योगाभ्यासरतः प्राणान् शालग्रामेऽत्यजन्मुने । अजायत च विप्रोऽसौ योगिनां प्रवरे कुले
योगाभ्यासात मग्न राहून, त्याने शालग्राम येथे प्राण सोडले; आणि तो योग्यांच्या श्रेष्ठ कुलात ब्राह्मण म्हणून जन्माला आला.
मैत्रय । तस्य चरितं कथयिष्यामि ते पुनः । सुमतेस्तेजसस्तस्मादिन्द्रद्युम्नो व्यजायत
मैत्रेय म्हणतो: मी तुला त्याच्या चरित्राची कथा पुन्हा सांगीन; त्या तेजस्वी सुमतीपासून इंद्रद्युम्न जन्मला.
परमेष्ठी ततस्तस्मात् प्रतिहारस्तदन्वयः । प्रतिहर्त्तेति विख्यात उत्पन्नस्तस्य चात्मजः
त्याच्यापासून परमेष्ठी, त्याच्यापासून प्रतिहार, आणि त्याचा पुत्र प्रतिहार्त म्हणून प्रसिद्ध झाला.
भुवस्तस्मात् तथोद्गीथः प्रस्तारस्तत्सुतो विभुः । पृथुस्ततोऽभवन्नक्तो नक्तस्यापि गयः सुतः
भुवापासून उद्गीथ, त्याचा पुत्र प्रस्तार, प्रथूपासून नक्त, आणि नक्ताचा पुत्र गय झाला.
नरो गयस्य तनयस्तत्पुत्रोऽभूद् विराट् ततः । तस्य पुत्रो महावीर्य्यो धीमांस्तस्मादजायत
गयाचा पुत्र नर, त्याचा पुत्र विराट, आणि त्याच्यापासून मोठ्या सामर्थ्यवान व बुद्धिमान पुत्र जन्मला.
महान्तस्तत्सुतश्चाभूनूमनस्युस्तस्य चात्मजः । त्वष्टा त्वष्टुश्च विरजो रजस्तस्याप्यभूत् सुतः
त्याचा पुत्र महान्त, त्याचा पुत्र उमनस्यु; त्वष्टाचा पुत्र त्वष्टा, आणि राजाचा पुत्र विरज झाला.
शतजिद्रजसस्तस्य जज्ञ पुत्रशतं मनने । विशगूज्योतिःप्रधानास्ते यैरिमा वर्द्धिताः प्रजाः
शतजित या राजाला शंभर मुलं झाली, त्यात विशगु आणि ज्योतिः हे प्रमुख होते. त्यांच्या वंशामुळे या लोकांची वाढ झाली.
तैरिदं भारतं वर्षं नवभेदमलङ्गतम । तेषां वंशप्रसूतैश्च भुक्तेयें भारती पुरा
त्यांनी या भारतभूमीचे नऊ भाग केले; आणि त्यांच्या वंशजांनी पूर्वी या भारतभूमीचा उपभोग घेतला.
कृतत्रेतादिसर्गेण युगाख्या ह्म क्सप्ततिः
कृत, त्रेता आणि इतर युगांच्या निर्माणाने 'युग' नावाचे काळचक्र सुरू झाले.
एष स्वायम्भुवः सर्गो येनेदं पूरितं जगत् । वाराहे तु मुने ! कल्पे पूर्वमन्वान्तराधिपः
हीच स्वायंभुवाची सृष्टी आहे, ज्याने हे जग भरले; पण वाऱ्हा कल्पात, हे मुनी, तो पूर्वीच्या मन्वंतराचा अधिपती होता.
मैत्रेय उवाच । कथितो भवता ब्रह्मन् ! सर्गः स्वायम्भुवश्च मे । श्रोतुमिच्छाम्यहं त्वत्तः सकलं मण्डलं भुवः
मैत्रेय म्हणाला: ब्राह्मण, तुम्ही मला स्वायंभुवाची सृष्टी सांगितली; आता मला तुमच्याकडून संपूर्ण पृथ्वीचे वर्णन ऐकायचे आहे.
यावन्तः सागरा द्रीपास्तथा वर्षाणि पर्व्वताः । वनानि सरितः पुर्थ्यौ देवादीनां तथा मने
किती समुद्र, द्वीप, प्रदेश, पर्वत, अरण्य, नद्या आणि नगरे आहेत, तसेच देव आणि इतरांचे निवासस्थान किती आहेत?
यत्प्रमाणमिदं सर्व्वं यदाधारं यदात्मकम् । संस्थानमस्य च मुने ! यथावद वक्तुमर्हसि
हे सर्व किती मोठे आहे, त्याचा आधार काय आहे, आणि त्याचे स्वरूप कसे आहे? हे मुनी, त्याची रचना नीट सांगावी.
पराशर उवाच । मैत्रेय श्वूयतामेत्त संक्षेपाद गदतो मम । नास्य वर्ष शतेनापि वक्तु शक्यो हि विस्तरः
पराशर म्हणाले: मैत्रेय, मी तुला हे थोडक्यात सांगतो; कारण शंभर वर्षे जरी बोललो, तरी त्याचे सविस्तर वर्णन शक्य नाही.
जम्बू-प्लक्षह्वयौ द्रीपौ शाल्मलिशचापरो द्रिज । कुशः क्रौञ्चस्तथा शाकः पुष्करश्चैव सप्तमः
जांबू आणि प्लक्ष ही दोन द्वीपांची नावे आहेत, आणि शाल्मली हा आणखी एक द्वीप आहे, द्विजा; कुश, क्रौंच, शाक आणि पुष्कर हे सातवे आहेत.
एते द्रीपाः समुद्रस्तु सप्त सप्तभिरावृताः । लवणेक्षु-सुरा-सर्पिर्दधि-दुग्ध-जलैःसमम्
हे सात द्वीप आहेत आणि त्यांना सात समुद्र वेढून आहेत; हे समुद्र मिठाचे, ऊसाच्या रसाचे, मद्याचे, तुपाचे, दह्याचे, दूधाचे आणि पाण्याचे आहेत.
जम्बूद्रीपः समस्तानाम् एतेषां मध्यसंस्थितः । तस्यापि मैरुर्म्मैत्रेय ! मध्ये कनकपर्व्वतः
या सर्वांच्या मध्ये जांबूद्वीप आहे; आणि त्याच्या मध्यभागी, हे मैत्रेय, सोन्याचा पर्वत आहे.
प्रविष्टः षोड़शाधस्ताद् द्रात्रिंशन्मूदूर्ध्न विस्तृतः
तो पर्वत सोळा हजार योजन खाली आणि बत्तीस हजार योजन वर पसरलेला आहे.
मूले षोड़शसाहस्त्रो विस्तारस्तस्य सर्व्वशः । भूपद्मस्यास्य शैलेशः कर्णिकाकारसंस्थितः
त्याच्या पायथ्याशी सर्व बाजूंनी सोळा हजार योजन रुंदी आहे; हा पर्वत कमळाच्या कुडीसारखा दिसतो.
हिमवान् हेमकूटश्च निषधश्वास्य दक्षिणो । नीलः श्वेतश्व श्वृङ्गी च उत्तरे वर्षपर्व्वताः
हिमवान, हेमकूट आणि निषध हे त्याच्या दक्षिणेला आहेत; निळ, श्वेत आणि श्रृंगी हे पर्वत उत्तरेला आहेत.
लक्षप्रमाणौ द्रौ मध्यौ दशहीनास्तथापरे । सहस्त्रद्रितयोच्छायास्तावदविस्तारिणश्व ते
मधल्या दोन पर्वतांची लांबी एक लाख आहे, बाकीच्या प्रत्येकाची दहा हजारांनी कमी आहे; त्यांची उंची तीन हजार योजन आहे, आणि ते तितकेच विस्तारलेले आहेत.
भारतं प्रथमं बर्षं ततः किम्पुरुषं स्मृतम् । हरिवर्षं वान्यन्मेरोर्दक्षिणातो द्रिज
पहिला प्रदेश म्हणजे भारत, त्यानंतर किम्पुरुष म्हणून ओळखला जाणारा प्रदेश आहे; आणि मेरूच्या दक्षिणेला हरिवर्ष हा दुसरा प्रदेश आहे, द्विजा.
रम्यकञ्चोत्तरे वर्षं तस्यैवानु हिरण्मयम् । उत्तराःकुरवश्चैव यथा वै भारतं तथा
उत्तर दिशेला रम्यक प्रदेश आहे, त्याच्या शेजारी हिरण्मय आहे; आणि उत्तरेकडील कुरू आहेत, जसे भारत आहे तसेच.
नवसाहस्त्रमेकैकमेतेषां द्रिजसत्तम् ! इलावृतञ्च तन्मध्ये सौवर्णो मेरुरुच्छितः
हे सर्व प्रदेश, द्विजश्रेष्ठ, प्रत्येकी नऊ हजार योजन विस्तारलेले आहेत; आणि त्यांच्या मध्यभागी इलावृत आहे, जिथे सुवर्णमय मेरू उभा आहे.
मेरोश्वतुर्दिशं तत्तु नवसाहस्त्रविस्तृतम् । इलावृतं महाभाग ! चत्वारश्वात्र पर्व्वताः
मेऱूच्या पूर्वेला, महाभागा, इलावृत नावाचा प्रदेश आहे. तो नऊ हजार योजन विस्तारलेला आहे आणि तिथे चार मोठे पर्वत आहेत.
विष्कम्भा रचिता मरोर्योजनायुतमुच्छिताः
हे पर्वत मेऱूपासून उभारलेले असून, त्यांची उंची दहा हजार योजन आहे.
पूर्व्वेण मन्दरो नाम दक्षिणो गन्धमादनः । विपुलः पश्विमे पाश्व सुपार्श्वश्वोत्तरे स्मृतः
पूर्वेला मंदार नावाचा पर्वत आहे, दक्षिणेला गंधमादन, पश्चिमेला विपुल, आणि उत्तरेला सुपार्श्व असे स्मरणात आहे.
कदम्बस्तेषु जम्बूश्व पिप्पलो वट एव च । एकादशशाततायामाः पादपा गिरिकेतवः
या पर्वतांवर कदंब, जांभूळ, पिंपळ आणि वड अशी झाडे आहेत. ही झाडे पर्वतशिखरांसारखी असून, प्रत्येकीची उंची अकराशे योजन आहे.
जम्बूद्रीपस्य सा जम्बूर्नामहेतुर्महामुने । महागजप्रमाणानि जम्ब्वास्तस्याः फलानि वै
महामुनी, तिथल्या जांभूळ झाडामुळेच त्या द्वीपाला जांभूद्वीप हे नाव मिळाले आहे. त्या झाडांची फळे मोठ्या हत्तीच्या आकाराची असतात.
पतन्ति भूभृतः पृष्ठे शीर्य्यमाणानि सर्वतः । रसेन तेषां प्रख्याता तत्र जम्बूनदीति वै
ही फळे पर्वतांच्या उतारावर पडून फुटतात आणि त्यांचा रस सर्वत्र पसरतो. त्या रसामुळेच तिथे जांभूनदी नावाची प्रसिद्ध नदी निर्माण होते.