । धातुकिश्च तयोस्तत्र द्वे वर्षे नामचिह्निते । महावीरं तथैवान्यद्धातुकीखण्डसंज्ञितम् ॥ २,४.
पुष्करद्वीपावर सवना यांचा महावीर नावाचा पराक्रमी पुत्र झाला. तिथे दोन प्रदेश आहेत—महावीर आणि धातुकी, ज्याला धातुकीखंड असंही म्हणतात.
एकश्चत्र महाभाग प्रख्यातो वर्षपर्वतः । मानासोत्तरसंज्ञो वै मध्यतो वलयाकृतिः ॥ २,४.
तेथे, हे महाभाग, एक प्रसिद्ध पर्वत आहे, जो प्रदेशांचे विभाजन करतो. त्याचे नाव मानस असून तो मधोमध वलयाकार आहे.
योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशदुच्छ्रितः । तावदेव च विस्तीर्णः सर्वतः परिमण्डलः ॥ २,४.
तो पर्वत पन्नास हजार योजन उंच आहे आणि तितकाच रुंद असून सर्व बाजूंनी पूर्ण वर्तुळाकार आहे.
पुष्करद्वीपवलयं मध्येन विभजन्निव । स्थितोसौ तेन विछिन्नं जातं तद्वर्षकद्वयम् ॥ २,४.
तो पर्वत मधोमध उभा राहून पुष्करद्वीपाच्या वलयाला विभागतो आणि त्यामुळे ते दोन प्रदेश निर्माण झाले.
वलयाकारमेकैकं तयोर्वर्षं तथा गिरिः ॥ २,४.
त्या प्रत्येक प्रदेशाभोवती एक वलयासारखा डोंगर आहे.
दशवर्षसहस्राणि तत्र जीवन्ति मानवाः । विरामया विशोकाश्च रागद्वेषादिवर्जिताः ॥ २,४.
त्या ठिकाणी माणसं दहा हजार वर्षं जगतात, त्यांना आजार, दुःख नसतं आणि त्यांना आसक्ती किंवा द्वेषही नसतो.
अधमोत्तमौ न तेष्वास्तां न वध्यवधकौ द्विज । नेर्ष्यासूया भयं द्वेषो दोषो लोभादिको न च ॥ २,४.
त्यांच्यात कुणीही नीच किंवा श्रेष्ठ नाही; तिथे कुणी मारणारा किंवा मारला जाणारा नाही, हे द्विजा. तिथे मत्सर, द्वेष, भीती, दोष, लोभ असं काहीच नसतं.
महापीतंबहिर्वर्षं धातकीखण्डमन्ततः । मानसोत्तरशौलस्य देवदैत्यादिसेवितम् ॥ २,४.
त्यापुढे उत्तरेला मानस सरोवराच्या पलीकडे, देव, दैत्य आणि इतरांनी सन्मानित असं मोठं क्षेत्र आहे, ज्याला धातकीखंड म्हणतात.
सत्यानृतेन तत्रास्तां द्वीपे पुष्करसंज्ञिते । न तत्र नद्यः शैला वा द्वीपे वर्षद्वयान्विते ॥ २,४.
पुष्कर नावाच्या त्या द्वीपात सत्य आणि असत्य दोन्ही एकत्र नांदतात; तिथे दोन प्रदेश असलेल्या त्या द्वीपात ना नद्या आहेत ना डोंगर.
तुल्यपेषास्तु मनुजा देवास्तत्रैकरूपिणः ॥ २,४.
तिथे माणसं आणि देव सगळे एकसारखेच दिसतात.
वर्णाश्रमाचारहीनं धर्माचरणवर्जितम् । त्रयीवार्तादण्डनीतिशुश्रूषारहितञ्च यत् ॥ २,४.
तिथे कुणालाही वर्ण, आश्रम किंवा धर्माचरण नाही; तिथे त्रैविद्य, शिक्षा किंवा सेवा असं काहीच नाही.
वर्षद्वयं तु मैत्रेय भौमः स्वर्गोयमुत्तमः । सर्वर्तुसुखदः कालो जरारोगादिवर्जितः । धातकीखण्डसंज्ञेऽथ महावीरे च वै मुने ॥ २,४.
मैत्रेय, हे दोन प्रदेश म्हणजेच धातकीखंड आणि महावीर, हे पृथ्वीवरील सर्वोच्च स्वर्ग आहेत, जे सर्व ऋतूंमध्ये सुखदायक असून, तिथे वार्धक्य, आजार किंवा इतर त्रास नाहीत.
न्यग्रोधः पुष्करद्वीपे ब्रह्मणः स्थानमुत्तमम् । तस्मिन्नवसति ब्रह्मा पूज्यमानः सुरासुरैः ॥ २,४.
पुष्कर द्वीपात मोठं वटवृक्ष आहे, जे ब्रह्माचा श्रेष्ठ निवासस्थान आहे; तिथे ब्रह्मा राहतो आणि देव-दैत्य त्याची पूजा करतात.
स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवेष्टितः । समेन पुष्करस्यैव विस्तारान्मण्डलं तथा ॥ २,४.
पुष्कर हा गोड पाण्याच्या समुद्राने वेढलेला आहे, आणि त्याचा विस्तार गोलाकार असून पुष्करइतकाच आहे.
एवं द्वीपाः समुद्रैश्च सप्तसप्तभिरावृताः । द्वीपश्चैव समुद्रश्च समानो द्विगुणौ परौ ॥ २,४.
अशा प्रकारे सात-सात द्वीप आणि समुद्र एकमेकांनी वेढलेले आहेत; प्रत्येक द्वीप आणि समुद्राचा आकार सारखाच असून, पुढचा जोडीने नेहमी दुप्पट असतो.
पयांसि सर्वदा सर्वसमुद्रेषु समानि वै । न्यूनातिरिक्तता तेषां कदाचिन्नैव जायते ॥ २,४.
सर्व समुद्रांमधील पाणी नेहमी सारखंच असतं; त्यात कधीच काही कमी किंवा जास्त होत नाही.