क्षराक्षरमयो विष्णुर्बिभर्त्यखिलमीश्वरः । पुरुषाव्याकृतमयं भूषणास्त्रस्वरूपवत् ॥ १,२२.
क्षर आणि अक्षर अशा दोन्ही स्वरूपांचा असलेला ईश्वर विष्णू, सर्व काही धारण करतो, अव्यक्त पुरुष म्हणून, दागिने आणि शस्त्रांच्या रूपात प्रकटतो.
श्रीमैत्रेय उवाच भूषणास्त्रस्वरूपस्थं यच्चैतदखिलं जगत् । बिभर्ति भगवान्विष्णुस्तन्ममाख्यातुमर्हसि ॥ १,२२.
श्रीमैत्रेय म्हणाले: भगवंत विष्णू दागिने आणि शस्त्रांच्या रूपात राहून हे अख्खं जग कसं धारण करतो, ते मला सांगावं.
श्रीपराशर उवाच नमस्कृत्वाप्रमेयाय विष्णवे प्रभविष्णवे । कथयामि यथाख्यातं वसिष्ठेन ममा भवत् ॥ १,२२.
श्रीपराशर म्हणाले: अमाप शक्ती असलेल्या, सर्वश्रेष्ठ विष्णूला वंदन करून, वसिष्ठांनी मला जसं सांगितलं तसंच मी तुला सांगतो, हे भाग्यवान.
आत्मानमस्य जगतो निर्लेपमगुणामलम् । बिभर्ति कौस्तुभमणिस्वरूपं भगवान्हरिः ॥ १,२२.
भगवंत हरि कौस्तुभ मणीच्या रूपात, या जगाचा स्वतःचा, निर्लेप, निर्गुण आणि शुद्ध आत्मा धारण करतो.
श्रीवत्ससंस्थानधरमनन्तेन समाश्रितम् । प्रधानं बुद्धिरप्यास्ते गदारूपेण माधवे ॥ १,२२.
श्रीवत्स चिन्हासह, अनंताच्या आश्रयाने, मुख्य बुद्धीही माधवाच्या गदाच्या रूपात वास करते.
भूतादिमिन्द्रियादिं च द्विधाहङ्कारमीश्वरः । बिभर्ति शंखरूपेण शार्ङ्गरूपेण च स्थितम् ॥ १,२२.
ईश्वर भूत, इंद्रिये आणि द्विविध अहंकार शंखाच्या आणि शार्ङ्ग धनुष्याच्या रूपात धारण करतो.
चलत्स्वरूपमत्यन्तं जवेनान्तारितानिलम् । चक्रस्वरूपं च मनो धत्ते विष्णुकरे स्थितम् ॥ १,२२.
सतत हलणारं, वाऱ्यासारखं वेगवान असलेलं मन, विष्णूच्या हातात असलेल्या चक्राच्या रूपात तो धारण करतो.
पञ्चरूपा तु या माला वैजयन्ती गदाभृतः । सा भूतहेतुसंघाता भूतमाला च वै द्विज ॥ १,२२.
गदा धारण करणाऱ्या विष्णूच्या गळ्यातील, पाच रूपांची वैजययंती माळ, हीच सर्व सृष्टीच्या कारणांचा समूह आहे, म्हणून तिला 'भूतमाळा' असंही म्हणतात, हे द्विज.
यानीन्द्रियाण्यशेषाणि बुद्धिकर्मात्मकानि वै । शररूपाण्यशेषाणि तानि धत्ते जनार्दनः ॥ १,२२.
सर्व ज्ञानेंद्रिये आणि कर्मेंद्रिये, या सर्व बाणांच्या रूपात आहेत; जनार्दन हे सर्व बाण म्हणून धारण करतो.
बिभर्ति यच्चासिरत्नमच्युतोत्यन्तनिर्मलम् । विद्यामय तु तज्ज्ञानमविद्याकोशसंस्थितम् ॥ १,२२.
अच्युताच्या हातातली ती अत्यंत शुद्ध असलेली तलवार म्हणजेच ज्ञान, जी अज्ञानाच्या म्यानात स्थिर आहे.
इत्थं पुमान्प्रधानं च बुद्ध्यहङ्कारमेव च । भूतानि च हृषीकेशे मनः सर्वेन्द्रियाणि च । विद्याविद्ये च मैत्रेय सर्वमेतत्समाश्रितम् ॥ १,२२.
म्हणून, हे मैत्रेय, हृषीकेश या प्रभूच्या ठिकाणी संपूर्ण प्रपंच, बुद्धी, अहंकार, पंचमहाभूत, मन, सर्व इंद्रिये, ज्ञान आणि अज्ञान, हे सर्व सामावलेलं आहे.
अस्त्रभूषणसंस्थानस्वरूपं रूपवर्जितः । बिभार्ति मायारूपोसौ श्रेयसे प्राणिनां हरिः ॥ १,२२.
हरि स्वतः निराकार असूनही, शस्त्र आणि दागिन्यांच्या रूपात, मायारूप धारण करून, सर्व जीवांच्या कल्याणासाठी प्रकटतो.
सविकारं प्रधानं च पुमांश्चैवाखिलं जगत् । बिभर्ति पुण्डहीकाक्षस्तदेवं परमेश्वरः ॥ १,२२.
कमलनयन भगवान् सर्व विश्व आणि त्यातील रूपांतरित प्रकृती यांना धारण करतो; तोच परब्रह्म सर्वांचा आधार आहे.
या विद्या या तथाविद्या यत्सद्यच्चासदव्ययम् । तत्सर्वं सर्वभूतेशे मैत्रेय मधुसूदने ॥ १,२२.
मैत्रेय, ज्ञान असो वा अज्ञान, सत्य असो वा असत्य, नाश न होणारी वस्तू असो—हे सर्व काही सर्वभूतांचा स्वामी मधुसूदन याच्यामध्ये आहे.
कलाकाष्ठानिमेषादिदिनर्त्वयनहायनैः । कालस्वरूपो भगवानपापो हरिरव्ययः ॥ १,२२.
क्षण, निमिष, दिवस, ऋतू, वर्षे अशा काळाच्या विभागांतून पावन, पापरहित आणि अविनाशी हरि हाच काळाचा मूळस्वरूप आहे.
भूर्लोकोथ भुवर्लोकः स्वर्लोको मुनिसत्तम । महर्जनस्तपः सत्यं सप्त लोका इमे विभुः ॥ १,२२.
मुनीश्रेष्ठा, भूर्लोक, भुवर्लोक, स्वर्लोक, महर्लोक, जनलोक, तपोलोक आणि सत्यलोक—हे सातही लोक सर्वव्यापी परमात्म्याने व्यापले आहेत.
लोकात्ममूर्तिः सर्वेषां पूर्वेषामपि पूर्वजः । आधारः सर्वविद्यानां स्वयमेव हरिः स्थितः ॥ १,२२.
हरी स्वतः सर्व ज्ञानांचा आधार आहे, तोच सर्व लोकांचा आत्मा आणि मूर्ती आहे, आणि तोच प्राचीनांपेक्षाही प्राचीन आहे.
देवमानुषपश्वादिश्वरूपैर्बहुभिः स्थितः । ततः सर्वेश्वरोऽनन्तो भूतमूर्तिरमूर्तिमान् ॥ १,२२.
देव, मानव, पशु आणि इतर अनेक रूपांत तोच अनंत सर्वांचा स्वामी, सर्व सृष्टीचा मूळ, साकार आणि निराकार स्वरूपाने वास करतो.
ऋचो यजूंषि सामानि तथैवाथर्वाणानि वै । इतिहासोपवेदाश्च वेदान्तेषु तथोक्तयः ॥ १,२२.
ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद, तसेच इतिहास, उपवेद आणि वेदांतातील शिकवणी—
वेदाङ्गानि समस्तानि मन्वादिगदितानि च । शास्त्राण्यशेषाण्याख्यानान्यनुवाकाश्च ये क्वचित् ॥ १,२२.
सर्व वेदांग, मनु वगैरे ऋषींचे वचन, सर्व शास्त्र, आख्याने आणि जिथे कुठे असलेले पाठ—
काव्यालापाश्च ये केचिद्रीतकान्यखिलानि च । शब्दमूर्तिधरस्यैतद्वपुर्विष्णोर्महात्मनः ॥ १,२२.
काव्य, संवाद आणि इतर सर्व रचना—या सर्व शब्दरूपे म्हणजे महात्मा विष्णूचेच शरीर आहे.
यानि मूर्तान्यमूर्तानि यान्यत्रान्यत्र वा क्वचित् । सन्ति वै वस्तुजातानि तानि सर्वाणि तद्वपुः ॥ १,२२.
मूर्त असो किंवा अमूर्त, येथे किंवा कुठेही असलेली जी काही वस्तू आहेत, त्या सर्वच त्याचेच रूप आहेत.
अहं हरिः सर्वमिदं जनार्दनो नान्यत्ततः कारणकार्यजातम् । ईदृङ्मनो यस्य न तस्यट भूयो भवोद्भावा द्वन्द्वगदा भवन्ति ॥ १,२२.
मीच हरि, जनार्दन; हे सर्व काही मीच आहे—याशिवाय दुसरे काही नाही, ना कारण, ना कार्य. ज्याचे मन असे आहे, त्याला पुन्हा जन्म नाही, ना द्वंद्वांचा त्रास.
इत्यैष तेंशः प्रथमः पुराणस्यास्य वै द्विज । यथावत्कथितो यस्मिन्धृते पापैः प्रमुच्यते ॥ १,२२.
द्विजा, हे पुराणाचे पहिले प्रकरण तुला योग्य रीतीने सांगितले; ते लक्षात ठेवले तर पापांपासून मुक्ती मिळते.
कार्त्तिक्यां पुष्करस्नाने द्वादशाब्देन यत्फलम् । तदस्य श्रवणात्सव मैत्रेयाप्नोति मानवः ॥ १,२२.
मैत्रेय, कार्तिक महिन्यात पुष्कर येथे बारा वर्षे स्नान केल्याने जे फळ मिळते, ते या पुराणाचे श्रवण केल्याने मनुष्याला मिळते.
देवर्षिपितृगन्धर्वयक्षादिनां च सम्भवम् । भवन्ति शृण्वतः पुंसो देवाद्य वरदा मुने ॥ १,२२.
मुनी, देव, ऋषी, पितर, गंधर्व, यक्ष वगैरे जन्म ऐकणाऱ्याला, देवांपासून सुरुवात करून, मिळू शकतात.
मैत्रेय उवाच । भगवन् सम्यागाख्यातं ममैतदखिलं त्वया । जगतः सर्गसम्बन्घि यत् पृष्टोऽसि गुरो मया
मैत्रेय म्हणाला: भगवन्, आपण मला जगाच्या सृष्टीविषयी आणि त्याच्या रचनेविषयी मी विचारलेले सर्व नीट सांगितले.
योऽयमंशो जगत्सृष्टिसम्बद्धो गदितस्त्वया । तत्राहं श्रोतुमिच्छामि भूयोऽपि मुनिसत्तम
मुनीश्रेष्ठा, आपण जगाच्या सृष्टीशी संबंधित जो भाग सांगितला, त्याबद्दल मला अजून ऐकायचे आहे.
प्रियव्रतोत्तानपादौ सुतौ स्वायम्भुवस्य यौ । तयोरुत्तानपादस्य ध्रुवः पुत्रस्त्वयोदितः ।.
स्वायंभुव मनू यांचे प्रियव्रत आणि उत्तानपाद हे दोन पुत्र होते, आणि उत्तानपाद यांचा ध्रुव पुत्र होता, असे आपण सांगितले.
प्रियव्रतस्य नैवोक्ता भवता द्विज सन्ततिः । तामहं श्रोतुमिच्छामि प्रसन्नो वक्तुमर्हसि
द्विजा, आपण प्रियव्रत यांच्या संततीबद्दल अजून सांगितले नाही; ती मला ऐकायची आहे, कृपया सांगावे.