परमार्थस्त्वमेवैको नान्योस्ति जगतः पते । तवैष महिमा येन व्याप्तमेतच्चराचरम्
तूच एकटा या जगाचा खरा अर्थ आहेस, विश्वनाथा; दुसरा कोणी नाही. तुझ्या महिम्यामुळे हे सगळं चराचर जग व्यापलेलं आहे.
यदेतदृश्यते मूर्त्तमेतज्ज्ञानात्मनस्तव । भ्रान्तिज्ञानेन पश्यन्ति जगद्रू पमयोगिनः
इथे दिसणारे सर्व रूप, हे तुझ्या ज्ञानस्वरूपाचेच आहे; पण ज्यांचे ज्ञान भ्रमित आहे, ते योगी या जगाला वेगळेच रूप समजतात.
ज्ञानस्वरूपमखिलं जगदेतदबुद्धयः । अर्थस्वरूपं पश्यन्तो भ्राम्यन्ते मोहसंप्लवे
जे अज्ञानी आहेत, ते हे सगळं जग फक्त वस्तू म्हणून पाहतात आणि अशा भ्रमाच्या लाटेत भटकत राहतात.
ये तु ज्ञानविदः शुद्धचेतसस्तेऽखिलं जगत् । ज्ञानात्मकं प्रपश्यन्ति त्वद्रू पं परमेश्वर
पण जे ज्ञान जाणतात, ज्यांचे मन शुद्ध आहे, ते हे सगळं जग ज्ञानमयच पाहतात, तुझ्या रूपात, परमेश्वरा.
प्रसीद सर्व सर्वात्मन्भवाय जगतामिमाम् । उद्धरोर्वीममेयात्मञ्छन्नो देह्यब्जलोचन
हे सर्वांचा आत्मा असलेल्या सर्वव्यापी प्रभू, या जगाच्या कल्याणासाठी कृपा कर. कमळासारख्या डोळ्यां असलेल्या प्रभू, या पृथ्वीला वर उचल आणि या रूपात लपलेला आहेस, म्हणून आम्हांला तुझं दर्शन दे.
सत्त्वोद्रि क्तोऽसि भगवन् गोविंद पृथिवीमिमाम् । समुद्धर भवायेश शन्नो देह्यब्जलोचन
सत्त्वगुणाने भरलेला गोविंदा, सर्व प्राण्यांचा स्वामी, आमच्या भल्यासाठी या पृथ्वीला वर उचल. कमळासारख्या डोळ्यां असलेल्या प्रभू, आम्हांवर कृपा कर.
सर्गप्रवृत्तिर्भवतो जगतामुपकारिणी । भवत्वेषा नमस्तेऽस्तु शन्नो देह्यब्जलोचन
जगाच्या उपकारासाठी तुझ्या कडून ही सृष्टीची क्रिया सुरू होवो. तुला नमस्कार असो. कमळासारख्या डोळ्यां असलेल्या प्रभू, आम्हांवर कृपा कर.
श्रीपराशर उवाच। एवं संस्तूयमानस्तु परमात्मा महीधरः । उज्जहार क्षितिं क्षिप्रं न्यस्तवांश्च महाम्भसि
श्रीपराशर म्हणाले: या प्रकारे स्तुती केल्यावर, पृथ्वीचे धारक असलेल्या परमात्म्याने पटकन पृथ्वीला वर उचलून ती मोठ्या पाण्यावर ठेवली.
तस्योपरि जलौघस्य महती नौरिव स्थिता । विततत्त्वात्तु देहस्य न मही याति संप्लवम्
त्या पाण्याच्या लाटांवर, त्याच्या शरीराच्या विस्तारामुळे पृथ्वी मोठ्या होडीसारखी स्थिर राहिली आणि बुडली नाही.
ततः क्षितिं समां कृत्वा पृथिव्यां सोचिनोद्गिरीन् । यथाविभागं भगवाननादिः परमेश्वरः
मग आद्य आणि अनादी परमेश्वराने पृथ्वी सपाट करून, तिच्यावर पर्वत त्यांच्या विभागाप्रमाणे नीट मांडले.
प्राक्यसर्गदग्धानखिलान्पर्वतान्पृथिवीतले । अमोघेन प्रभावेण ससर्जामोघवाञ्छितः
मागील सृष्टीत नष्ट झालेले सर्व पर्वत भगवंताने आपल्या अचूक सामर्थ्याने पृथ्वीवर पुन्हा निर्माण केले.
भूविभागं ततः कृत्वा सप्तद्वीपान्यथातथम् । भूराद्यांश्चतुरो लोकान्पूर्ववत्समकल्पयत्
मग पृथ्वीचे विभाग पाडून, त्याने सात द्वीप पूर्वीप्रमाणे निर्माण केले आणि भू इत्यादी चार लोकही पूर्वीप्रमाणे स्थापन केले.
ब्रह्मरूपधरो देवस्ततोऽसौ रजसा वृतः । चकार सृष्टिं भगवांश्चतुर्वक्त्रधरो हरिः
नंतर, देवाने ब्रह्माचा रूप धारण करून, रजोगुणाने युक्त होऊन, चार मुख असलेल्या हरिने सृष्टीची निर्मिती केली.
निमित्तमात्रमेवाऽसौ सृज्यानां सर्गकर्मणि । प्रधानकारणीभूता यतो वै सृज्यशक्तयः
सृष्टीच्या कार्यात तो केवळ निमित्तमात्र असतो; कारण सृष्टीची शक्तीच मुख्य कारण बनते.
निमित्तमात्रं मुक्त्वैवं नान्यत्किंचिदपेक्षते । नीयते तपतां श्रेष्ठ स्वशक्त्या वस्तु वस्तुताम्
निमित्तमात्र असण्याव्यतिरिक्त त्याला दुसऱ्या कशाचीही गरज नसते; हे तपस्व्यांमध्ये श्रेष्ठ, आपल्या स्वतःच्या शक्तीने प्रत्येक वस्तू आपापली खरी स्थिती प्राप्त करते.
श्रीमैत्रेय उवाच यथा ससर्ज देवोऽसौ देवर्षिपितृदानवान् । मनुष्यतिर्यग्वृक्षादीन्भूव्योमसलिलौकसः
श्रीमैत्रेय म्हणाले: त्या दिव्याने देव, ऋषी, पितर, दानव, माणसं, प्राणी, झाडं आणि पृथ्वी, आकाश, पाणी यात राहणाऱ्या सर्व जीवांची कशी निर्मिती केली, ते मला सांगा.
यद्गुणं यत्स्वभावं च यद्रू पं च जगद्द्विज। सर्गादौ सृष्टवान्ब्रह्मा तन्ममाचक्ष्व कृत्स्नशः
हे द्विजा, सृष्टीच्या सुरुवातीला ब्रह्मदेवाने जगात कोणते गुण, स्वभाव आणि रूप निर्माण केली, ते सगळं मला पूर्णपणे सांगा.
श्रीपराशर उवाच मैत्रेय कथयाम्येतच्छृणुष्व सुसमाहितः । यथा ससर्ज देवोसौ देवादीनखिलान्विभुः
श्रीपराशर म्हणाले: मैत्रेय, मी तुला हे सांगतो, तू एकाग्रतेने ऐक. त्या प्रभूने देव आणि इतर सर्वांची कशी निर्मिती केली, ते मी सांगतो.
सृष्टिं चिंतय तस्तस्य कल्पादिषु यथा पुरा । अबुद्धिपूर्वकः सर्गः प्रादुर्भूतस्तमोमयः
कल्पाच्या सुरुवातीला, पूर्वीप्रमाणेच, सृष्टीचं चिंतन करत असताना, अज्ञानमय, अंधाराने भरलेली अशी एक अनवधान सृष्टी प्रकट झाली.
तमोमोहो महामोहस्तामिस्रो ह्यन्धसंज्ञितः । अविद्या पंचपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः
हा अंधार म्हणजेच मोह, मोठा मोह, तामिस्र आणि अंधस नावानेही ओळखला जातो; ही अज्ञानाची पाच रूपं त्या महान आत्म्यातून प्रकट झाली.
पञ्चधाऽवस्थितः सर्गो ध्यायतो प्रतिबोधवान् । बहिरन्तोऽप्रकाशश्च संवृतात्मा नगात्मकः
सृष्टी पाच प्रकारांनी अस्तित्वात होती, ब्रह्मदेव ध्यान करत असताना ती जाणीवेशिवाय होती; ती बाहेरून आणि आतून प्रकाशरहित, स्वतःच्या स्वरूपात लपलेली आणि झाडासारखी दिसणारी होती.
मुख्या नगा यतः प्रोक्ता मुख्यसर्गस्ततस्त्वयम् ७ तं दृष्ट्वाऽसाधकं सर्गममन्यदपरं पुनः
मुख्य झाडांना मुख्य सृष्टी मानली जाते, म्हणून हिला मुख्य सृष्टी असं म्हणतात; पण ही सृष्टी निष्फळ दिसल्याने, त्याने पुन्हा दुसरी सृष्टी केली.
तस्याभिध्यायतः सर्गस्तिर्यक्स्त्रोतोभ्यवर्त्तत । यस्मात्तिर्यक्प्रवृत्तिस्स तिर्यक्स्रोतास्ततः स्मृतः
त्याच्या ध्यानातून, आडव्या प्रवाहासारखी सृष्टी निर्माण झाली; कारण त्यांचं वर्तन आडवं होतं, म्हणून तिला तिर्यक् प्रवाह सृष्टी असं म्हणतात.
पश्वादयस्ते विख्यातास्तमःप्राया ह्यवेदिनः । उत्पथग्राहिणश्चैव तेऽज्ञाने ज्ञानमानिनः
गायीपासून सुरू होणारे हे प्राणी प्रसिद्ध आहेत; हे अंधकारप्रधान, अज्ञानी, चुकीच्या वाटेवर चालणारे आणि अज्ञानात असूनही स्वतःला ज्ञानी समजणारे आहेत.
अहंकृता अहंमाना अष्टाविंशद्वधात्मकाः । अतः प्रकाशास्ते सर्वे आवृताश्च परस्परम्
हे सर्व अहंकार आणि गर्वाने भरलेले, अठ्ठावीस प्रकारचे आहेत; म्हणून हे सर्व जरी प्रकट असले तरी एकमेकांना ओळखू शकत नाहीत.
तमप्यसाधकं मत्वा ध्यायतोन्यस्ततोऽभवत् । ऊर्ध्वस्रोतास्तृतीयस्तु सात्त्विकोर्ध्वमवर्त्तत
ही सृष्टीही निष्फळ वाटल्याने, ब्रह्मदेवाने पुन्हा ध्यान केलं, तेव्हा तिसरी, सात्त्विक आणि वरच्या दिशेने जाणारी ऊर्ध्वस्रोत सृष्टी निर्माण झाली.
ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तश्च नावृताः । प्रकाशा बहिरन्तश्च ऊर्ध्वस्रोतोद्भवाः स्मृताः
ही सृष्टी आनंद आणि समाधानाने भरलेली, बाहेरून आणि आतून अडथळ्याविना, आत-बाहेर प्रकाशमान अशी आहे; तिला ऊर्ध्वस्रोत उत्पत्ती असं म्हणतात.
तुष्टात्मानस्तृतीयस्तु देवसर्गस्तु स स्मृतः । तस्मिन्सर्गेभवत्प्रीतिर्निष्पन्ने ब्रह्मणस्तदा
स्वतःमध्ये समाधानी असलेली ही तिसरी सृष्टी देवांची सृष्टी म्हणून ओळखली जाते; ही सृष्टी पूर्ण होताच ब्रह्मदेवाला आनंद झाला.
ततोन्यं स तदा दध्यौ साधकं सर्गमुत्तमम् . असाधकांस्तु ताञ्ज्ञात्वा मुख्यसर्गादिसम्भवान्
तेव्हा त्याने आणखी एक उत्तम, फलदायी सृष्टी मनाशी धरली; कारण मुख्य सृष्टीपासून आधीच्या सगळ्या सृष्टी निष्फळ असल्याचं त्याला कळलं.
तमोमोहो महामोहस्तामिस्रो ह्यन्धसंज्ञितः । अविद्या पंचपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः ॥५ पञ्चधाऽवस्थितः सर्गो ध्यायतो प्रतिबोधवान् । बहिरन्तोऽप्रकाशश्च संवृतात्मा नगात्मकः ॥६ मुख्या नगा यतः प्रोक्ता मुख्यसर्गस्ततस्त्वयम्
ते महान् माया तमसजन्या अंधकारामुळे उत्पन्न झाली आहे, तिला तामस‑मोह किंवा अंधत्वाचा मोहो म्हणतात; ही अज्ञानता पाचमुखी स्वरूपाची महात्म्याच्या अंतर्भागात उभी झाली. पाच प्रकारे सृष्टी झालेली ती स्थिर राहते; परंतु विचारात घेतली असता ती अजागरूकतेला जागवते; ती अंतर्भूत आणि बहिर्भूत आहे, पण तिला प्रकाश नाही, स्वतःलाच वेढून ठेवणारी आणि नगरविहीन स्वयं आहे.