इज्यते तत्र भगवांस्तैर्वर्णैरार्यकादिभिः । सीमरूपि जगत्स्त्रष्टा सर्वः सर्वेश्वरो हरिः ॥ २,४.
त्या प्रदेशात आर्यक वगैरे वर्गांनी जगाचा सृष्टीकर्ता, सर्वांचा स्वामी असलेल्या हरि या सीमस्वरूपात भगवंताची पूजा केली जाते.
प्लक्षद्वीपप्रमाणेन प्लक्षद्वीपः समावृतः । तथैवेक्षुरमोदेन परिवेषानुकारिणा ॥ २,४.
प्लक्षद्वीप जितका मोठा आहे, तितक्याच प्रमाणात तो साखरकण्याच्या रसाच्या प्रदेशाने वेढलेला आहे.
इत्येवं तव मैत्रेय प्लक्षद्वीप उदाहृतः । संक्षेपेण मया भूयः शाल्मलं मे निसामय ॥ २,४.
असं म्हणून, हे मैत्रेय, मी तुला प्लक्षद्वीपाचा संक्षिप्त वर्णन केलं. आता माझं शाल्मलीचं वर्णन ऐक.
शाल्ममस्येश्वरोःवीरो वपुष्मांस्तत्सुताञ्छृणु । तेषां तु नामसंज्ञानि सप्तवर्षाणि तानि वै ॥ २,४.
शाल्मलीचा स्वामी वीर आहे, जो तेजस्वी आहे. त्याच्या सात मुलांची, म्हणजेच त्या सात प्रदेशांची नावे आता ऐक.
श्वेतोथ हरितश्चैव जीमूतो रोहितस्तथा । वैद्युतो मानसश्चैव सुप्रभश्च महामुने ॥ २,४.
महामुने, श्वेत, हरित, जीमूत, रोहित, वैद्युत, मानस आणि सुप्रभ — ही नावे आहेत.
शाल्मलेन समुद्रोसौ द्वीपेनेक्षुरसोदकः । विस्तारद्विगुणेनाथ सर्वतः संवृतः स्थितः ॥ २,४.
शाल्मली द्वीपाभोवती असलेला समुद्र 'सुरोद' म्हणून ओळखला जातो, त्याचे पाणी ऊसासारखे गोड आहे. तो द्वीपाच्या दुप्पट रुंदीने सर्व बाजूंनी पसरलेला आहे.
तत्रापि पर्वताः सप्त विज्ञेया रत्नयोनयः । वर्षाभिव्यञ्जका ये तु तथा सप्त च निम्नगाः ॥ २,४.
तेथेही सात रत्नांची उत्पत्ती करणारे पर्वत आणि त्या प्रदेशांची सीमा दर्शवणारे तसेच सात मोठ्या नद्या आहेत.
कुमुदश्चेन्नतश्चैव तृतीयश्च बलाहकः । द्रोणो यत्र महौषध्यः स चतुर्थो महीधरः ॥ २,४.
कुमुद, नत, तिसरा बलाहक आणि चौथा म्हणजे औषधींनी भरलेला द्रोण — हे चार मोठे पर्वत आहेत.
कङ्कस्तुपञ्चमः षष्ठी महिषः सप्तमस्तथा । ककुद्मान्पर्वतवरः सरिन्नामानि मे शृणु ॥ २,४.
कंक हा पाचवा, महिष सहावा आणि पर्वतांमध्ये श्रेष्ठ असलेला ककुद्मान सातवा आहे. आता त्या नद्यांची नावे ऐक.
योनितोयो वितृष्णा च चन्द्रा मुक्ता विमोचनी । निवृत्तिः सप्तमी तासां स्मृतास्ताः पापशान्तिदाः ॥ २,४.
योनि, तोय, वितृष्णा, चंद्रा, मुक्त, विमोचनी आणि निवृत्ती — या सात नद्या पाप दूर करणाऱ्या म्हणून ओळखल्या जातात.
श्वेतञ्च हरितं चैव वैद्युतं मानसं तथा । जीमूतं रोहितं चैव सुप्रभं चापि शोभनम् । सप्तैतानि तु वर्षाणि चातुर्वर्ण्ययुतानि वै ॥ २,४.
श्वेत, हरित, वैद्युत, मानस, जीमूत, रोहित आणि सुप्रभ — ही सात प्रदेशे असून, प्रत्येकात चार वर्णांचे लोक राहतात.
शाल्मले ये तु वर्णाश्च वसन्त्येते महामुने । कपिलाश्चारुणाः पीताः कृष्णाश्चैव पृथक्पृथक् ॥ २,४.
महामुने, शाल्मली द्वीपावर राहणारे लोक चार रंगांचे आहेत — कपिला (तपकिरी), अरुण (लाल), पीत (पिवळे) आणि कृष्ण (काळे), हे सर्व वेगळे आहेत.
ब्रह्मणाः क्षत्रया वैश्याः शुद्राश्चैव यजन्तितम् । भगवन्तं समस्तस्य विष्णुमात्मानमव्ययम् । वायुभूतं मखश्रेष्ठैर्यज्वनो यज्ञसंस्थितिम् ॥ २,४.
तेथे ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र हे सर्वजण, सर्वांचा आत्मा असलेल्या, अविनाशी विष्णूचे वायुरूपात, उत्तम यज्ञांनी पूजन करतात आणि यज्ञधर्माचे पालन करतात.
देवानामत्र सान्नध्यमतीव सुमनोहरे । शाल्मलिः सुमहान्वृक्षो नाम्ना निर्वृतिकारकः ॥ २,४.
देवतांना प्रिय असलेला, अत्यंत सुंदर आणि मोठा, 'निवृतीकारक' नावाचा शाल्मली वृक्ष तेथे उभा आहे.
एष द्वीपः समुद्रेण सुरोदेन समावृतः । विस्ताराच्छाल्मलस्यैव समेन तु समन्ततः ॥ २,४.
हा द्वीप सर्व बाजूंनी सुरोद नावाच्या समुद्राने वेढलेला आहे, जो शाल्मलीच्या इतक्याच विस्ताराचा आहे.
सुरोदकः परिवृतः कुशद्वीपेन सर्वतः । शाल्मलस्य तु विस्तराद्द्विगुणेन समन्ततः ॥ २,४.
सुरोद समुद्राने वेढलेला कुशद्वीप सर्व बाजूंनी आहे आणि तो शाल्मलीच्या दुप्पट विस्ताराचा आहे.
ज्योतिष्मतः कुशद्वीपे सप्त पुत्राञ्छृणुष्व तान् ॥ २,४.
कुशद्वीपाचा राजा ज्योतिष्मत याचे सात पुत्रांची नावे आता ऐक.
उद्भिदो वेणुमांश्चैव वेरथो लम्बनो धृतिः । प्रभाकरोतिकपिलस्तन्नामा वर्षपद्धतिः ॥ २,४.
उद्भिद, वेणुमान, वेथर, लंबर, धृती, प्रभाकर आणि कपिल — ही त्यांची नावे असून, त्यावरून त्या प्रदेशांची नावे पडली आहेत.
तस्मिन्वसन्ति मनुजाः सह दैते यदानवैः । तथैव देवगन्धर्वयक्षकिंपुरुषादयः ॥ २,४.
त्या द्वीपावर माणसे, दैत्य, दानव, तसेच देव, गंधर्व, यक्ष, किम्पुरुष आणि इतरही राहतात.
वर्णास्तत्रापि चत्वारो निजानुष्ठानतत्पराः । दमिनः शुष्मिणः स्नेहा मन्देहाश्च महामुने ॥ २,४.
तेथेही चार वर्ण आहेत — दामिन, शुष्मिन, स्नेह आणि मंदेह — हे सर्वजण आपापल्या कर्तव्यात मग्न असतात, हे महामुने.
ब्रह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चानुक्रमोदिताः ॥ २,४.
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र — हे वर्ण या क्रमाने सांगितले आहेत.
यथोस्ककर्मकर्तृत्वात्स्वाधिकारोक्षयाय ते । तत्रैव तं कुशद्वीपे ब्रह्मरूपं जनार्दनम् । यजन्तः क्षपयन्त्युग्रमधिकारफलप्रदम् ॥ २,४.
आपापल्या कर्तव्यामुळे आणि अधिकारामुळे, कुशद्वीपातील लोक ब्रह्मरूप असलेल्या जनार्दनाची पूजा करतात आणि अशा पूजेमुळे अधिक अधिकाराच्या कठोर फळांचा नाश करतात.
विद्रुमो हेमशैलश्च द्यतिमान् पुष्पवांस्तथा । कुशशयो हरिश्चैव सप्तमो मन्दराचलः ॥ २,४.
विद्रुम, हेमशैल, द्युतिमान, पुष्पवन, कुशशय, हरि आणि सातवा म्हणजे मंदाराचल — हे त्या प्रदेशातील पर्वत आहेत.
वर्षाचलास्तु सप्तैते तत्र द्वीपे महामुने । नद्यश्च सप्त तासां तु शृणु नामान्यनुक्रमात् ॥ २,४.
महामुने, त्या द्वीपावर हे सात पर्वत आहेत आणि तिथे सात नद्या देखील आहेत; त्यांची नावे मी तुला सांगतो, लक्ष दे.
धूतपापा शिवा चैव पवित्रा संमतिस्तथा । विद्युदम्भा मही चान्या सर्वपाप हरास्त्विमाः ॥ २,४.
धूतपापा, शिवा, पवित्रा, संमति, विद्युदंभा, मही आणि सर्वपापहरा — या सात नद्या सर्व पापे दूर करणाऱ्या आहेत.
अन्याः सहस्रशस्तत्र क्षुद्रनद्यस्तथाचलाः । कुशद्वीपे गुशस्तम्बः संज्ञया तस्य तत्स्मृतम् ॥ २,४.
तिथे आणखी हजारो लहान नद्या आणि डोंगर आहेत; कुशद्वीपात गुशस्तंभ हे त्यातील प्रसिद्ध नाव मानले जाते.
तत्प्रमाणेन स द्वीपो घृतोदेन समावृतः । घृतोदश्च समुद्रो वै क्रौञ्चद्वीपेन संवृतः ॥ २,४.
तो द्वीप ज्या प्रमाणात आहे, त्याच प्रमाणात तो तूपाच्या समुद्राने वेढलेला आहे; आणि घृतोद समुद्राला क्रौंचद्वीपाने वेढले आहे.
क्रौञ्चद्वीपो महाभाग श्रुयताञ्चापरो महान् । कुशद्वीपस्य विस्तारा द्द्विगुणो यस्य विस्तरः ॥ २,४.
महाभागा, आता मी तुला दुसऱ्या महान द्वीपाबद्दल सांगतो — क्रौंचद्वीप, ज्याचा विस्तार कुशद्वीपाच्या दुप्पट आहे.
क्रौञ्चद्वीपे द्युतिमतः पुत्रास्तस्य महात्मनः । तन्नामानि च वर्षाणि तेषां चक्रे महीपतिः ॥ २,४.
क्रौंचद्वीपात द्युतिमान या महात्म्याच्या मुलांनी राज्य केले; त्या प्रदेशांची नावे राजाने त्यांच्या नावावर ठेवली.
कुशलो मल्लगश्चोष्णः पीवरोथान्धकारकः । मुनिश्च दुन्दुभिश्चैव सप्तैते तत्सुता मुने ॥ २,४.
कुशल, मल्लग, उष्ण, पीवर, अंधकारक, मुनी आणि दुंदुभी — हे सातजण, मुने, त्याचे पुत्र आहेत.