तत्रापि देवगन्धर्वसेविताः सुमनोहराः । वर्षाचला महाबुद्धे तेषां नामानि मे शृणु ॥ २,४.
तिथेही देव आणि गंधर्व यांना प्रिय असे सुंदर पर्वतरांगा आहेत; महाबुद्धे, त्यांची नावे ऐक.
क्रौञ्चश्च वामनश्चैव तृतीयश्चान्धकारकः । चतुर्थो रत्नशैलश्च स्वाहिनी हयसन्निभः ॥ २,४.
क्रौंच, वामन, तिसरा अंधकारक, चौथा रत्नशैल, स्वाहिनी आणि हयसन्निभ — हे त्या पर्वतांची नावे आहेत.
दिवावृत्पञ्चमश्चात्र तथान्यः पुण्डरीकवान् । दुन्दुभिश्च महाशैलो द्विगुणास्त परस्परम् । द्वीपाद्वीपेषु ये शैला यथा द्वीपानि ते तथा ॥ २,४.
दिवावृत हा पाचवा, त्यानंतर पुंडरीकवान आणि दुंदुभी हा महान पर्वत; हे सर्व एकमेकांपेक्षा दुप्पट मोठे आहेत, जसे द्वीपांचे प्रमाण आहे.
वर्षेष्वेतेषु रम्येषु तथा शैलवरेषु च । निवसंति निरातङ्काः सह देवगणैः प्रजाः ॥ २,४.
या रम्य प्रदेशात आणि उत्तम पर्वतांमध्ये लोक देवगणांसह निर्भयपणे वास करतात.
पुष्कराः पुष्कला धन्यास्तिष्याख्याश्च महामुने । ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शुद्राश्चानुक्रमोदिताः ॥ २,४.
पुष्कर, पुष्कला, धन्या आणि तिष्य — हेच त्या ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्रांचे अनुक्रमाने नावे आहेत, महामुने.
नदीर्मैत्रेय ते तत्र याः पिबन्ति शृणुष्व ताः । सप्तप्रधानाः शतशस्तत्रान्याः क्षुद्रनिम्नगाः ॥ २,४.
मैत्रेय, तिथे जे पिण्यासाठी नद्या आहेत, त्यांची नावे ऐक; तिथे सात मुख्य नद्या आहेत आणि शेकडो लहान उपनद्या आहेत.
गौरी कुमुद्वती चैव सन्ध्या रात्रिर्मनोजवा । क्षान्तिश्च पुण्डरीका च सप्तैता वर्षनिम्नगाः ॥ २,४.
गौरी, कुमुदवती, संध्या, रात्रि, मनोजवा, क्षांती आणि पुंडरीका — या सात त्या प्रदेशातील मुख्य नद्या आहेत.
तत्रापि विष्णुर्भगवान्पुष्काराद्यैर्जानार्दनः । यागौ रुद्रस्वरूपश्च इज्यते यज्ञसन्निधौ ॥ २,४.
तिथेही भगवान विष्णू, पुष्कराद्य आणि जनार्दन या नावांनी, यज्ञाच्या वेळी रुद्रस्वरूपात पूजिला जातो.
क्रौञ्चद्वीपः समुद्रेण दधिमण्डोदकेन च । आवृतः सर्वतः क्रौञ्च द्वीपतुल्येन मानतः ॥ २,४.
क्रौंचद्वीप सर्व बाजूंनी दह्यामधल्या समुद्राने वेढलेला आहे, जो क्रौंचद्वीपाच्या प्रमाणात आहे.
दधिमण्डोदकश्चापि शाकद्वीपेन संवृतः । क्रौञ्चद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणेन महामुने ॥ २,४.
आणि तो दह्यामधला समुद्र शाकद्वीपाने वेढलेला आहे, जो क्रौंचद्वीपाच्या दुप्पट विस्ताराचा आहे, महामुने.
शाकद्वीपेश्वरस्यापि भव्यस्य मुमहात्मनः । सप्तैव तनयास्तषां ददौ वर्षाणि सप्त सः ॥ २,४.
शाकद्वीपाचे अधिपती आणि महान आत्मा भव्यमहाराज यांना सात पुत्र होते. त्यांनी त्या प्रत्येकाला सात-सात प्रदेश दिले.
जलदश्च कुमारश्च मुकुमारो मरीचकः । कुसुमोदश्च मौदाकिः सप्तमश्च महाद्रुमः ॥ २,४.
त्यांच्या नावं होती जलद, कुमार, मुकुमार, मरीचक, कुसुमोद, मौदाकी आणि महाद्रुम.
तत्संज्ञान्येव तत्रापि सप्त वर्षाण्यनुक्रमात् । तत्रापि पर्वताः स्पत वर्षविच्छेदकारिणः ॥ २,४.
ते सात प्रदेशही त्यांच्या नावावरूनच ओळखले जातात. तसंच, त्या प्रदेशांना विभागणारे सात पर्वतही आहेत.
पूर्वस्तत्रोदयगिरिर्जलाधारस्तथापरः । तथा रैवतकः श्यामस्तथैवास्तगिरिर्द्विज । आम्बिकेयस्तथा रम्यः केसरी पर्वतोत्तमः ॥ २,४.
तेथे पूर्वेला उदयगिरी, नंतर जलाधार, मग रैवतक, श्याम, अस्तगिरी, आंबिकेय आणि रम्य असा केसरी हा श्रेष्ठ पर्वत आहे.
शाकस्तत्र महावृक्षः सिद्धगन्धर्वसेवितः । यत्रत्यवातसंस्पार्शादाह्लादो जायते परः ॥ २,४.
शाक नावाचा एक महान वृक्ष तिथे आहे, जो सिद्ध आणि गंधर्व यांच्या सेवेत असतो. त्या झाडाच्या वाऱ्याचा स्पर्श झाला की अत्यंत आनंद मिळतो.
तत्र पुण्या जनपदाश्चातुर्वर्ण्यसमन्विताः । नद्यश्चात्र महापुण्याः सर्वपापभयापहाः ॥ २,४.
त्या प्रदेशात पुण्यवान लोक राहतात, जे चार वर्णांनी युक्त आहेत. तिथे पवित्र नद्या आहेत, ज्या सर्व पाप आणि भीती दूर करतात.
सुकुमारी कुमारी च नलिनी धेनुका च या । इक्षुश्च वेणुका चैव गभस्ती सप्तमी तथा ॥ २,४.
सुकुमारी, कुमारी, नलिनी, धेनुका, इक्षू, वेणुका आणि गभस्ती या त्या सात नद्या आहेत.
अन्याश्च शतशस्तत्र क्षुद्रनद्यो महामुने । महीधरास्तथा सन्ति शतशोथ सहस्रशः ॥ २,४.
महामुने, तिथे शेकडो लहान नद्या आणि शेकडो-हजारो डोंगर आहेत.
ताः पिबन्ति मुदायुक्ता जलदादिषु ये स्थिताः । वर्षषु ते जनपदाः स्वर्गादभ्येत्य मेदिनीम् ॥ २,४.
ज्यांनी जलद वगैरे प्रदेशांत वास केला आहे, ते लोक आनंदाने या नद्यांचे पाणी पितात. हे लोक स्वर्गातून पृथ्वीवर आलेले आहेत.
धर्महानिर्न तेष्वस्ति न संघर्षः परस्परम् । मर्यादाव्युत्क्रमो नापि तेषु देशेषु सप्तसु ॥ २,४.
त्या सात प्रदेशांत धर्माचा लोप होत नाही, एकमेकांत वाद होत नाही आणि कोणीही आपली मर्यादा ओलांडत नाही.
वङ्गाश्च मागधाश्चैव मानसा मन्दगास्तथा । वङ्गा ब्रह्मणभूयिष्ठा मागधाः क्षत्रियास्तथा । वैश्यास्तु मानसास्तेषां शूद्रस्तेषां तु मन्दगाः ॥ २,४.
तिथे वंग, मागध, मानस आणि मंदग हे लोक आहेत. वंग लोक बहुतेक ब्राह्मण, मागध क्षत्रिय, मानस वैश्य आणि मंदग शूद्र आहेत.
शाकद्वीपे तु तैर्विष्णुः सूर्यरूपधरो मुने । यथोक्तौरिज्यते सम्यक्कर्मभिर्नियतात्मभिः ॥ २,४.
शाकद्वीपात, हे मुनी, विष्णूची सूर्यरूपात, नियमाने वागणाऱ्या लोकांकडून सांगितलेल्या विधीने पूजा केली जाते.
शाकद्वीपस्तु मैत्रेय क्षीरोदेन समावृतः । शाकद्वीपप्रमाणेन वलयेनेव वेष्टितः ॥ २,४.
शाकद्वीपाभोवती क्षीरसागर आहे, जो शाकद्वीपाएवढ्याच आकाराच्या वलयासारखा त्याला वेढून आहे.
क्षीराब्धिः सर्वतो ब्रह्मन्पुष्कराख्येन वेष्टितः । द्वीपेन शाकद्वीपात्तु द्विगुणेन समन्ततः ॥ २,४.
हे ब्राह्मण, क्षीरसागराला सर्व बाजूंनी पुष्कर नावाच्या द्वीपाने वेढले आहे, जो शाकद्वीपापेक्षा दुप्पट मोठा आहे.
पुष्करे सवनस्यापि महावीरोऽभवत्सुतः । धातुकिश्च तयोस्तत्र द्वे वर्षे नामचिह्निते । महावीरं तथैवान्यद्धातुकीखण्डसंज्ञितम् ॥ २,४.
पुष्करद्वीपावर सवना यांचा महावीर नावाचा पराक्रमी पुत्र झाला. तिथे दोन प्रदेश आहेत—महावीर आणि धातुकी, ज्याला धातुकीखंड असंही म्हणतात.
एकश्चत्र महाभाग प्रख्यातो वर्षपर्वतः । मानासोत्तरसंज्ञो वै मध्यतो वलयाकृतिः ॥ २,४.
तेथे, हे महाभाग, एक प्रसिद्ध पर्वत आहे, जो प्रदेशांचे विभाजन करतो. त्याचे नाव मानस असून तो मधोमध वलयाकार आहे.
योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशदुच्छ्रितः । तावदेव च विस्तीर्णः सर्वतः परिमण्डलः ॥ २,४.
तो पर्वत पन्नास हजार योजन उंच आहे आणि तितकाच रुंद असून सर्व बाजूंनी पूर्ण वर्तुळाकार आहे.
पुष्करद्वीपवलयं मध्येन विभजन्निव । स्थितोसौ तेन विछिन्नं जातं तद्वर्षकद्वयम् ॥ २,४.
तो पर्वत मधोमध उभा राहून पुष्करद्वीपाच्या वलयाला विभागतो आणि त्यामुळे ते दोन प्रदेश निर्माण झाले.
वलयाकारमेकैकं तयोर्वर्षं तथा गिरिः ॥ २,४.
त्या प्रत्येक प्रदेशाभोवती एक वलयासारखा डोंगर आहे.
दशवर्षसहस्राणि तत्र जीवन्ति मानवाः । विरामया विशोकाश्च रागद्वेषादिवर्जिताः ॥ २,४.
त्या ठिकाणी माणसं दहा हजार वर्षं जगतात, त्यांना आजार, दुःख नसतं आणि त्यांना आसक्ती किंवा द्वेषही नसतो.