नववर्षं तु मैत्रेय जम्बुद्वीपमिदं मया । लक्षयोजनविस्तारं संक्षेपात्कथितं तव ॥ २,३.
मैत्रेय, मी तुला या जंबूद्वीपाचे, ज्यात नऊ विभाग आहेत आणि ज्याचा विस्तार एक लाख योजनांचा आहे, थोडक्यात वर्णन केले.
जम्बूद्वीपं समावृत्य लक्षयोजनविस्तरः । मैत्रेय वलयाकारः स्थितः क्षारोदधिर्बहिः ॥ २,३.
मैत्रेय, एक लाख योजन विस्तार असलेल्या जंबूद्वीपाभोवती वलयासारखा क्षारसमुद्र पसरलेला आहे.
श्रीपराशर उवाच क्षारोदेन यथा द्वीपो जम्बूसंज्ञोऽभिवेष्टितः । संवेष्ट्य क्षारमुदधिं प्लक्षद्वीपस्तथा स्थितः ॥ २,४.
श्रीपराशर म्हणाले—जशी जंबूद्वीप नावाची द्वीप क्षारसमुद्राने वेढलेली आहे, तशीच त्या क्षारसमुद्राभोवती प्लक्षद्वीप आहे.
जम्बूद्वीपस्य विस्तारः शतसाहस्रसंमितः । स एवं द्विगुणो ब्रह्मन् प्लक्षद्वीप उदाहृतः ॥ २,४.
जंबूद्वीपाचा विस्तार एक लाख योजनांचा आहे; ब्रह्मन्, प्लक्षद्वीपाचा विस्तार त्याच्या दुप्पट आहे.
सप्त मेधातिथेः पुत्राः प्लक्षद्वीपेश्वरस्य वै । ज्येष्ठ शान्तहयो नाम शिशिरस्तदनन्तरः ॥ २,४.
प्लक्षद्वीपाचा राजा मेधातिथी याचे सात पुत्र आहेत—सर्वात मोठा शांतहय, त्यानंतर शिशिर.
सुखोदयस्तथानन्दः शिवः क्षेमक एव च । ध्रुवश्च सप्तमस्तेषां प्लक्षद्वीपेश्वरा हि ते ॥ २,४.
सुखोदय, आनंद, शिव, क्षेमक आणि सातवा ध्रुव—हे सर्व प्लक्षद्वीपाचे अधिपती आहेत.
पूर्वं शान्तहयं वर्षं शिशिरं च सुखं तथा । आनन्दं च शिवं चैव क्षेमकं ध्रुवमेव च ॥ २,४.
सर्वात आधी शांतहय, वर्ष, शिशिर, सुख, आनंद, शिव, क्षेमक आणि ध्रुव ही प्रदेशं आहेत.
मर्यादाकारकास्तेषां तथान्ये वर्षपर्वताः । सप्तैव तेषां नामानि शृणुष्व मुनिसत्तम ॥ २,४.
या प्रदेशांची सीमा पर्वतांनी ठरवली आहे आणि तिथे इतरही पर्वत आहेत. त्यांची नावे सात आहेत, ती मी तुला सांगतो, हे श्रेष्ठ ऋषी.
गोमदेश्चैव चन्द्रश्च नारदौ दुन्दुभिस्तथा । सोमकः मुमनाश्चैव वैभ्राजश्चैव सप्तमः ॥ २,४.
गोमद, चंद्र, नारद, दुंदुभी, सोमक, मुमना आणि सातवा वैभ्राज — ही त्या पर्वतांची नावे आहेत.
वर्षाचलेषु रम्येषु वर्षेष्वेतेषु चानघाः । वसंति देवगन्धर्वसहिताः सततं प्रजाः ॥ २,४.
त्या रम्य पर्वतांमध्ये आणि या प्रदेशांमध्ये, पवित्र लोक देव आणि गंधर्वांसह नेहमीच आनंदाने राहतात.
तेषु पुण्या जनपदाश्चिराच्च म्रियते जनः । नाधयो व्याधयो वापि सर्वकालसुखं हि तत् ॥ २,४.
त्या प्रदेशांत पवित्र वस्ती आहेत, आणि लोक खूप वर्षे जगतात. तिथे ना दुःख असतं, ना आजार; नेहमीच सुख असतं.
तेषां नद्यस्तु सप्तैव वर्षाणां च समुद्रगाः । नामतस्ताः प्रवक्ष्यामि श्रुताः पापं हरन्ति याः ॥ २,४.
त्या प्रदेशांत सात नद्या आहेत, ज्या समुद्राकडे वाहतात. त्यांची नावे मी सांगतो, जी ऐकली की पाप दूर होते.
अनुतप्ता शिखी चैव विपाशा त्रिदिवाक्लमः । अमृता सुकृता चैव सप्तैतास्तत्र निम्नगाः ॥ २,४.
अनुतप्त, शिखी, विपाशा, त्रिदिवाक्लम, अमृता, सुकृता आणि सातवी — या तिथे वाहणाऱ्या नद्या आहेत.
एते शैलास्तथा नद्यः प्रधानाः कथितास्तव । क्षुद्रशैलास्तथा नद्यस्तत्र सन्ति सहस्रशः । ताः पिबन्दि सदाहृष्टा नदीर्जनपदास्तुते ॥ २,४.
हे मुख्य पर्वत आणि नद्या मी तुला सांगितल्या. तिथे हजारो लहान पर्वत आणि नद्या आहेत, आणि तिथले लोक नेहमी आनंदाने त्या नद्यांचे पाणी पितात.
अपसर्पिणी न तेषां वै न चैवोत्सर्पिणी द्विज । न त्वेवास्ति युगावस्था तेषु स्तानेषु सप्तसु ॥ २,४.
त्या सात प्रदेशांत ना अपसर्पिणी, ना उत्सर्पिणी असा काळ आहे, आणि तिथे युगांची विभागणीही नाही.
त्रेतायुगसमः कालः सर्वदैव महामते । प्लक्षद्वीपादिषु ब्रह्मञ्शाकद्वीपान्तिकेषु वै ॥ २,४.
प्लक्षद्वीप आणि इतर द्वीपांत, तसेच शाकद्वीपाच्या आसपासच्या प्रदेशांत, काळ नेहमी त्रेतायुगासारखाच असतो, हे ज्ञानी.
पञ्च वर्षसहस्राणि जना जीवन्त्यनामयाः । धर्मः पञ्चस्वथैतेषु वर्णाश्रमविभागशः ॥ २,४.
त्या प्रदेशांत लोक पाच हजार वर्षे आजाराविना जगतात. त्या पाच प्रदेशांत धर्म वर्ग आणि आश्रम यांच्या विभागाप्रमाणे पाळला जातो.
वर्णाश्च तत्र चत्वारस्तान्निबोध वदामि ते ॥ २,४.
तिथे चार वर्ग आहेत; मी त्यांची नावे तुला सांगतो, नीट ऐक.
आर्यकाः कुरारश्चैव विदिश्या भाविनश्चे ते । विप्रक्षत्रिवैश्यास्ते शूद्राश्च मुनिसत्तम ॥ २,४.
आर्यक, कुरार, विदिश्य आणि भाविन — ही ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्रांची नावे आहेत, हे श्रेष्ठ ऋषी.
ज्मबूवृक्षप्रमाणस्तु तन्मध्ये सुमहांस्तरुः । प्लक्षस्तन्नामसंज्ञोयं प्लक्षद्वीपो द्विजोत्तम ॥ २,४.
त्या प्रदेशाच्या मध्यभागी एक फार मोठं झाड आहे, जे पृथ्वीवरील झाडांपेक्षा मोठं आहे. त्याला प्लक्ष म्हणतात, म्हणून त्या द्वीपाचं नाव प्लक्षद्वीप असं पडलं, हे श्रेष्ठ द्विज.
इज्यते तत्र भगवांस्तैर्वर्णैरार्यकादिभिः । सीमरूपि जगत्स्त्रष्टा सर्वः सर्वेश्वरो हरिः ॥ २,४.
त्या प्रदेशात आर्यक वगैरे वर्गांनी जगाचा सृष्टीकर्ता, सर्वांचा स्वामी असलेल्या हरि या सीमस्वरूपात भगवंताची पूजा केली जाते.
प्लक्षद्वीपप्रमाणेन प्लक्षद्वीपः समावृतः । तथैवेक्षुरमोदेन परिवेषानुकारिणा ॥ २,४.
प्लक्षद्वीप जितका मोठा आहे, तितक्याच प्रमाणात तो साखरकण्याच्या रसाच्या प्रदेशाने वेढलेला आहे.
इत्येवं तव मैत्रेय प्लक्षद्वीप उदाहृतः । संक्षेपेण मया भूयः शाल्मलं मे निसामय ॥ २,४.
असं म्हणून, हे मैत्रेय, मी तुला प्लक्षद्वीपाचा संक्षिप्त वर्णन केलं. आता माझं शाल्मलीचं वर्णन ऐक.
शाल्ममस्येश्वरोःवीरो वपुष्मांस्तत्सुताञ्छृणु । तेषां तु नामसंज्ञानि सप्तवर्षाणि तानि वै ॥ २,४.
शाल्मलीचा स्वामी वीर आहे, जो तेजस्वी आहे. त्याच्या सात मुलांची, म्हणजेच त्या सात प्रदेशांची नावे आता ऐक.
श्वेतोथ हरितश्चैव जीमूतो रोहितस्तथा । वैद्युतो मानसश्चैव सुप्रभश्च महामुने ॥ २,४.
महामुने, श्वेत, हरित, जीमूत, रोहित, वैद्युत, मानस आणि सुप्रभ — ही नावे आहेत.
शाल्मलेन समुद्रोसौ द्वीपेनेक्षुरसोदकः । विस्तारद्विगुणेनाथ सर्वतः संवृतः स्थितः ॥ २,४.
शाल्मली द्वीपाभोवती असलेला समुद्र 'सुरोद' म्हणून ओळखला जातो, त्याचे पाणी ऊसासारखे गोड आहे. तो द्वीपाच्या दुप्पट रुंदीने सर्व बाजूंनी पसरलेला आहे.
तत्रापि पर्वताः सप्त विज्ञेया रत्नयोनयः । वर्षाभिव्यञ्जका ये तु तथा सप्त च निम्नगाः ॥ २,४.
तेथेही सात रत्नांची उत्पत्ती करणारे पर्वत आणि त्या प्रदेशांची सीमा दर्शवणारे तसेच सात मोठ्या नद्या आहेत.
कुमुदश्चेन्नतश्चैव तृतीयश्च बलाहकः । द्रोणो यत्र महौषध्यः स चतुर्थो महीधरः ॥ २,४.
कुमुद, नत, तिसरा बलाहक आणि चौथा म्हणजे औषधींनी भरलेला द्रोण — हे चार मोठे पर्वत आहेत.
कङ्कस्तुपञ्चमः षष्ठी महिषः सप्तमस्तथा । ककुद्मान्पर्वतवरः सरिन्नामानि मे शृणु ॥ २,४.
कंक हा पाचवा, महिष सहावा आणि पर्वतांमध्ये श्रेष्ठ असलेला ककुद्मान सातवा आहे. आता त्या नद्यांची नावे ऐक.
योनितोयो वितृष्णा च चन्द्रा मुक्ता विमोचनी । निवृत्तिः सप्तमी तासां स्मृतास्ताः पापशान्तिदाः ॥ २,४.
योनि, तोय, वितृष्णा, चंद्रा, मुक्त, विमोचनी आणि निवृत्ती — या सात नद्या पाप दूर करणाऱ्या म्हणून ओळखल्या जातात.