द्वे रूपे ब्रह्मणस्तस्य मूर्तं चामूर्तमेव च । क्षराक्षरास्वरूपे ते सर्वभूतेष्ववस्थिते ॥ १,२२.
त्या ब्रह्माला दोन रूपं आहेत: साकार आणि निराकार; तीच क्षर आणि अक्षर अशी स्वरूपं सर्व प्राण्यांमध्ये वास करतात.
अक्षरं तत्परं ब्रह्म क्षरं सर्वमिदं जगत् । एकदेशस्थितस्याग्नेर्ज्योत्स्त्रा विस्तारिणि यथा । परस्य ब्रह्मणः शक्तिस्तथोदमखिलं जगत् ॥ १,२२.
अक्षर म्हणजे ते परम ब्रह्म, आणि हे सर्व जग क्षर आहे. जसं अग्नी एका ठिकाणी असून त्याच्या ज्वाळा सर्वत्र पसरतात, तसंच हे संपूर्ण जग परम ब्रह्माची शक्ती आहे.
तत्राप्यासन्नदूरत्वाद्बहुत्वस्वल्पतामयः । ज्योत्स्नाभेदोस्ति तच्छक्तेस्तद्वन्मैत्रेय विद्यते ॥ १,२२.
आणि त्या शक्तीतही, जवळ आणि दूर असल्यामुळे, जास्त किंवा कमी असं भेद दिसतो; जसं ज्वाळांमध्ये असतो, तसाच हा भेद त्या शक्तीत आहे, हे मैत्रेय.
ब्रह्मविष्णुशिवा ब्रह्मन्प्रधाना ब्रह्मशक्तयः । ततश्च देवा मैत्रेय न्यूना दक्षादयस्ततः ॥ १,२२.
ब्रह्मा, विष्णु आणि शिव हे ब्रह्माची मुख्य शक्ती आहेत; त्यांच्यापासून देव निर्माण होतात, आणि त्यांच्यापासूनच दक्ष वगैरे इतर लहान देवही उत्पन्न होतात, हे मैत्रेय.
ततो मनुष्याः पशवौ मृगपक्षिसरीसृपाः । न्यूनान्यूनतराश्चैव वृक्षगुल्मादयस्तथा ॥ १,२२.
त्यानंतर माणसं, गुरंढोरं, रानटी जनावरं, पक्षी, सरपटणारी प्राणी, झाडं, झुडपं आणि अशा प्रकारची आणखी लहान लहान सजीवांची निर्मिती झाली.
तदेतदक्षरं नित्यं जगन्मुनिवराखितम् । आविर्भावतिरोभावजन्मनाशविकल्पवत् ॥ १,२२.
हे अक्षय, शाश्वत सत्य, जे महान ऋषींच्या देखरेखीखाली आहे, ते अनेक प्रकारे प्रकट होतं, अदृश्य होतं, जन्म घेतं आणि नष्टही होतं.
सर्वशक्ति मयो विष्णुः स्वरूपं ब्रह्मणः परम् । मूर्तं यद्योगिभिः पूर्वं योगारम्भेषु चिन्त्यते ॥ १,२२.
सर्व शक्तींनी परिपूर्ण असलेला विष्णू हा ब्रह्माचं सर्वोच्च रूप आहे; योगी आपल्या साधनेच्या सुरुवातीला त्याच्या साकार रूपाचा ध्यान करतात.
सालम्बनो महायोगः सबीजो यत्रसंस्थितः । मनस्यव्याहते सम्यग्युञ्जतां जायते मुने ॥ १,२२.
ज्या योगात आधार असतो, बीज असतं, आणि मन पूर्णपणे शांत व एकाग्र झालं की, त्या महान योगात खरी अनुभूती मिळते, हे ऋषी.
स परः परशक्तीनां ब्रह्मणः समनन्तरम् । मूर्तं ब्रह्म महाभाग सर्वब्रह्ममयो हरिः ॥ १,२२.
तोच ब्रह्माच्या सर्वश्रेष्ठ शक्तींनंतरचा सर्वोच्च आहे; तो साकार ब्रह्म, हे भाग्यवान, आणि सर्व ब्रह्माचं सार असलेला हरि आहे.
यत्र सर्वमिदं प्रोतमोतं चैवाखितं जगत् । ततो जगज्जगत्यस्मिन्स जगच्चखिलं मुने ॥ १,२२.
या सर्व जगातलं सर्व काही त्याच्यात गुंफलेलं आहे, हे ऋषी; म्हणून तो या जगातलं जग आहे आणि तोच अख्खं विश्व आहे.
क्षराक्षरमयो विष्णुर्बिभर्त्यखिलमीश्वरः । पुरुषाव्याकृतमयं भूषणास्त्रस्वरूपवत् ॥ १,२२.
क्षर आणि अक्षर अशा दोन्ही स्वरूपांचा असलेला ईश्वर विष्णू, सर्व काही धारण करतो, अव्यक्त पुरुष म्हणून, दागिने आणि शस्त्रांच्या रूपात प्रकटतो.
श्रीमैत्रेय उवाच भूषणास्त्रस्वरूपस्थं यच्चैतदखिलं जगत् । बिभर्ति भगवान्विष्णुस्तन्ममाख्यातुमर्हसि ॥ १,२२.
श्रीमैत्रेय म्हणाले: भगवंत विष्णू दागिने आणि शस्त्रांच्या रूपात राहून हे अख्खं जग कसं धारण करतो, ते मला सांगावं.
श्रीपराशर उवाच नमस्कृत्वाप्रमेयाय विष्णवे प्रभविष्णवे । कथयामि यथाख्यातं वसिष्ठेन ममा भवत् ॥ १,२२.
श्रीपराशर म्हणाले: अमाप शक्ती असलेल्या, सर्वश्रेष्ठ विष्णूला वंदन करून, वसिष्ठांनी मला जसं सांगितलं तसंच मी तुला सांगतो, हे भाग्यवान.
आत्मानमस्य जगतो निर्लेपमगुणामलम् । बिभर्ति कौस्तुभमणिस्वरूपं भगवान्हरिः ॥ १,२२.
भगवंत हरि कौस्तुभ मणीच्या रूपात, या जगाचा स्वतःचा, निर्लेप, निर्गुण आणि शुद्ध आत्मा धारण करतो.
श्रीवत्ससंस्थानधरमनन्तेन समाश्रितम् । प्रधानं बुद्धिरप्यास्ते गदारूपेण माधवे ॥ १,२२.
श्रीवत्स चिन्हासह, अनंताच्या आश्रयाने, मुख्य बुद्धीही माधवाच्या गदाच्या रूपात वास करते.
भूतादिमिन्द्रियादिं च द्विधाहङ्कारमीश्वरः । बिभर्ति शंखरूपेण शार्ङ्गरूपेण च स्थितम् ॥ १,२२.
ईश्वर भूत, इंद्रिये आणि द्विविध अहंकार शंखाच्या आणि शार्ङ्ग धनुष्याच्या रूपात धारण करतो.
चलत्स्वरूपमत्यन्तं जवेनान्तारितानिलम् । चक्रस्वरूपं च मनो धत्ते विष्णुकरे स्थितम् ॥ १,२२.
सतत हलणारं, वाऱ्यासारखं वेगवान असलेलं मन, विष्णूच्या हातात असलेल्या चक्राच्या रूपात तो धारण करतो.
पञ्चरूपा तु या माला वैजयन्ती गदाभृतः । सा भूतहेतुसंघाता भूतमाला च वै द्विज ॥ १,२२.
गदा धारण करणाऱ्या विष्णूच्या गळ्यातील, पाच रूपांची वैजययंती माळ, हीच सर्व सृष्टीच्या कारणांचा समूह आहे, म्हणून तिला 'भूतमाळा' असंही म्हणतात, हे द्विज.
यानीन्द्रियाण्यशेषाणि बुद्धिकर्मात्मकानि वै । शररूपाण्यशेषाणि तानि धत्ते जनार्दनः ॥ १,२२.
सर्व ज्ञानेंद्रिये आणि कर्मेंद्रिये, या सर्व बाणांच्या रूपात आहेत; जनार्दन हे सर्व बाण म्हणून धारण करतो.
बिभर्ति यच्चासिरत्नमच्युतोत्यन्तनिर्मलम् । विद्यामय तु तज्ज्ञानमविद्याकोशसंस्थितम् ॥ १,२२.
अच्युताच्या हातातली ती अत्यंत शुद्ध असलेली तलवार म्हणजेच ज्ञान, जी अज्ञानाच्या म्यानात स्थिर आहे.
इत्थं पुमान्प्रधानं च बुद्ध्यहङ्कारमेव च । भूतानि च हृषीकेशे मनः सर्वेन्द्रियाणि च । विद्याविद्ये च मैत्रेय सर्वमेतत्समाश्रितम् ॥ १,२२.
म्हणून, हे मैत्रेय, हृषीकेश या प्रभूच्या ठिकाणी संपूर्ण प्रपंच, बुद्धी, अहंकार, पंचमहाभूत, मन, सर्व इंद्रिये, ज्ञान आणि अज्ञान, हे सर्व सामावलेलं आहे.
अस्त्रभूषणसंस्थानस्वरूपं रूपवर्जितः । बिभार्ति मायारूपोसौ श्रेयसे प्राणिनां हरिः ॥ १,२२.
हरि स्वतः निराकार असूनही, शस्त्र आणि दागिन्यांच्या रूपात, मायारूप धारण करून, सर्व जीवांच्या कल्याणासाठी प्रकटतो.
सविकारं प्रधानं च पुमांश्चैवाखिलं जगत् । बिभर्ति पुण्डहीकाक्षस्तदेवं परमेश्वरः ॥ १,२२.
कमलनयन भगवान् सर्व विश्व आणि त्यातील रूपांतरित प्रकृती यांना धारण करतो; तोच परब्रह्म सर्वांचा आधार आहे.
या विद्या या तथाविद्या यत्सद्यच्चासदव्ययम् । तत्सर्वं सर्वभूतेशे मैत्रेय मधुसूदने ॥ १,२२.
मैत्रेय, ज्ञान असो वा अज्ञान, सत्य असो वा असत्य, नाश न होणारी वस्तू असो—हे सर्व काही सर्वभूतांचा स्वामी मधुसूदन याच्यामध्ये आहे.
कलाकाष्ठानिमेषादिदिनर्त्वयनहायनैः । कालस्वरूपो भगवानपापो हरिरव्ययः ॥ १,२२.
क्षण, निमिष, दिवस, ऋतू, वर्षे अशा काळाच्या विभागांतून पावन, पापरहित आणि अविनाशी हरि हाच काळाचा मूळस्वरूप आहे.
भूर्लोकोथ भुवर्लोकः स्वर्लोको मुनिसत्तम । महर्जनस्तपः सत्यं सप्त लोका इमे विभुः ॥ १,२२.
मुनीश्रेष्ठा, भूर्लोक, भुवर्लोक, स्वर्लोक, महर्लोक, जनलोक, तपोलोक आणि सत्यलोक—हे सातही लोक सर्वव्यापी परमात्म्याने व्यापले आहेत.
लोकात्ममूर्तिः सर्वेषां पूर्वेषामपि पूर्वजः । आधारः सर्वविद्यानां स्वयमेव हरिः स्थितः ॥ १,२२.
हरी स्वतः सर्व ज्ञानांचा आधार आहे, तोच सर्व लोकांचा आत्मा आणि मूर्ती आहे, आणि तोच प्राचीनांपेक्षाही प्राचीन आहे.
देवमानुषपश्वादिश्वरूपैर्बहुभिः स्थितः । ततः सर्वेश्वरोऽनन्तो भूतमूर्तिरमूर्तिमान् ॥ १,२२.
देव, मानव, पशु आणि इतर अनेक रूपांत तोच अनंत सर्वांचा स्वामी, सर्व सृष्टीचा मूळ, साकार आणि निराकार स्वरूपाने वास करतो.
ऋचो यजूंषि सामानि तथैवाथर्वाणानि वै । इतिहासोपवेदाश्च वेदान्तेषु तथोक्तयः ॥ १,२२.
ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद, तसेच इतिहास, उपवेद आणि वेदांतातील शिकवणी—
वेदाङ्गानि समस्तानि मन्वादिगदितानि च । शास्त्राण्यशेषाण्याख्यानान्यनुवाकाश्च ये क्वचित् ॥ १,२२.
सर्व वेदांग, मनु वगैरे ऋषींचे वचन, सर्व शास्त्र, आख्याने आणि जिथे कुठे असलेले पाठ—