पञ्चधाऽवस्थितः सर्गो ध्यायतो प्रतिबोधवान् । बहिरन्तोऽप्रकाशश्च संवृतात्मा नगात्मकः
सृष्टी पाच प्रकारांनी अस्तित्वात होती, ब्रह्मदेव ध्यान करत असताना ती जाणीवेशिवाय होती; ती बाहेरून आणि आतून प्रकाशरहित, स्वतःच्या स्वरूपात लपलेली आणि झाडासारखी दिसणारी होती.
तमोमोहो महामोहस्तामिस्रो ह्यन्धसंज्ञितः । अविद्या पंचपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः ॥५ पञ्चधाऽवस्थितः सर्गो ध्यायतो प्रतिबोधवान् । बहिरन्तोऽप्रकाशश्च संवृतात्मा नगात्मकः ॥६ मुख्या नगा यतः प्रोक्ता मुख्यसर्गस्ततस्त्वयम्
ते महान् माया तमसजन्या अंधकारामुळे उत्पन्न झाली आहे, तिला तामस‑मोह किंवा अंधत्वाचा मोहो म्हणतात; ही अज्ञानता पाचमुखी स्वरूपाची महात्म्याच्या अंतर्भागात उभी झाली. पाच प्रकारे सृष्टी झालेली ती स्थिर राहते; परंतु विचारात घेतली असता ती अजागरूकतेला जागवते; ती अंतर्भूत आणि बहिर्भूत आहे, पण तिला प्रकाश नाही, स्वतःलाच वेढून ठेवणारी आणि नगरविहीन स्वयं आहे.
मुख्या नगा यतः प्रोक्ता मुख्यसर्गस्ततस्त्वयम् ७ तं दृष्ट्वाऽसाधकं सर्गममन्यदपरं पुनः
मुख्य झाडांना मुख्य सृष्टी मानली जाते, म्हणून हिला मुख्य सृष्टी असं म्हणतात; पण ही सृष्टी निष्फळ दिसल्याने, त्याने पुन्हा दुसरी सृष्टी केली.
तस्याभिध्यायतः सर्गस्तिर्यक्स्त्रोतोभ्यवर्त्तत । यस्मात्तिर्यक्प्रवृत्तिस्स तिर्यक्स्रोतास्ततः स्मृतः
त्याच्या ध्यानातून, आडव्या प्रवाहासारखी सृष्टी निर्माण झाली; कारण त्यांचं वर्तन आडवं होतं, म्हणून तिला तिर्यक् प्रवाह सृष्टी असं म्हणतात.
पश्वादयस्ते विख्यातास्तमःप्राया ह्यवेदिनः । उत्पथग्राहिणश्चैव तेऽज्ञाने ज्ञानमानिनः
गायीपासून सुरू होणारे हे प्राणी प्रसिद्ध आहेत; हे अंधकारप्रधान, अज्ञानी, चुकीच्या वाटेवर चालणारे आणि अज्ञानात असूनही स्वतःला ज्ञानी समजणारे आहेत.
अहंकृता अहंमाना अष्टाविंशद्वधात्मकाः । अतः प्रकाशास्ते सर्वे आवृताश्च परस्परम्
हे सर्व अहंकार आणि गर्वाने भरलेले, अठ्ठावीस प्रकारचे आहेत; म्हणून हे सर्व जरी प्रकट असले तरी एकमेकांना ओळखू शकत नाहीत.
तमप्यसाधकं मत्वा ध्यायतोन्यस्ततोऽभवत् । ऊर्ध्वस्रोतास्तृतीयस्तु सात्त्विकोर्ध्वमवर्त्तत
ही सृष्टीही निष्फळ वाटल्याने, ब्रह्मदेवाने पुन्हा ध्यान केलं, तेव्हा तिसरी, सात्त्विक आणि वरच्या दिशेने जाणारी ऊर्ध्वस्रोत सृष्टी निर्माण झाली.
ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तश्च नावृताः । प्रकाशा बहिरन्तश्च ऊर्ध्वस्रोतोद्भवाः स्मृताः
ही सृष्टी आनंद आणि समाधानाने भरलेली, बाहेरून आणि आतून अडथळ्याविना, आत-बाहेर प्रकाशमान अशी आहे; तिला ऊर्ध्वस्रोत उत्पत्ती असं म्हणतात.
तुष्टात्मानस्तृतीयस्तु देवसर्गस्तु स स्मृतः । तस्मिन्सर्गेभवत्प्रीतिर्निष्पन्ने ब्रह्मणस्तदा
स्वतःमध्ये समाधानी असलेली ही तिसरी सृष्टी देवांची सृष्टी म्हणून ओळखली जाते; ही सृष्टी पूर्ण होताच ब्रह्मदेवाला आनंद झाला.
ततोन्यं स तदा दध्यौ साधकं सर्गमुत्तमम् . असाधकांस्तु ताञ्ज्ञात्वा मुख्यसर्गादिसम्भवान्
तेव्हा त्याने आणखी एक उत्तम, फलदायी सृष्टी मनाशी धरली; कारण मुख्य सृष्टीपासून आधीच्या सगळ्या सृष्टी निष्फळ असल्याचं त्याला कळलं.
तथाभिध्यायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्ततः । प्रादुर्बभूव चाव्यक्तादर्वाक्स्रोतास्तु साधकः
अशा प्रकारे सत्य मनाने ध्यान करत असताना, अव्यक्तातून खाली वाहणारी, फलदायी अशी सृष्टी प्रकट झाली.
यस्मादर्वाग्व्यवर्त्तन्त ततोर्वाक्स्रोतसस्तु ते । ते च प्रकाशबहुलास्तमोद्रि क्ता रजोधिकाः
कारण त्यांनी वरच्या प्रवाहाकडे पाठ फिरवली, त्यामुळे वाणीचे हे प्रवाह त्यांचे झाले. हे प्रवाह प्रकाशाने भरलेले असले तरी, अज्ञानाच्या अंधाराने ग्रासले गेले आणि रजोगुणाने व्यापले गेले.
तस्मात्ते दुःखबहुला भूयोभूयश्च कारिणः । प्रकाशा बहिरन्तश्च मनुष्याः साधकास्तु ते
म्हणून हे लोक दुःखांनी भरलेले असतात आणि पुन्हा पुन्हा कर्म करीत राहतात. बाहेर आणि आतून प्रकट होणारे हेच मनुष्य प्रयत्न करतात.
इत्येते कथिताः सर्गाः षडत्र मुनिसत्तम । प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः
हे श्रेष्ठ ऋषी, या सहा सृष्टी येथे सांगितल्या. त्यातील पहिली महत्‌ची सृष्टी आहे, ती ब्रह्माची समजावी.