ब्रह्म सृजत्यादिकाले मरीचिप्रमुखास्ततः । उत्पादयन्त्यपत्यानि जन्तवश्च प्रतिक्षणम् ॥ १,२२.
सृष्टीच्या आरंभी ब्रह्मा निर्माण करतो; त्यानंतर मरीचि आणि इतर प्रजापती आपली संतती निर्माण करतात, आणि प्रत्येक क्षणी जीव जन्म घेतात.
कालेन न विना ब्रह्म सृष्टिनिष्पादको द्विज । न प्रजापतयः सर्वे न चैवाखिलजन्तवः ॥ १,२२.
काळाशिवाय, हे द्विजा, ब्रह्मा सृष्टी करू शकत नाही, ना सर्व प्रजापती, ना सर्व जीव.
एवमेव विभागोयं स्तितावप्युपदिश्यति । चतुर्दा तस्य देवस्य मैत्रेय प्रलये तथा ॥ १,२२.
अशाच प्रकारे, स्थितीच्या वेळीही ही विभागणी शिकवली जाते, आणि हे मैत्रेय, संहाराच्या वेळीही त्या देवाची ही चार भागांची विभागणी आहे.
यत्किञ्चित्सृज्यते येन सत्त्वजातेन वै द्विज । तस्य सृज्यस्य सम्भूतो तत्सर्वं वै हरेस्तनुः ॥ १,२२.
सत्त्वगुणातून जन्मलेल्या कोणत्याही जीवाने जे काही निर्माण केले, हे द्विजा, ते सर्व काही खरे तर हरिचेच रूप आहे.
हन्ति यावच्च यत्किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् । जनार्दनस्य तद्रौद्रं मैत्रेयान्तकरं वपुः ॥ १,२२.
स्थिर असो वा चल, जे काही सत्त्व नष्ट होते, हे मैत्रेय, तो संहार करणारा जनार्दनाचा रौद्र रूप आहे.
एवमेष जगत्स्त्रष्टा जगत्पाता तथा जगत् । जगद्भक्षयिता देवः समस्तस्य जनार्दनः ॥ १,२२.
अशा प्रकारे, हा जनार्दन देव सर्व जगाचा स्रष्टा, पालनकर्ता आणि संहारकर्ता आहे.
सृष्टिस्थित्यन्तकालेषु त्रिधैवं संप्रवर्तते । गुणप्रवृत्या परमं पदं तस्यागुणं महत् ॥ १,२२.
सृष्टी, स्थिती आणि संहार या काळात, गुणांच्या प्रवृत्तीप्रमाणे ती शक्ती तिहेरी स्वरूपात प्रकट होते; पण तिचं सर्वोच्च स्थान हे गुणांपलीकडचं, अत्यंत महान असं आहे.
तच्च ज्ञानमयं व्यापि स्वसंवेद्यमनौपमम् । चतुष्प्रकारं तदपि स्वरूपं परमात्मनः ॥ १,२२.
ती ज्ञानमय, सर्वत्र व्यापणारी, स्वतःला जाणणारी आणि अद्वितीय अशी आहे; आणि तीच परमात्म्याचं खऱ्या स्वरूपात चार प्रकारांनी प्रकट होते.
श्रीमैत्रेय उवाच चतुःप्रकारतां तस्य ब्रह्मभूतस्य हे मुने । ममाचक्ष्व यथान्यायं यदुक्तं परमं पदम् ॥ १,२२.
श्रीमद् मैत्रेय म्हणाले: हे मुनी, ब्रह्मरूप झालेल्या त्या तत्त्वाचं चार प्रकारचं स्वरूप आणि जे 'परम स्थान' म्हणतात, ते कृपया मला योग्य रीतीने समजावून सांग.
श्रीपराशर उवाच मैत्रेय कारणं प्रोक्तं साधनं सर्ववस्तुषु । साध्यं च वस्त्वभिमतं यत्साधयितुमात्मनः ॥ १,२२.
श्री पराशर म्हणाले: मैत्रेय, सर्व वस्तूंमध्ये कारण, साधन आणि ज्याला आपण प्राप्त करायचं आहे ते साध्य—हे सर्व सांगितलं आहे.
योगिनो मुक्तिकामस्य प्राणायामादिसाधनम् । साध्यं च परमं ब्रह्म पुनर्नावर्तते यतः ॥ १,२२.
मुक्तीची इच्छा असलेल्या योग्यांसाठी प्राणायाम वगैरे साधनं आहेत; आणि साध्य म्हणजे ते परम ब्रह्म, जिथून पुन्हा परत येणं नाही.
साधनालम्बनं ज्ञानं मुक्तये योगिनां हि यत् । स भेदः प्रथमस्तस्य ब्रह्मभूतस्य वै मुने ॥ १,२२.
योग्यांना मुक्तीसाठी जी साधनांची आधारभूत ज्ञान आहे, तेच ब्रह्मरूप झालेल्या त्या तत्त्वाचं पहिलं भेद स्वरूप आहे, हे मुनी.
युञ्जतः क्लेशमुक्त्यर्थं साध्यं यद्ब्रह्म योगिनः । तदालम्बनविज्ञानं द्वितीयोऽंशो महामुने ॥ १,२२.
योग्यांनी दुःखातून मुक्त होण्यासाठी जे ब्रह्म साध्य मानलं आहे, त्याचं आधारभूत ज्ञान हे दुसरं स्वरूप आहे, हे महर्षी.
उभयोस्त्वविभागेन साध्यसाधनयोर्हि यत् । विज्ञानमद्वैतमयं तद्भागोन्यो मयोदितः ॥ १,२२.
पण साध्य आणि साधन या दोन्हीमध्ये भेद न राहिलेलं, अद्वैतमय असं ज्ञान, हे तिसरं स्वरूप मी सांगितलं आहे.
ज्ञानत्रयस्य वै तस्य विशेषो यो महामुने । तन्निराकरणद्वारा दर्शितात्मस्वरूपवत् ॥ १,२२.
हे महर्षी, या तिघा ज्ञानांच्या विशेषतेचं स्वरूप म्हणजे त्यांचं नाकारल्यावर जसं आत्म्याचं खऱ्या स्वरूप प्रकट होतं, तसं दाखवलं आहे.
निर्व्यापारमनाख्येयं व्याप्तिमात्रमनूपमम् । आत्मसम्बोधविषयं सत्तामात्रमलक्षणम् ॥ १,२२.
ते क्रियाशून्य, वर्णन करता न येणारं, फक्त व्यापून राहिलेलं, अद्वितीय, आत्मसाक्षात्काराचं विषय, आणि केवळ अस्तित्वानेच ओळखता येणारं आहे.
प्रशान्तमभयं शुद्धं दुर्विभाव्यमसंश्रयम् । विष्णोर्ज्ञानमयस्योक्तं तज्ज्ञानं ब्रह्मसंज्ञितम् ॥ १,२२.
ते शांत, निर्भय, शुद्ध, समजायला कठीण आणि कोणत्याही आधाराशिवाय असतं; विष्णूचं हे ज्ञानमय स्वरूपच 'ब्रह्म' म्हणून ओळखलं जातं.
तत्र ज्ञाननिरोधेन योगिनो यान्ति ये लयम् । संसारकर्षणोप्तौ ते यान्ति निर्बीजतां द्विजा ॥ १,२२.
तेथे, ज्ञानाचा निरोध झाल्यावर योगी विलीन होतात; संसाराच्या ओढीपासून मुक्त होऊन, ते बीजरहित समाधी प्राप्त करतात, हे द्विज.
एवंप्रकारममलं नित्यं व्यापकमक्षयम् । समस्तहेयरहितं विष्ण्वाख्यं परमं पदम् ॥ १,२२.
अशा प्रकारे, 'विष्णु' नावाचं परम स्थान हे निर्मळ, नित्य, सर्वव्यापी, अविनाशी आणि सर्व दोषांपासून मुक्त आहे.
तद्ब्रह्म परमं योगी यतो नावर्तते पुनः । श्रयत्यपुण्योपरमे क्षीणक्लेशेऽतिनिर्मले ॥ १,२२.
योगी जेव्हा सर्व पाप संपवतो, क्लेश नाहीसे होतात आणि अत्यंत निर्मळता प्राप्त होते, तेव्हा तो परम ब्रह्म प्राप्त करतो, जिथून पुन्हा परत येणं नाही.
द्वे रूपे ब्रह्मणस्तस्य मूर्तं चामूर्तमेव च । क्षराक्षरास्वरूपे ते सर्वभूतेष्ववस्थिते ॥ १,२२.
त्या ब्रह्माला दोन रूपं आहेत: साकार आणि निराकार; तीच क्षर आणि अक्षर अशी स्वरूपं सर्व प्राण्यांमध्ये वास करतात.
अक्षरं तत्परं ब्रह्म क्षरं सर्वमिदं जगत् । एकदेशस्थितस्याग्नेर्ज्योत्स्त्रा विस्तारिणि यथा । परस्य ब्रह्मणः शक्तिस्तथोदमखिलं जगत् ॥ १,२२.
अक्षर म्हणजे ते परम ब्रह्म, आणि हे सर्व जग क्षर आहे. जसं अग्नी एका ठिकाणी असून त्याच्या ज्वाळा सर्वत्र पसरतात, तसंच हे संपूर्ण जग परम ब्रह्माची शक्ती आहे.
तत्राप्यासन्नदूरत्वाद्बहुत्वस्वल्पतामयः । ज्योत्स्नाभेदोस्ति तच्छक्तेस्तद्वन्मैत्रेय विद्यते ॥ १,२२.
आणि त्या शक्तीतही, जवळ आणि दूर असल्यामुळे, जास्त किंवा कमी असं भेद दिसतो; जसं ज्वाळांमध्ये असतो, तसाच हा भेद त्या शक्तीत आहे, हे मैत्रेय.
ब्रह्मविष्णुशिवा ब्रह्मन्प्रधाना ब्रह्मशक्तयः । ततश्च देवा मैत्रेय न्यूना दक्षादयस्ततः ॥ १,२२.
ब्रह्मा, विष्णु आणि शिव हे ब्रह्माची मुख्य शक्ती आहेत; त्यांच्यापासून देव निर्माण होतात, आणि त्यांच्यापासूनच दक्ष वगैरे इतर लहान देवही उत्पन्न होतात, हे मैत्रेय.
ततो मनुष्याः पशवौ मृगपक्षिसरीसृपाः । न्यूनान्यूनतराश्चैव वृक्षगुल्मादयस्तथा ॥ १,२२.
त्यानंतर माणसं, गुरंढोरं, रानटी जनावरं, पक्षी, सरपटणारी प्राणी, झाडं, झुडपं आणि अशा प्रकारची आणखी लहान लहान सजीवांची निर्मिती झाली.
तदेतदक्षरं नित्यं जगन्मुनिवराखितम् । आविर्भावतिरोभावजन्मनाशविकल्पवत् ॥ १,२२.
हे अक्षय, शाश्वत सत्य, जे महान ऋषींच्या देखरेखीखाली आहे, ते अनेक प्रकारे प्रकट होतं, अदृश्य होतं, जन्म घेतं आणि नष्टही होतं.
सर्वशक्ति मयो विष्णुः स्वरूपं ब्रह्मणः परम् । मूर्तं यद्योगिभिः पूर्वं योगारम्भेषु चिन्त्यते ॥ १,२२.
सर्व शक्तींनी परिपूर्ण असलेला विष्णू हा ब्रह्माचं सर्वोच्च रूप आहे; योगी आपल्या साधनेच्या सुरुवातीला त्याच्या साकार रूपाचा ध्यान करतात.
सालम्बनो महायोगः सबीजो यत्रसंस्थितः । मनस्यव्याहते सम्यग्युञ्जतां जायते मुने ॥ १,२२.
ज्या योगात आधार असतो, बीज असतं, आणि मन पूर्णपणे शांत व एकाग्र झालं की, त्या महान योगात खरी अनुभूती मिळते, हे ऋषी.
स परः परशक्तीनां ब्रह्मणः समनन्तरम् । मूर्तं ब्रह्म महाभाग सर्वब्रह्ममयो हरिः ॥ १,२२.
तोच ब्रह्माच्या सर्वश्रेष्ठ शक्तींनंतरचा सर्वोच्च आहे; तो साकार ब्रह्म, हे भाग्यवान, आणि सर्व ब्रह्माचं सार असलेला हरि आहे.
यत्र सर्वमिदं प्रोतमोतं चैवाखितं जगत् । ततो जगज्जगत्यस्मिन्स जगच्चखिलं मुने ॥ १,२२.
या सर्व जगातलं सर्व काही त्याच्यात गुंफलेलं आहे, हे ऋषी; म्हणून तो या जगातलं जग आहे आणि तोच अख्खं विश्व आहे.