तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना । यथाप्रदेशमद्यापि धर्मतः परिपाल्यते ॥ १,२२.
या सर्वांनी सात द्वीपांची आणि नगरांची ही पृथ्वी आपापल्या प्रदेशात आजही धर्माने राखली आहे.
एते सर्वे प्रवृत्तस्य स्थितौ विष्णोर्महात्मनः । विभूतिभूता राजानो ये चान्ये मुनिसत्तम ॥ १,२२.
हे सर्व राजे आणि इतरही, हे श्रेष्ठ ऋषी, या जगाच्या पालनासाठी महात्मा विष्णू यांच्या विभूती आहेत.
ये भविष्यन्ति ये भूताः सर्वे भूतेश्वरा द्विज । ते सर्वे सर्वभूतस्य विष्णोरंशा द्विजोत्तम ॥ १,२२.
जे झाले, जे होतील आणि जे आहेत, हे द्विजश्रेष्ठ, सर्व भूतांचे स्वामी हे सर्व विष्णूंचे अंश आहेत.
ये तु देवाधिपतयो ये च दैत्याधिपास्तथा । दानवानां च ये नाथा ये नाथाः पिशिताशिनाम् ॥ १,२२.
देवतांचे जे अधिपती, दैत्यांचे आणि दानवांचे जे स्वामी, तसेच मांसाहारींचे जे नाथ—
पशूनां ये च पतयः पतयो ये च पक्षिणाम् । मनुष्याणां च सर्पाणां नागानामधिपाश्च ये ॥ १,२२.
पशूंचे, पक्ष्यांचे, माणसांचे, सर्पांचे आणि नागांचे जे अधिपती—
वृक्षाणां पर्वतानां च ग्रहाणां चापि येऽधिपाः । अतीता वर्तमानाश्च ये भविष्यन्ति चापरे । ते सर्वे सर्वभूतस्य विष्णोरंशसमुद्भवाः ॥ १,२२.
वृक्षांचे, पर्वतांचे, ग्रहांचे जे स्वामी, जे गेले, जे आहेत आणि जे येतील, हे सर्व सर्व भूतांचे स्वामी विष्णू यांच्या अंशातून जन्मले आहेत.
न हि पालनसामर्थ्यमृते सर्वेश्वरं हरिम् । स्थितं स्थितौ महाप्राज्ञ भवत्यन्यस्य कस्यचित् ॥ १,२२.
हे महाप्राज्ञ, सर्वांचा स्वामी हरि यांच्या शिवाय या जगाचे पालन करण्याची शक्ती दुसऱ्या कोणाकडेही नाही.
सृजत्येष जगत्सृष्टौ स्थितौ पाति सनातनः । हन्ति चैवान्तकत्वेन रजःसत्त्वादिसंश्रयः ॥ १,२२.
हा सनातन प्रभू सृष्टीच्या आरंभी जग निर्माण करतो, स्थितीत त्याचे पालन करतो आणि शेवटी रज, सत्त्व इत्यादी रूपे घेऊन त्याचा विनाश करतो.
चतुर्विभागः संसृष्टौ चतुर्धा संस्थितः स्थितौ । प्रलयं च करोत्यन्ते चतुर्भेदो जनार्दनः ॥ १,२२.
सृष्टीच्या वेळी तो चार भागांत प्रकटतो, स्थितीच्या वेळीही तो चार प्रकारे राहतो आणि शेवटी, जनार्दन चार रूपांनी संहार करतो.
एकेनांशेन ब्रह्मसौ भवत्यव्यक्तमूर्तिमान् । मरीचिमिश्राः पतयः प्रजानाञ्चान्यभागशः ॥ १,२२.
त्याच्या एका भागातून तो ब्रह्मा होतो, ज्याची मूळ रूपे अदृश्य असतात; मरीचि आणि इतरांसोबत असलेले प्रजापती इतर भागांतून निर्माण होतात.
कालस्तृतीयस्तस्यांशः सर्वभूतानि चापरः । इत्थं चतुर्धा संसृष्टौ वर्ततेसौ रजोगुणः ॥ १,२२.
काळ हा त्याचा तिसरा भाग आहे आणि सर्व जीव त्याचा आणखी एक भाग आहेत; अशा प्रकारे सृष्टीमध्ये तो चार रूपांत राहतो आणि रजोगुण प्रकट करतो.
एकांशेनास्थितो विष्णुः करोति प्रतिपालनम् । मन्वादिरूपश्चान्येन कालरूपोऽपरोण च ॥ १,२२.
एका भागातून विष्णू स्थिती करतो आणि पालन करतो; दुसऱ्या भागातून तो मनु आणि इतरांचे रूप घेतो; तिसऱ्या भागातून तो काळ होतो.
सर्वभूतेषु चान्येन संश्थितः कुरुते स्थितिम् । सत्त्वं गुणं समाश्रित्य जगतः पुरुषोत्तमः ॥ १,२२.
आणखी एका भागातून तो सर्व जीवांमध्ये राहतो आणि त्यांची स्थिती टिकवतो, हे पुरुषोत्तम, जगाच्या पालनासाठी तो सत्त्वगुणावर आधार घेतो.
आश्रित्य तमसो वृत्तिमन्तकाले तथा पुनः । रुद्रस्वरूपो भगवानेकांशेन भवत्यजः ॥ १,२२.
संहाराच्या वेळी, अंधकाराच्या गुणावर आधार घेत, अजन्मा भगवान एका भागातून रुद्राचे रूप धारण करतो.
अग्न्यन्तकादिरूपेण भागेनान्येन वर्तते । कालस्वरूपो भागो यःसर्वभूतानि चापरः ॥ १,२२.
दुसऱ्या भागातून तो अग्नी, यम आणि इतरांचे रूप घेतो; एक भाग काळाचे रूप आहे, आणि आणखी एक सर्व जीवांचे रूप आहे.
विनाशं कुर्वतस्तस्य चतुर्धैवं महात्मनः । विभागकल्पना ब्रह्मन् कथ्यते सार्वकालिकी ॥ १,२२.
महात्म्याने संहार करताना त्याची ही चार भागांची विभागणी सर्व काळात लागू होते, हे ब्रह्मन्.
ब्रह्म दक्षादयः कालस्तथै वाखिलजन्तवः । विभूतयो हरेरेता जगतः सृष्टिहेतवः ॥ १,२२.
ब्रह्मा, दक्ष आणि इतर प्रजापती, काळ आणि सर्व जीव — हे सर्व हरिच्या शक्ती आहेत आणि जगाच्या सृष्टीचे कारण आहेत.
विष्णुर्मन्वादयः कालः सर्वभूतानि च द्विज । स्थितेर्निमित्तभूतस्य विष्णोरेता विभूतयः ॥ १,२२.
विष्णू, मनु आणि इतर, काळ आणि सर्व जीव, हे द्विजा, हे सर्व विष्णूच्या शक्ती आहेत, जो जगाच्या स्थितीचे कारण आहे.
रुद्रः कालान्तकाद्याश्च समस्ताश्चैव जन्तवः । चतुर्धा प्रलायायैता जनार्दनविभूतयः ॥ १,२२.
रुद्र, काळ, मृत्यू आणि इतर, तसेच सर्व जीव — हे जनार्दनाच्या संहारासाठी असलेली चार प्रकारची शक्ती आहेत.
जगदादौ तथा मध्ये सृष्टिराप्रलया द्विज । धात्रा मरीचिमिश्रैश्च क्रियते जन्तुभिस्तथा ॥ १,२२.
जगाच्या सुरुवातीला आणि मध्यभागी, संहारापर्यंत, हे द्विजा, सृष्टी धाता, मरीचि आणि इतरांसोबत तसेच जीवांच्या द्वारे केली जाते.
ब्रह्म सृजत्यादिकाले मरीचिप्रमुखास्ततः । उत्पादयन्त्यपत्यानि जन्तवश्च प्रतिक्षणम् ॥ १,२२.
सृष्टीच्या आरंभी ब्रह्मा निर्माण करतो; त्यानंतर मरीचि आणि इतर प्रजापती आपली संतती निर्माण करतात, आणि प्रत्येक क्षणी जीव जन्म घेतात.
कालेन न विना ब्रह्म सृष्टिनिष्पादको द्विज । न प्रजापतयः सर्वे न चैवाखिलजन्तवः ॥ १,२२.
काळाशिवाय, हे द्विजा, ब्रह्मा सृष्टी करू शकत नाही, ना सर्व प्रजापती, ना सर्व जीव.
एवमेव विभागोयं स्तितावप्युपदिश्यति । चतुर्दा तस्य देवस्य मैत्रेय प्रलये तथा ॥ १,२२.
अशाच प्रकारे, स्थितीच्या वेळीही ही विभागणी शिकवली जाते, आणि हे मैत्रेय, संहाराच्या वेळीही त्या देवाची ही चार भागांची विभागणी आहे.
यत्किञ्चित्सृज्यते येन सत्त्वजातेन वै द्विज । तस्य सृज्यस्य सम्भूतो तत्सर्वं वै हरेस्तनुः ॥ १,२२.
सत्त्वगुणातून जन्मलेल्या कोणत्याही जीवाने जे काही निर्माण केले, हे द्विजा, ते सर्व काही खरे तर हरिचेच रूप आहे.
हन्ति यावच्च यत्किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् । जनार्दनस्य तद्रौद्रं मैत्रेयान्तकरं वपुः ॥ १,२२.
स्थिर असो वा चल, जे काही सत्त्व नष्ट होते, हे मैत्रेय, तो संहार करणारा जनार्दनाचा रौद्र रूप आहे.
एवमेष जगत्स्त्रष्टा जगत्पाता तथा जगत् । जगद्भक्षयिता देवः समस्तस्य जनार्दनः ॥ १,२२.
अशा प्रकारे, हा जनार्दन देव सर्व जगाचा स्रष्टा, पालनकर्ता आणि संहारकर्ता आहे.
सृष्टिस्थित्यन्तकालेषु त्रिधैवं संप्रवर्तते । गुणप्रवृत्या परमं पदं तस्यागुणं महत् ॥ १,२२.
सृष्टी, स्थिती आणि संहार या काळात, गुणांच्या प्रवृत्तीप्रमाणे ती शक्ती तिहेरी स्वरूपात प्रकट होते; पण तिचं सर्वोच्च स्थान हे गुणांपलीकडचं, अत्यंत महान असं आहे.
तच्च ज्ञानमयं व्यापि स्वसंवेद्यमनौपमम् । चतुष्प्रकारं तदपि स्वरूपं परमात्मनः ॥ १,२२.
ती ज्ञानमय, सर्वत्र व्यापणारी, स्वतःला जाणणारी आणि अद्वितीय अशी आहे; आणि तीच परमात्म्याचं खऱ्या स्वरूपात चार प्रकारांनी प्रकट होते.
श्रीमैत्रेय उवाच चतुःप्रकारतां तस्य ब्रह्मभूतस्य हे मुने । ममाचक्ष्व यथान्यायं यदुक्तं परमं पदम् ॥ १,२२.
श्रीमद् मैत्रेय म्हणाले: हे मुनी, ब्रह्मरूप झालेल्या त्या तत्त्वाचं चार प्रकारचं स्वरूप आणि जे 'परम स्थान' म्हणतात, ते कृपया मला योग्य रीतीने समजावून सांग.
श्रीपराशर उवाच मैत्रेय कारणं प्रोक्तं साधनं सर्ववस्तुषु । साध्यं च वस्त्वभिमतं यत्साधयितुमात्मनः ॥ १,२२.
श्री पराशर म्हणाले: मैत्रेय, सर्व वस्तूंमध्ये कारण, साधन आणि ज्याला आपण प्राप्त करायचं आहे ते साध्य—हे सर्व सांगितलं आहे.