निषधः पारिपात्रश्च मर्य्यादापर्व्वतावुभौ । मेरोः परिचमदिगभागे यता पूर्व्वौ तथा स्थितौ
निषध आणि पारिपात्र हे दोन्ही सीमा पर्वत मेरूच्या बाजूंना, पूर्वेकडील पर्वतांप्रमाणेच, स्थित आहेत.
त्रिश्वृह्गो जारुधिश्चैव उत्तरौ वर्षपर्व्वतौ । पूर्व्वपश्वायतावेतावर्णवान्तर्व्यवस्थितौ
त्रिशृंग आणि जारुधी हे उत्तर दिशेतील सीमा पर्वत आहेत; ते पूर्व आणि पश्चिम दिशेला, मध्येच स्थित आहेत.
इत्येते मुनिवर्य्योक्ता मर्य्यादापर्व्वतास्तव । जठराद्याः स्थिता मेरोस्तेषां द्रौ द्रौ चतुर्दिशम्
हे श्रेष्ठ मुनी, जठरापासून सुरू होणारे हे सर्व सीमा पर्वत मेरूच्या चारही बाजूंना स्थिर आहेत.
मैरोश्चतुर्दिशं ये तु प्रोक्ताः केसरपर्व्वताः । शीतान्ताद्या मुने ! तेषामतीव हि मनोरमाः
मेरूच्या चारही दिशांना, शीतांतापासून सुरू होणारे जे केसरी पर्वत आहेत, ते फारच सुंदर आहेत, हे मुनी.
शैलानामन्तरे द्रोण्यः सिद्धचारणसेविताः । सुरम्याणि तथा तासु काननानि पुराणि च
पर्वतांच्या मध्ये असलेल्या दऱ्यांमध्ये, सिद्ध आणि चारण यांच्या वावराने, रम्य आणि प्राचीन अशी अनेक अरण्ये आहेत.
लक्ष्मी-विष्णवग्निसूर्य्यादिदेवानां मुनिसत्तम् । तास्वायतनवर्षाणि जुष्टानि वरकिन्नरैः
हे श्रेष्ठ मुनी, त्या प्रदेशांमध्ये लक्ष्मी, विष्णु, अग्नि, सूर्य आणि इतर देवतांची पवित्र स्थाने आहेत, जिथे उत्तम किन्नर आनंदाने वावरतात.
गन्घर्व्वयक्षरक्षांसि तथा दैतेयदानवाः । क्रीड़न्ति तासु रम्यासु शैलद्रोणीष्वहर्निशम्
गंधर्व, यक्ष, राक्षस, तसेच दैत्य आणि दानव हे सर्व त्या रम्य पर्वतदऱ्यांमध्ये रात्रंदिवस खेळतात.
भौमा ह्येते स्मृताः स्वर्गा धर्म्मिणामालया मुने । नैतेषु पापकर्म्मणो यान्ति जन्मशतैरपि
हे मुनी, हे सर्व पृथ्वीवरील स्वर्ग मानले जातात, जे धर्मशील लोकांचे निवासस्थान आहेत; पाप करणाऱ्यांना शेकडो जन्मानंतरही तेथे प्रवेश मिळत नाही.
भद्राश्वे भगवान् विष्णुरास्ते हयशिरा द्विज । वराहः केतुमाले तु भारते कूर्म्मरूपधृक्
भद्राश्व देशात भगवान विष्णु हयग्रीव रूपात वास करतात, केतुमाळमध्ये वराह रूपात आणि भारतात कूर्म रूपात राहतात.
मत्स्यरूपश्व गोविन्दः कुरुष्वास्ते जनार्द्दनः । विश्वरूपेण सर्व्वत्र सर्व्वः सर्वत्रगो हरिः
कुरु देशात गोविंद मत्स्य रूपात वास करतात, आणि जनार्दन, हरि विश्वरूपाने सर्वत्र, सर्व ठिकाणी व्यापून आहे.
सर्व्वस्याधारभूतोऽसौ मैत्रेयास्तेऽखिलात्मकः । यानि किम्पुरुषादीनि वर्षाण्यष्टौ महामुने । न तेषु शोको नायासो नोद्वेगः क्षुद्भयादिकम्
मैत्रीय, जो सर्व जगाचा आधार आहे, सर्वत्र व्यापून राहतो, तोच किम्पुरुष वगैरे आठ प्रदेशांना धरून ठेवतो. त्या प्रदेशांत दुःख नाही, कष्ट नाहीत, उपासमारीची, भीतीची किंवा अशा कोणत्याही गोष्टींची बाधा नाही.
सुस्थाः प्रजा निरातङ्काः सर्व्वदुःखविवर्ज्जिताः । दशद्वादशवर्षाणां सहस्त्राणि स्थिरायुषः
त्या प्रदेशांतील लोक निरोगी, निश्चिंत आणि सर्व दुःखांपासून मुक्त आहेत. त्यांचे आयुष्य दहा किंवा बारा हजार वर्षे स्थिर असते.
न तेषु वर्षते देवो भौमान्यम्भांसि तेषु वै । कृत-त्रेतादिका नैव तेषु स्थानेषु कल्पना
त्या प्रदेशांत देव पाऊस पाडत नाहीत, आणि तिथल्या जमिनीवर पाणीही नसते. तिथे कृत, त्रेता वगैरे युगांची कल्पनाही नाही.
सर्व्वेष्वेतेषु वर्षेषु सप्त सप्त कुलाचलाः । नद्यश्व शतशस्तेभ्यः प्रसूता या द्विजोत्तम
त्या प्रत्येक प्रदेशात सात सात मोठे पर्वत आहेत आणि त्या पर्वतांमधून, द्विजश्रेष्ठा, शेकडो नद्या उगम पावतात.
श्रीपराशर उवाच उत्तरं यत्समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणम् । वर्षं तद्भारतं नाम भारती यत्र सन्ततिः ॥ २,३.
श्रीपराशर म्हणाले—समुद्राच्या उत्तरेला आणि हिमालयाच्या दक्षिणेला असलेला प्रदेश 'भारत' म्हणून ओळखला जातो, जिथे भरतांची संतती वसलेली आहे.
नवयोजनसाहस्रो विस्तारोस्य महामुने । कर्मभूमिरियं स्वर्गमपवर्गं च गच्छताम् ॥ २,३.
महामुने, या भारतभूमीची रुंदी नऊ हजार योजनांची आहे. हीच कर्मभूमी आहे, जिथे माणसे पुण्याने स्वर्ग किंवा मुक्ती मिळवतात.
महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः । विन्ध्यश्च पारीयात्रश्च सप्तात्र कुलपर्वताः ॥ २,३.
महेंद्र, मलय, सह्य, शुक्तिमान, ऋक्ष, विंध्य आणि पारियात्र—हे या प्रदेशातील सात मुख्य पर्वत आहेत.
अतः संप्राप्यते स्वर्गो सुक्तिमस्मात्प्रयान्ति वै । तिर्यक्त्वं नरकं चापि यान्त्यतः पुरुषा मुने ॥ २,३.
इथून पुण्य केल्याने लोकांना स्वर्ग मिळतो, आणि अधर्माने वागल्यास ते पशुयोनी किंवा नरकात जातात, हे मुने.
इतः स्वर्गश्च मोक्षश्च मध्यं चान्तश्च गम्यते । न ख्लवन्यत्र मर्त्यानां कर्मभूमौ विधीयते ॥ २,३.
इथूनच स्वर्ग, मोक्ष, मधला किंवा अंतिम मार्ग गाठता येतो; मर्त्यांसाठी अशी कर्मभूमी दुसरी कुठेही नाही.
भारतस्यास्य वर्षस्य नवभादान्नशामय । इद्रद्वीपः कसेरुश्च ताम्रपर्णां गभस्तिमान् ॥ २,३.
हे श्रेष्ठ मुने, या भारतदेशात इंद्रद्वीप, कासेरू, ताम्रपर्णी, गभस्तिमान असे नऊ विभाग आहेत.
नागद्वीपस्तथा साम्यो गन्धर्वस्त्वथ चारुणः । अयं तु नवमस्तषां द्वीपः सागारसंवृतः ॥ २,३.
नागद्वीप, साम्यक, गंधर्व आणि चारुण; आणि हे नववे म्हणजे समुद्राने वेढलेले द्वीप आहे.
योजनानां सहस्रं तु द्वीपोयं दक्षिणोत्तरात् । पूर्वे किराता यस्यान्ते पश्चिमे यवनाः स्थिताः ॥ २,३.
हा द्वीप दक्षिण ते उत्तर असे एक हजार योजनांपर्यंत पसरलेला आहे; पूर्वेला किरात, आणि पश्चिमेला यवन वसतात.
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मध्ये शब्द्राश्च भागशः । इज्यायुधवणिज्याद्यैर्वर्तयन्तो व्यवस्थिताः ॥ २,३.
मधल्या भागात ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र आपापल्या विभागात राहतात आणि यज्ञ, युद्ध, व्यापार वगैरे कामे करतात.
शतद्रूचन्द्रभागाद्या हिमयत्पादनिर्गताः । वेदस्मृतिमुखाद्याश्च पारीयात्रोद्भवा मुने ॥ २,३.
शतद्रू, चंद्रभागा आणि इतर नद्या हिमालयाच्या पायथ्याशी उगम पावतात; वेदस्मृती, मुखा वगैरे नद्या पारियात्र पर्वतावरून वाहतात, हे मुने.
नर्मदा मुरसाद्याश्च नद्यो विन्ध्याद्रिनिर्गताः । तापीपयोष्णीनिर्विन्ध्या प्रसूखा ऋक्षसंभवाः ॥ २,३.
नर्मदा, मुरसा आणि इतर नद्या विंध्य पर्वतावरून वाहतात; तापी, पयोष्णी, निर्विंध्या आणि प्रसूखा या ऋक्ष पर्वतावरून उगम पावतात.
गोदावरी भीमरथी कृष्णवेण्यादिकास्तथा । सह्यपादोद्भवा नद्यः स्मृताः पापभयापहाः ॥ २,३.
गोदावरी, भीमरथी, कृष्णवेणी आणि इतर नद्या सह्य पर्वताच्या पायथ्याशी उगम पावतात, आणि त्या पापाची भीती दूर करतात असे मानले जाते.
कृतमाला ताम्रपर्णिप्रसुखा मलयोद्भवाः । त्रिसामा चर्षिकुल्याद्या महेन्द्रप्रभवाः स्मृताः ॥ २,३.
कृतमाला, ताम्रपर्णी, प्रसूखा या मलय पर्वतावरून उगम पावतात; त्रिसामा, चर्षिकुल्या वगैरे नद्या महेंद्र पर्वतावरून वाहतात असे सांगितले जाते.
ऋषिकुल्याकुमाराद्याः शुक्तिमत्पादसम्भवाः । आसां नद्य उपानद्यः सन्त्यन्याश्च सहस्रशः ॥ २,३.
ऋषिकुल्या, कुमार आणि इतर नद्या शुक्तिमान पर्वताच्या पायथ्याशी उगम पावतात; या सर्व नद्यांना अनेक उपनद्या आहेत आणि हजारो इतर नद्या देखील आहेत.
तास्विमे कुरुपाञ्चाला मध्यदेशादयो जनाः । पूर्वदेशादिकाश्चैव कामरूपनिवासिनः ॥ २,३.
या सर्वांमध्ये कुरू, पांचाळ, मध्यदेश आणि इतर लोक, तसेच पूर्वेकडील प्रदेशातील आणि इतर ठिकाणच्या लोकांचा समावेश होतो. हे सर्व लोक आपल्या इच्छेनुसार वेगवेगळ्या रूपांनी जिथे हवे तिथे राहतात.
पुण्ड्राः कलिङ्गा मगधा दक्षिणाद्याश्च सर्वशः । तथापरान्ताः सौराष्ट्राः शूराभीरास्तथार्बुदाः ॥ २,३.
पुंड्र, कलिंग, मगध आणि दक्षिणेकडील सर्व लोक, तसेच अपरांत, सौराष्ट्र, शूर, आभीर आणि अर्बुद या लोकांचाही समावेश आहे.