यानि किंपुरुषादीनि वर्षाण्यष्टौ महामुने। तेषां स्वाभाविकी सिद्धिः सुखप्राया ह्ययत्नतः
महामुने, किंपुरुष वगैरे आठ प्रदेशांमध्ये लोकांना सहजपणे आणि प्रयत्न न करता सुख मिळते; त्यांची सिद्धी नैसर्गिक आहे.
विपर्य्ययो न तेष्वस्ति जरामृत्युभयं न च । धर्म्माधर्म्मौ न तेष्वास्तां नोत्तमाधममध्यमाः
त्यांना सुख-दुःखाचा अनुभव येत नाही, वृद्धत्व किंवा मृत्यूचे भय नाही; तिथे धर्म-अधर्म किंवा श्रेष्ठ-कनिष्ठ-मध्यम असा भेद नाही.
न तेष्वस्ति युगावस्था क्षेत्रेष्वष्टासु सर्व्वदा । हिमाह्वयं तु वै वर्षं नाभेरासीन्महात्मनः
त्या आठ प्रदेशांमध्ये कधीही युगांची विभागणी नाही; पण हिमाह्वय नावाचा प्रदेश महात्मा नाभी यांचा होता.
तस्यर्षभोऽभवत् पुत्रो मेरुदेव्यां महाद्युतिः । ऋषभाद् भरतो जज्ञ ज्येष्ठःपुत्रशतस्य सः
त्यांचा तेजस्वी पुत्र ऋषभ हा मेरुदेवीपासून जन्मला; ऋषभापासून भरत जन्मला, जो शंभर मुलांमध्ये ज्येष्ठ होता.
कृत्वा राज्यं स्वधर्म्मेण तथेष्ट्वा विविधान् मखान् । अभिषच्य सुतं ज्येष्ठं भरतं पृथिवीपतिम्
स्वधर्माने राज्य करून आणि विविध यज्ञ करून, त्याने आपल्या ज्येष्ठ पुत्र भरताला पृथ्वीचे राज्य दिले.
तपसे स महाभागः पुलस्त्यस्याश्रमं ययौ । वानप्रस्थविधानेन तत्रापि कृतनिश्चयः
तो महाभाग तपासाठी पुलस्त्याच्या आश्रमात गेला आणि वनवासाच्या पद्धतीने राहण्याचा निश्चय केला.
तपस्तेपे यथान्यायं यदा च स महीपतिः । तपसा कर्शितोऽत्यर्थं कृशो धमनिसन्ततः
त्या राजाने योग्य पद्धतीने तप केले; आणि जेव्हा तो तपामुळे फार कृश झाला, त्याच्या अंगातील शिरा स्पष्ट दिसू लागल्या—
नग्नो वीटां मुखे दत्त्वा वीराध्वानं ततो गतः । ततश्च भारतं वर्षमेतल्लोकेषु गीयते
तो नग्न अवस्थेत, तोंडात वस्त्राचा तुकडा ठेवून, वीरांचा मार्ग धरून निघून गेला; म्हणूनच हे प्रदेश जगात भरत नावाने प्रसिद्ध झाले.
भरताय यतः पित्रा दत्तं प्रातिष्ठता वनम् । सुमतिर्भरतस्याभूत् पुत्रः परमधार्म्मिकः
जेव्हा त्याच्या वडिलांनी वनवासासाठी निघताना भरताला हे राज्य दिले, तेव्हा भरताला सुमती नावाचा अत्यंत धर्मशील पुत्र झाला.
कृत्वा सम्यग् ददौ तस्मै राज्यमिष्टमखः पिता । पुत्रसंक्रमितश्रीस्तु भरतः स महीपतिः
पित्याने यथायोग्य यज्ञ करून, इच्छित राज्य त्याला दिले; अशा प्रकारे भरत राजाने आपली समृद्धी आपल्या पुत्राकडे सोपवली.
योगाभ्यासरतः प्राणान् शालग्रामेऽत्यजन्मुने । अजायत च विप्रोऽसौ योगिनां प्रवरे कुले
योगाभ्यासात मग्न राहून, त्याने शालग्राम येथे प्राण सोडले; आणि तो योग्यांच्या श्रेष्ठ कुलात ब्राह्मण म्हणून जन्माला आला.
मैत्रय । तस्य चरितं कथयिष्यामि ते पुनः । सुमतेस्तेजसस्तस्मादिन्द्रद्युम्नो व्यजायत
मैत्रेय म्हणतो: मी तुला त्याच्या चरित्राची कथा पुन्हा सांगीन; त्या तेजस्वी सुमतीपासून इंद्रद्युम्न जन्मला.
परमेष्ठी ततस्तस्मात् प्रतिहारस्तदन्वयः । प्रतिहर्त्तेति विख्यात उत्पन्नस्तस्य चात्मजः
त्याच्यापासून परमेष्ठी, त्याच्यापासून प्रतिहार, आणि त्याचा पुत्र प्रतिहार्त म्हणून प्रसिद्ध झाला.
भुवस्तस्मात् तथोद्गीथः प्रस्तारस्तत्सुतो विभुः । पृथुस्ततोऽभवन्नक्तो नक्तस्यापि गयः सुतः
भुवापासून उद्गीथ, त्याचा पुत्र प्रस्तार, प्रथूपासून नक्त, आणि नक्ताचा पुत्र गय झाला.
नरो गयस्य तनयस्तत्पुत्रोऽभूद् विराट् ततः । तस्य पुत्रो महावीर्य्यो धीमांस्तस्मादजायत
गयाचा पुत्र नर, त्याचा पुत्र विराट, आणि त्याच्यापासून मोठ्या सामर्थ्यवान व बुद्धिमान पुत्र जन्मला.
महान्तस्तत्सुतश्चाभूनूमनस्युस्तस्य चात्मजः । त्वष्टा त्वष्टुश्च विरजो रजस्तस्याप्यभूत् सुतः
त्याचा पुत्र महान्त, त्याचा पुत्र उमनस्यु; त्वष्टाचा पुत्र त्वष्टा, आणि राजाचा पुत्र विरज झाला.
शतजिद्रजसस्तस्य जज्ञ पुत्रशतं मनने । विशगूज्योतिःप्रधानास्ते यैरिमा वर्द्धिताः प्रजाः
शतजित या राजाला शंभर मुलं झाली, त्यात विशगु आणि ज्योतिः हे प्रमुख होते. त्यांच्या वंशामुळे या लोकांची वाढ झाली.
तैरिदं भारतं वर्षं नवभेदमलङ्गतम । तेषां वंशप्रसूतैश्च भुक्तेयें भारती पुरा
त्यांनी या भारतभूमीचे नऊ भाग केले; आणि त्यांच्या वंशजांनी पूर्वी या भारतभूमीचा उपभोग घेतला.
कृतत्रेतादिसर्गेण युगाख्या ह्म क्सप्ततिः
कृत, त्रेता आणि इतर युगांच्या निर्माणाने 'युग' नावाचे काळचक्र सुरू झाले.
एष स्वायम्भुवः सर्गो येनेदं पूरितं जगत् । वाराहे तु मुने ! कल्पे पूर्वमन्वान्तराधिपः
हीच स्वायंभुवाची सृष्टी आहे, ज्याने हे जग भरले; पण वाऱ्हा कल्पात, हे मुनी, तो पूर्वीच्या मन्वंतराचा अधिपती होता.
मैत्रेय उवाच । कथितो भवता ब्रह्मन् ! सर्गः स्वायम्भुवश्च मे । श्रोतुमिच्छाम्यहं त्वत्तः सकलं मण्डलं भुवः
मैत्रेय म्हणाला: ब्राह्मण, तुम्ही मला स्वायंभुवाची सृष्टी सांगितली; आता मला तुमच्याकडून संपूर्ण पृथ्वीचे वर्णन ऐकायचे आहे.
यावन्तः सागरा द्रीपास्तथा वर्षाणि पर्व्वताः । वनानि सरितः पुर्थ्यौ देवादीनां तथा मने
किती समुद्र, द्वीप, प्रदेश, पर्वत, अरण्य, नद्या आणि नगरे आहेत, तसेच देव आणि इतरांचे निवासस्थान किती आहेत?
यत्प्रमाणमिदं सर्व्वं यदाधारं यदात्मकम् । संस्थानमस्य च मुने ! यथावद वक्तुमर्हसि
हे सर्व किती मोठे आहे, त्याचा आधार काय आहे, आणि त्याचे स्वरूप कसे आहे? हे मुनी, त्याची रचना नीट सांगावी.
पराशर उवाच । मैत्रेय श्वूयतामेत्त संक्षेपाद गदतो मम । नास्य वर्ष शतेनापि वक्तु शक्यो हि विस्तरः
पराशर म्हणाले: मैत्रेय, मी तुला हे थोडक्यात सांगतो; कारण शंभर वर्षे जरी बोललो, तरी त्याचे सविस्तर वर्णन शक्य नाही.
जम्बू-प्लक्षह्वयौ द्रीपौ शाल्मलिशचापरो द्रिज । कुशः क्रौञ्चस्तथा शाकः पुष्करश्चैव सप्तमः
जांबू आणि प्लक्ष ही दोन द्वीपांची नावे आहेत, आणि शाल्मली हा आणखी एक द्वीप आहे, द्विजा; कुश, क्रौंच, शाक आणि पुष्कर हे सातवे आहेत.
एते द्रीपाः समुद्रस्तु सप्त सप्तभिरावृताः । लवणेक्षु-सुरा-सर्पिर्दधि-दुग्ध-जलैःसमम्
हे सात द्वीप आहेत आणि त्यांना सात समुद्र वेढून आहेत; हे समुद्र मिठाचे, ऊसाच्या रसाचे, मद्याचे, तुपाचे, दह्याचे, दूधाचे आणि पाण्याचे आहेत.
जम्बूद्रीपः समस्तानाम् एतेषां मध्यसंस्थितः । तस्यापि मैरुर्म्मैत्रेय ! मध्ये कनकपर्व्वतः
या सर्वांच्या मध्ये जांबूद्वीप आहे; आणि त्याच्या मध्यभागी, हे मैत्रेय, सोन्याचा पर्वत आहे.
प्रविष्टः षोड़शाधस्ताद् द्रात्रिंशन्मूदूर्ध्न विस्तृतः
तो पर्वत सोळा हजार योजन खाली आणि बत्तीस हजार योजन वर पसरलेला आहे.
मूले षोड़शसाहस्त्रो विस्तारस्तस्य सर्व्वशः । भूपद्मस्यास्य शैलेशः कर्णिकाकारसंस्थितः
त्याच्या पायथ्याशी सर्व बाजूंनी सोळा हजार योजन रुंदी आहे; हा पर्वत कमळाच्या कुडीसारखा दिसतो.
हिमवान् हेमकूटश्च निषधश्वास्य दक्षिणो । नीलः श्वेतश्व श्वृङ्गी च उत्तरे वर्षपर्व्वताः
हिमवान, हेमकूट आणि निषध हे त्याच्या दक्षिणेला आहेत; निळ, श्वेत आणि श्रृंगी हे पर्वत उत्तरेला आहेत.