इत्थं पुमान्प्रधानं च बुद्ध्यहङ्कारमेव च । भूतानि च हृषीकेशे मनः सर्वेन्द्रियाणि च । विद्याविद्ये च मैत्रेय सर्वमेतत्समाश्रितम् ॥ १,२२.
म्हणून, हे मैत्रेय, हृषीकेश या प्रभूच्या ठिकाणी संपूर्ण प्रपंच, बुद्धी, अहंकार, पंचमहाभूत, मन, सर्व इंद्रिये, ज्ञान आणि अज्ञान, हे सर्व सामावलेलं आहे.
अस्त्रभूषणसंस्थानस्वरूपं रूपवर्जितः । बिभार्ति मायारूपोसौ श्रेयसे प्राणिनां हरिः ॥ १,२२.
हरि स्वतः निराकार असूनही, शस्त्र आणि दागिन्यांच्या रूपात, मायारूप धारण करून, सर्व जीवांच्या कल्याणासाठी प्रकटतो.
सविकारं प्रधानं च पुमांश्चैवाखिलं जगत् । बिभर्ति पुण्डहीकाक्षस्तदेवं परमेश्वरः ॥ १,२२.
कमलनयन भगवान् सर्व विश्व आणि त्यातील रूपांतरित प्रकृती यांना धारण करतो; तोच परब्रह्म सर्वांचा आधार आहे.
या विद्या या तथाविद्या यत्सद्यच्चासदव्ययम् । तत्सर्वं सर्वभूतेशे मैत्रेय मधुसूदने ॥ १,२२.
मैत्रेय, ज्ञान असो वा अज्ञान, सत्य असो वा असत्य, नाश न होणारी वस्तू असो—हे सर्व काही सर्वभूतांचा स्वामी मधुसूदन याच्यामध्ये आहे.
कलाकाष्ठानिमेषादिदिनर्त्वयनहायनैः । कालस्वरूपो भगवानपापो हरिरव्ययः ॥ १,२२.
क्षण, निमिष, दिवस, ऋतू, वर्षे अशा काळाच्या विभागांतून पावन, पापरहित आणि अविनाशी हरि हाच काळाचा मूळस्वरूप आहे.
भूर्लोकोथ भुवर्लोकः स्वर्लोको मुनिसत्तम । महर्जनस्तपः सत्यं सप्त लोका इमे विभुः ॥ १,२२.
मुनीश्रेष्ठा, भूर्लोक, भुवर्लोक, स्वर्लोक, महर्लोक, जनलोक, तपोलोक आणि सत्यलोक—हे सातही लोक सर्वव्यापी परमात्म्याने व्यापले आहेत.
लोकात्ममूर्तिः सर्वेषां पूर्वेषामपि पूर्वजः । आधारः सर्वविद्यानां स्वयमेव हरिः स्थितः ॥ १,२२.
हरी स्वतः सर्व ज्ञानांचा आधार आहे, तोच सर्व लोकांचा आत्मा आणि मूर्ती आहे, आणि तोच प्राचीनांपेक्षाही प्राचीन आहे.
देवमानुषपश्वादिश्वरूपैर्बहुभिः स्थितः । ततः सर्वेश्वरोऽनन्तो भूतमूर्तिरमूर्तिमान् ॥ १,२२.
देव, मानव, पशु आणि इतर अनेक रूपांत तोच अनंत सर्वांचा स्वामी, सर्व सृष्टीचा मूळ, साकार आणि निराकार स्वरूपाने वास करतो.
ऋचो यजूंषि सामानि तथैवाथर्वाणानि वै । इतिहासोपवेदाश्च वेदान्तेषु तथोक्तयः ॥ १,२२.
ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद, तसेच इतिहास, उपवेद आणि वेदांतातील शिकवणी—
वेदाङ्गानि समस्तानि मन्वादिगदितानि च । शास्त्राण्यशेषाण्याख्यानान्यनुवाकाश्च ये क्वचित् ॥ १,२२.
सर्व वेदांग, मनु वगैरे ऋषींचे वचन, सर्व शास्त्र, आख्याने आणि जिथे कुठे असलेले पाठ—
काव्यालापाश्च ये केचिद्रीतकान्यखिलानि च । शब्दमूर्तिधरस्यैतद्वपुर्विष्णोर्महात्मनः ॥ १,२२.
काव्य, संवाद आणि इतर सर्व रचना—या सर्व शब्दरूपे म्हणजे महात्मा विष्णूचेच शरीर आहे.
यानि मूर्तान्यमूर्तानि यान्यत्रान्यत्र वा क्वचित् । सन्ति वै वस्तुजातानि तानि सर्वाणि तद्वपुः ॥ १,२२.
मूर्त असो किंवा अमूर्त, येथे किंवा कुठेही असलेली जी काही वस्तू आहेत, त्या सर्वच त्याचेच रूप आहेत.
अहं हरिः सर्वमिदं जनार्दनो नान्यत्ततः कारणकार्यजातम् । ईदृङ्मनो यस्य न तस्यट भूयो भवोद्भावा द्वन्द्वगदा भवन्ति ॥ १,२२.
मीच हरि, जनार्दन; हे सर्व काही मीच आहे—याशिवाय दुसरे काही नाही, ना कारण, ना कार्य. ज्याचे मन असे आहे, त्याला पुन्हा जन्म नाही, ना द्वंद्वांचा त्रास.
इत्यैष तेंशः प्रथमः पुराणस्यास्य वै द्विज । यथावत्कथितो यस्मिन्धृते पापैः प्रमुच्यते ॥ १,२२.
द्विजा, हे पुराणाचे पहिले प्रकरण तुला योग्य रीतीने सांगितले; ते लक्षात ठेवले तर पापांपासून मुक्ती मिळते.
कार्त्तिक्यां पुष्करस्नाने द्वादशाब्देन यत्फलम् । तदस्य श्रवणात्सव मैत्रेयाप्नोति मानवः ॥ १,२२.
मैत्रेय, कार्तिक महिन्यात पुष्कर येथे बारा वर्षे स्नान केल्याने जे फळ मिळते, ते या पुराणाचे श्रवण केल्याने मनुष्याला मिळते.
देवर्षिपितृगन्धर्वयक्षादिनां च सम्भवम् । भवन्ति शृण्वतः पुंसो देवाद्य वरदा मुने ॥ १,२२.
मुनी, देव, ऋषी, पितर, गंधर्व, यक्ष वगैरे जन्म ऐकणाऱ्याला, देवांपासून सुरुवात करून, मिळू शकतात.
मैत्रेय उवाच । भगवन् सम्यागाख्यातं ममैतदखिलं त्वया । जगतः सर्गसम्बन्घि यत् पृष्टोऽसि गुरो मया
मैत्रेय म्हणाला: भगवन्, आपण मला जगाच्या सृष्टीविषयी आणि त्याच्या रचनेविषयी मी विचारलेले सर्व नीट सांगितले.
योऽयमंशो जगत्सृष्टिसम्बद्धो गदितस्त्वया । तत्राहं श्रोतुमिच्छामि भूयोऽपि मुनिसत्तम
मुनीश्रेष्ठा, आपण जगाच्या सृष्टीशी संबंधित जो भाग सांगितला, त्याबद्दल मला अजून ऐकायचे आहे.
प्रियव्रतोत्तानपादौ सुतौ स्वायम्भुवस्य यौ । तयोरुत्तानपादस्य ध्रुवः पुत्रस्त्वयोदितः ।.
स्वायंभुव मनू यांचे प्रियव्रत आणि उत्तानपाद हे दोन पुत्र होते, आणि उत्तानपाद यांचा ध्रुव पुत्र होता, असे आपण सांगितले.
प्रियव्रतस्य नैवोक्ता भवता द्विज सन्ततिः । तामहं श्रोतुमिच्छामि प्रसन्नो वक्तुमर्हसि
द्विजा, आपण प्रियव्रत यांच्या संततीबद्दल अजून सांगितले नाही; ती मला ऐकायची आहे, कृपया सांगावे.
पराशार उवाच । कर्द्दमस्यात्मजां कन्यामुपयेमे प्रियव्रतः । सम्राट् कुक्षी च तत्कन्ये दश पुत्रास्तथापरे
पराशर म्हणाले, प्रियव्रताने कर्दमाची कन्या पत्नी म्हणून स्वीकारली. त्या राजकन्येला, राजन, प्रियव्रतापासून दहा पुत्र आणि आणखी एक मुलगा झाला.
महाप्राज्ञा महावीर्य्या विनीता दयिताः पितुः । प्रियव्रतसुताः ख्यातास्तेषां नामानि मे श्वृणु
प्रियव्रताचे पुत्र मोठ्या बुद्धीचे, पराक्रमी, शिस्तबद्ध आणि वडिलांचे लाडके होते. त्यांची नावे मी सांगतो, नीट ऐक.
आग्नीध्रश्चाग्निबाहुश्च वपुष्मान् द्युतिमांस्तथा । मेधा मेधातिथिर्भव्यः सवनः पुत्र एव च
त्यांची नावे अशी आहेत: अग्नीध्र, अग्निबाहू, वपुष्मान, द्युतिमान, मेधा, मेधातिथि, भव्यम, सवन आणि आणखी एक पुत्र.
ज्योतिष्मान् दशमस्तेषां सत्यनामा सुतोऽभवत् । प्रियव्रतस्य पुत्रास्तु प्रख्याता बलवीर्य्यतः
त्यांच्यात ज्योतिष्मान दहावा होता आणि सत्यनाम नावाचा एक मुलगाही होता. प्रियव्रताचे हे पुत्र त्यांच्या सामर्थ्य आणि शौर्यासाठी प्रसिद्ध झाले.
मेधाग्निबाहुपुत्रास्तु त्रयो योगपरायणाः । जातिस्मरा महाभाग न राज्याय मनो दधुः
मेधा, अग्निबाहू आणि एक पुत्र हे तिघे योगसाधनेत मन लावणारे होते. हे भाग्यवान मुलगे आपली पूर्वजन्माची आठवण ठेवत आणि राज्यसत्तेत त्यांना रस नव्हता.
निर्म्मलाः सर्वकालन्तु समस्तार्थेषु वै मुने । चक्रुः क्रिया यथान्यायमफलाकाङ्क्षिणो हि ते
हे सर्व मुलगे नेहमीच निर्मळ राहायचे आणि सर्व कामे योग्य पद्धतीने, फळाची इच्छा न ठेवता करत.
प्रियव्रतो ददौ तेषां सप्तानां मुनिसत्तम ! विभज्य सप्त द्वीपानि मैत्रेय सुमहात्मनाम्
मुनिश्रेष्ठ मैत्रेय, प्रियव्रताने आपल्या सात थोर पुत्रांमध्ये सातही द्वीप विभागून दिले.
जम्बूद्वीपं महाभाग सोऽग्नीध्राय ददौ पिता । मेधातिथेस्तथा प्रादात् प्लक्षद्वीपमथापरम्
महाभागा, त्याने अग्नीध्राला जांबूद्वीप दिला आणि मेधातिथीला प्लक्षद्वीप दिला.
शाल्मले च वपुष्मन्तं नरेन्द्रमभिषिक्तवान् । ज्योतिष्मन्तं कुशद्रीपे राजानं कृतवान् प्रभुः
त्याने वपुष्मान याला शाल्मलीद्वीपाचा राजा केले आणि ज्योतिष्मान याला कुशद्वीपाचा राज्याभिषेक केला.
द्युतिमन्तं च राजानं क्रौञ्चद्रीपे समादिशत् । शाकद्वीपेश्वरञ्चापि भव्यञ्चक्रे च स प्रभुः
त्याने द्युतिमान याला क्रौंचद्वीपाचा राजा नेमले आणि भव्यम याला शाकद्वीपाचा स्वामी केले.