मैत्रेय उवाच । कथितो भवता ब्रह्मन् ! सर्गः स्वायम्भुवश्च मे । श्रोतुमिच्छाम्यहं त्वत्तः सकलं मण्डलं भुवः
मैत्रेय म्हणाला: ब्राह्मण, तुम्ही मला स्वायंभुवाची सृष्टी सांगितली; आता मला तुमच्याकडून संपूर्ण पृथ्वीचे वर्णन ऐकायचे आहे.
यावन्तः सागरा द्रीपास्तथा वर्षाणि पर्व्वताः । वनानि सरितः पुर्थ्यौ देवादीनां तथा मने
किती समुद्र, द्वीप, प्रदेश, पर्वत, अरण्य, नद्या आणि नगरे आहेत, तसेच देव आणि इतरांचे निवासस्थान किती आहेत?
यत्प्रमाणमिदं सर्व्वं यदाधारं यदात्मकम् । संस्थानमस्य च मुने ! यथावद वक्तुमर्हसि
हे सर्व किती मोठे आहे, त्याचा आधार काय आहे, आणि त्याचे स्वरूप कसे आहे? हे मुनी, त्याची रचना नीट सांगावी.
पराशर उवाच । मैत्रेय श्वूयतामेत्त संक्षेपाद गदतो मम । नास्य वर्ष शतेनापि वक्तु शक्यो हि विस्तरः
पराशर म्हणाले: मैत्रेय, मी तुला हे थोडक्यात सांगतो; कारण शंभर वर्षे जरी बोललो, तरी त्याचे सविस्तर वर्णन शक्य नाही.
जम्बू-प्लक्षह्वयौ द्रीपौ शाल्मलिशचापरो द्रिज । कुशः क्रौञ्चस्तथा शाकः पुष्करश्चैव सप्तमः
जांबू आणि प्लक्ष ही दोन द्वीपांची नावे आहेत, आणि शाल्मली हा आणखी एक द्वीप आहे, द्विजा; कुश, क्रौंच, शाक आणि पुष्कर हे सातवे आहेत.
एते द्रीपाः समुद्रस्तु सप्त सप्तभिरावृताः । लवणेक्षु-सुरा-सर्पिर्दधि-दुग्ध-जलैःसमम्
हे सात द्वीप आहेत आणि त्यांना सात समुद्र वेढून आहेत; हे समुद्र मिठाचे, ऊसाच्या रसाचे, मद्याचे, तुपाचे, दह्याचे, दूधाचे आणि पाण्याचे आहेत.
जम्बूद्रीपः समस्तानाम् एतेषां मध्यसंस्थितः । तस्यापि मैरुर्म्मैत्रेय ! मध्ये कनकपर्व्वतः
या सर्वांच्या मध्ये जांबूद्वीप आहे; आणि त्याच्या मध्यभागी, हे मैत्रेय, सोन्याचा पर्वत आहे.
प्रविष्टः षोड़शाधस्ताद् द्रात्रिंशन्मूदूर्ध्न विस्तृतः
तो पर्वत सोळा हजार योजन खाली आणि बत्तीस हजार योजन वर पसरलेला आहे.
मूले षोड़शसाहस्त्रो विस्तारस्तस्य सर्व्वशः । भूपद्मस्यास्य शैलेशः कर्णिकाकारसंस्थितः
त्याच्या पायथ्याशी सर्व बाजूंनी सोळा हजार योजन रुंदी आहे; हा पर्वत कमळाच्या कुडीसारखा दिसतो.
हिमवान् हेमकूटश्च निषधश्वास्य दक्षिणो । नीलः श्वेतश्व श्वृङ्गी च उत्तरे वर्षपर्व्वताः
हिमवान, हेमकूट आणि निषध हे त्याच्या दक्षिणेला आहेत; निळ, श्वेत आणि श्रृंगी हे पर्वत उत्तरेला आहेत.
लक्षप्रमाणौ द्रौ मध्यौ दशहीनास्तथापरे । सहस्त्रद्रितयोच्छायास्तावदविस्तारिणश्व ते
मधल्या दोन पर्वतांची लांबी एक लाख आहे, बाकीच्या प्रत्येकाची दहा हजारांनी कमी आहे; त्यांची उंची तीन हजार योजन आहे, आणि ते तितकेच विस्तारलेले आहेत.
भारतं प्रथमं बर्षं ततः किम्पुरुषं स्मृतम् । हरिवर्षं वान्यन्मेरोर्दक्षिणातो द्रिज
पहिला प्रदेश म्हणजे भारत, त्यानंतर किम्पुरुष म्हणून ओळखला जाणारा प्रदेश आहे; आणि मेरूच्या दक्षिणेला हरिवर्ष हा दुसरा प्रदेश आहे, द्विजा.
रम्यकञ्चोत्तरे वर्षं तस्यैवानु हिरण्मयम् । उत्तराःकुरवश्चैव यथा वै भारतं तथा
उत्तर दिशेला रम्यक प्रदेश आहे, त्याच्या शेजारी हिरण्मय आहे; आणि उत्तरेकडील कुरू आहेत, जसे भारत आहे तसेच.
नवसाहस्त्रमेकैकमेतेषां द्रिजसत्तम् ! इलावृतञ्च तन्मध्ये सौवर्णो मेरुरुच्छितः
हे सर्व प्रदेश, द्विजश्रेष्ठ, प्रत्येकी नऊ हजार योजन विस्तारलेले आहेत; आणि त्यांच्या मध्यभागी इलावृत आहे, जिथे सुवर्णमय मेरू उभा आहे.
मेरोश्वतुर्दिशं तत्तु नवसाहस्त्रविस्तृतम् । इलावृतं महाभाग ! चत्वारश्वात्र पर्व्वताः
मेऱूच्या पूर्वेला, महाभागा, इलावृत नावाचा प्रदेश आहे. तो नऊ हजार योजन विस्तारलेला आहे आणि तिथे चार मोठे पर्वत आहेत.
विष्कम्भा रचिता मरोर्योजनायुतमुच्छिताः
हे पर्वत मेऱूपासून उभारलेले असून, त्यांची उंची दहा हजार योजन आहे.
पूर्व्वेण मन्दरो नाम दक्षिणो गन्धमादनः । विपुलः पश्विमे पाश्व सुपार्श्वश्वोत्तरे स्मृतः
पूर्वेला मंदार नावाचा पर्वत आहे, दक्षिणेला गंधमादन, पश्चिमेला विपुल, आणि उत्तरेला सुपार्श्व असे स्मरणात आहे.
कदम्बस्तेषु जम्बूश्व पिप्पलो वट एव च । एकादशशाततायामाः पादपा गिरिकेतवः
या पर्वतांवर कदंब, जांभूळ, पिंपळ आणि वड अशी झाडे आहेत. ही झाडे पर्वतशिखरांसारखी असून, प्रत्येकीची उंची अकराशे योजन आहे.
जम्बूद्रीपस्य सा जम्बूर्नामहेतुर्महामुने । महागजप्रमाणानि जम्ब्वास्तस्याः फलानि वै
महामुनी, तिथल्या जांभूळ झाडामुळेच त्या द्वीपाला जांभूद्वीप हे नाव मिळाले आहे. त्या झाडांची फळे मोठ्या हत्तीच्या आकाराची असतात.
पतन्ति भूभृतः पृष्ठे शीर्य्यमाणानि सर्वतः । रसेन तेषां प्रख्याता तत्र जम्बूनदीति वै
ही फळे पर्वतांच्या उतारावर पडून फुटतात आणि त्यांचा रस सर्वत्र पसरतो. त्या रसामुळेच तिथे जांभूनदी नावाची प्रसिद्ध नदी निर्माण होते.
सरित् प्रवर्त्तते सा च पीयते तन्निवासिभिः । नि स्वेदो न च दौर्गन्ध्यं न जरा नेन्द्रियक्षयः
ही नदी वाहते आणि तिथले रहिवासी तिचे पाणी पितात. त्यामुळे त्यांना घाम येत नाही, वासही लागत नाही, वृद्धत्व येत नाही आणि इंद्रियांची शक्तीही कमी होत नाही.
तत्पानात् स्वच्छमनसां जनानां तत्र जायते । तीरमृत् तदूरसं प्राप्य सुखवायुविशोषिता । जाम्बूनदाख्यं भवति सुवर्णं सिद्धभूषणम्
त्या पाण्याचे सेवन करणाऱ्या स्वच्छ मनाच्या लोकांचा तिथे जन्म होतो. नदीच्या काठी वाऱ्याने वाळलेले तिचे फेस सोन्यात रूपांतरित होते, आणि तेच सिद्धांच्या दागिन्यांसाठी योग्य जांभूनद सोनं मानलं जातं.
भद्राश्वं पूर्व्वतो मेरोः केतुमालञ्च पश्चिमे । वर्षे द्र तु मुनिश्वष्ठ! तयोर्म्मध्ये इलावृतम्
मेऱूच्या पूर्वेला भद्राश्व प्रदेश आहे आणि पश्चिमेला केतुमाल. हे दोन्ही प्रदेश यांच्या मध्ये इलावृत आहे, हे जाणून ठेव.
वनं चैत्ररथं पूर्व्वे दक्षिणो गन्दमादनम् । वैभ्राजं पश्विमे तदूदुत्तरे नन्दनं स्मृतम्
पूर्वेला चित्ररथ नावाचं वन आहे, दक्षिणेला गंधमादन, पश्चिमेला वैभ्राज आणि उत्तरेला प्रसिद्ध नंदन वन आहे.
अरुणोदं महाभद्रमसितोधं समानसम् । सरोस्येतानि चत्वारि देवभोग्यानि सर्व्वदा
अरुणोद, महाभद्र, असितोद आणि शम, ही चार सरोवरे देवांना नेहमीच उपभोगायला मिळतात.
शीतान्तश्वक्रमुञ्जश्व कुररी माल्यवांस्तथा । वैकङ्कप्रमुखा मैरोःपूर्व्वतः केशराचलाः । त्रिकूटः शिशिरश्चैव पतङ्गो रुचकस्यथा
शीतांत, श्वक्रमुंज, कुररी, मल्यवान आणि वैकंक हे सर्व केशराचल पर्वत मेऱूच्या पूर्वेला आहेत. तिथे त्रिकूट, शिशिर, पतंग आणि रुचक हे पर्वतही आहेत.
निषधाद्या दक्षिणातस्तस्य केसरपर्व्वताः । शिखिवासाः सवैदूर्य्यः कपिलो गन्धमादनः । जारुधिप्रमुखास्तदूत् पश्विमे केसराचलाः
दक्षिणेला निषधपासून सुरू होणारे केशराचल पर्वत आहेत—शिखिवास, सवैदूर्य, कपिल, गंधमादन. पश्चिमेला जारुधीपासून सुरू होणारे केशराचल पर्वत आहेत.
मेरोरनन्तराङ्गषुं जठरादिष्ववस्थिताः । शङ्खकूटोऽथ ऋषभो हंसो नागस्तथापरः। कालञ्जराद्याश्व तथा उत्तरे केशराचलाः
मेऱूच्या अगदी शेजारी, जठर वगैरे प्रदेशांमध्ये शंखकूट, ऋषभ, हंस, नाग आणि इतर पर्वत आहेत. उत्तरेला कालंजरपासून सुरू होणारे केशराचल पर्वत आहेत.
चतुर्ददशसहस्त्राणि योजनानां महापुरी । मेरोरुपरि मैत्रेय! ब्रह्मणःप्रथिता दिवि
मैत्रेय, मेऱूच्या शिखरावर ब्रह्माची मोठी नगरी आहे. ती स्वर्गात प्रसिद्ध असून, तिचे माप चौदा हजार योजन आहे.
तस्याः समन्ततश्वाशष्टौ दिशासु विदिशासु च । इन्द्रादिलोकपालानां प्रख्याताः प्रवराःपुरः
त्या नगरीच्या आजूबाजूला, आठही दिशा आणि उपदिशांमध्ये, इंद्र व इतर लोकपालांच्या प्रसिद्ध आणि श्रेष्ठ नगरी आहेत.