पितॄणां धर्मराजानं यमं राज्येऽभ्यषेचयत् । ऐरावतं गर्जेद्राणामशेषाणां पतिं ददौ ॥ १,२२.
पितरांचा राजा म्हणून धर्मराज यम याला राज्याभिषेक केला. हत्तींसाठी ऐरावत राजा दिला आणि गर्जणाऱ्या सिंहांसाठी त्यांचा सर्वांचा स्वामी दिला.
पतत्रिणां तु गरुडं देवानामपि वासवम् । उच्चैःश्रवसमश्वानां वृषभं तु गवामपि ॥ १,२२.
पक्ष्यांसाठी गरुड, देवांसाठी वासव म्हणजे इंद्र, घोड्यांसाठी उच्चैःश्रवा आणि गायींसाठी वृषभ राजा ठरवला.
मृगाणां चैव सर्वेषां राज्ये सिंहं ददौ प्रभुः । शेषं तु दन्दशूकानामकरोत्पतिमव्ययः ॥ १,२२.
सर्व मृगांसाठी प्रभूने सिंहाला राजा केला आणि सर्पांसाठी अविनाशी शेषाला त्यांचा स्वामी बनवला.
हिमालयं स्थावराणां मुनीनां कपिलं मुनिम् । नखिनां दंष्ट्रिणां चैव मृगाणां व्याघ्रमीश्वरम् ॥ १,२२.
स्थावरांसाठी हिमालय राजा केला, ऋषींमध्ये कपिल ऋषी श्रेष्ठ मानला आणि नखवाले, दातवाले मृगांसाठी वाघाला स्वामी केला.
वनस्पतीनां राजानां प्लक्षमैवाभ्यषेचयत् । एवमेवान्यजातीनां प्राधान्येनाकरोत्प्रभून् ॥ १,२२.
वृक्षांमध्ये प्लक्ष वृक्षाला राजा केला आणि इतर जातींमध्येही अशाच प्रकारे प्रमुख नेते ठरवले.
एवं विभज्य राज्यानि दिशां पालाननन्तरम् । प्रजापतिपतिर्ब्रह्मा स्थापयामास सर्वतः ॥ १,२२.
अशा प्रकारे राज्ये विभागून आणि दिशांचे रक्षक नेमून, प्रजापतींचे स्वामी ब्रह्मा यांनी सर्वत्र व्यवस्था केली.
पूर्वस्यां दिशि राजानं वैराजस्य प्रजापतेः । दिशापालं सुधन्वानं सुतं वै सोऽभ्यषेचयत् ॥ १,२२.
पूर्व दिशेला वैराज प्रजापतींचा पुत्र सुधन्वा याला राजा आणि दिशेचा रक्षक म्हणून अभिषेक केला.
दक्षिणस्यां दिशि तथा कर्दमस्य प्रजापतेः । पुत्रं शङ्खपदं नाम राजानं सोऽभ्यषेचयत् ॥ १,२२.
दक्षिण दिशेला कर्दम प्रजापतींचा पुत्र शंखपद याला राजा केला.
पश्चिमस्यां दिशि तथा रजसः पुत्रमच्युतम् । केतुमन्तं महात्मानं राजानं सोऽभ्यषेचयत् ॥ १,२२.
पश्चिम दिशेला रजसाचा महात्मा पुत्र केतुमंत याला राजा म्हणून अभिषेक केला.
तथा हिरण्यरोमाणं पर्जन्यस्य प्रजापतेः । उदीच्यां दिशि दुर्धर्षं राजानमभ्यषेचयत् ॥ १,२२.
उत्तर दिशेला परजन्य प्रजापतींचा दुर्जय पुत्र हिरण्यरोम याला राजा केला.
तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना । यथाप्रदेशमद्यापि धर्मतः परिपाल्यते ॥ १,२२.
या सर्वांनी सात द्वीपांची आणि नगरांची ही पृथ्वी आपापल्या प्रदेशात आजही धर्माने राखली आहे.
एते सर्वे प्रवृत्तस्य स्थितौ विष्णोर्महात्मनः । विभूतिभूता राजानो ये चान्ये मुनिसत्तम ॥ १,२२.
हे सर्व राजे आणि इतरही, हे श्रेष्ठ ऋषी, या जगाच्या पालनासाठी महात्मा विष्णू यांच्या विभूती आहेत.
ये भविष्यन्ति ये भूताः सर्वे भूतेश्वरा द्विज । ते सर्वे सर्वभूतस्य विष्णोरंशा द्विजोत्तम ॥ १,२२.
जे झाले, जे होतील आणि जे आहेत, हे द्विजश्रेष्ठ, सर्व भूतांचे स्वामी हे सर्व विष्णूंचे अंश आहेत.
ये तु देवाधिपतयो ये च दैत्याधिपास्तथा । दानवानां च ये नाथा ये नाथाः पिशिताशिनाम् ॥ १,२२.
देवतांचे जे अधिपती, दैत्यांचे आणि दानवांचे जे स्वामी, तसेच मांसाहारींचे जे नाथ—
पशूनां ये च पतयः पतयो ये च पक्षिणाम् । मनुष्याणां च सर्पाणां नागानामधिपाश्च ये ॥ १,२२.
पशूंचे, पक्ष्यांचे, माणसांचे, सर्पांचे आणि नागांचे जे अधिपती—
वृक्षाणां पर्वतानां च ग्रहाणां चापि येऽधिपाः । अतीता वर्तमानाश्च ये भविष्यन्ति चापरे । ते सर्वे सर्वभूतस्य विष्णोरंशसमुद्भवाः ॥ १,२२.
वृक्षांचे, पर्वतांचे, ग्रहांचे जे स्वामी, जे गेले, जे आहेत आणि जे येतील, हे सर्व सर्व भूतांचे स्वामी विष्णू यांच्या अंशातून जन्मले आहेत.
न हि पालनसामर्थ्यमृते सर्वेश्वरं हरिम् । स्थितं स्थितौ महाप्राज्ञ भवत्यन्यस्य कस्यचित् ॥ १,२२.
हे महाप्राज्ञ, सर्वांचा स्वामी हरि यांच्या शिवाय या जगाचे पालन करण्याची शक्ती दुसऱ्या कोणाकडेही नाही.
सृजत्येष जगत्सृष्टौ स्थितौ पाति सनातनः । हन्ति चैवान्तकत्वेन रजःसत्त्वादिसंश्रयः ॥ १,२२.
हा सनातन प्रभू सृष्टीच्या आरंभी जग निर्माण करतो, स्थितीत त्याचे पालन करतो आणि शेवटी रज, सत्त्व इत्यादी रूपे घेऊन त्याचा विनाश करतो.
चतुर्विभागः संसृष्टौ चतुर्धा संस्थितः स्थितौ । प्रलयं च करोत्यन्ते चतुर्भेदो जनार्दनः ॥ १,२२.
सृष्टीच्या वेळी तो चार भागांत प्रकटतो, स्थितीच्या वेळीही तो चार प्रकारे राहतो आणि शेवटी, जनार्दन चार रूपांनी संहार करतो.
एकेनांशेन ब्रह्मसौ भवत्यव्यक्तमूर्तिमान् । मरीचिमिश्राः पतयः प्रजानाञ्चान्यभागशः ॥ १,२२.
त्याच्या एका भागातून तो ब्रह्मा होतो, ज्याची मूळ रूपे अदृश्य असतात; मरीचि आणि इतरांसोबत असलेले प्रजापती इतर भागांतून निर्माण होतात.
कालस्तृतीयस्तस्यांशः सर्वभूतानि चापरः । इत्थं चतुर्धा संसृष्टौ वर्ततेसौ रजोगुणः ॥ १,२२.
काळ हा त्याचा तिसरा भाग आहे आणि सर्व जीव त्याचा आणखी एक भाग आहेत; अशा प्रकारे सृष्टीमध्ये तो चार रूपांत राहतो आणि रजोगुण प्रकट करतो.
एकांशेनास्थितो विष्णुः करोति प्रतिपालनम् । मन्वादिरूपश्चान्येन कालरूपोऽपरोण च ॥ १,२२.
एका भागातून विष्णू स्थिती करतो आणि पालन करतो; दुसऱ्या भागातून तो मनु आणि इतरांचे रूप घेतो; तिसऱ्या भागातून तो काळ होतो.
सर्वभूतेषु चान्येन संश्थितः कुरुते स्थितिम् । सत्त्वं गुणं समाश्रित्य जगतः पुरुषोत्तमः ॥ १,२२.
आणखी एका भागातून तो सर्व जीवांमध्ये राहतो आणि त्यांची स्थिती टिकवतो, हे पुरुषोत्तम, जगाच्या पालनासाठी तो सत्त्वगुणावर आधार घेतो.
आश्रित्य तमसो वृत्तिमन्तकाले तथा पुनः । रुद्रस्वरूपो भगवानेकांशेन भवत्यजः ॥ १,२२.
संहाराच्या वेळी, अंधकाराच्या गुणावर आधार घेत, अजन्मा भगवान एका भागातून रुद्राचे रूप धारण करतो.
अग्न्यन्तकादिरूपेण भागेनान्येन वर्तते । कालस्वरूपो भागो यःसर्वभूतानि चापरः ॥ १,२२.
दुसऱ्या भागातून तो अग्नी, यम आणि इतरांचे रूप घेतो; एक भाग काळाचे रूप आहे, आणि आणखी एक सर्व जीवांचे रूप आहे.
विनाशं कुर्वतस्तस्य चतुर्धैवं महात्मनः । विभागकल्पना ब्रह्मन् कथ्यते सार्वकालिकी ॥ १,२२.
महात्म्याने संहार करताना त्याची ही चार भागांची विभागणी सर्व काळात लागू होते, हे ब्रह्मन्.
ब्रह्म दक्षादयः कालस्तथै वाखिलजन्तवः । विभूतयो हरेरेता जगतः सृष्टिहेतवः ॥ १,२२.
ब्रह्मा, दक्ष आणि इतर प्रजापती, काळ आणि सर्व जीव — हे सर्व हरिच्या शक्ती आहेत आणि जगाच्या सृष्टीचे कारण आहेत.
विष्णुर्मन्वादयः कालः सर्वभूतानि च द्विज । स्थितेर्निमित्तभूतस्य विष्णोरेता विभूतयः ॥ १,२२.
विष्णू, मनु आणि इतर, काळ आणि सर्व जीव, हे द्विजा, हे सर्व विष्णूच्या शक्ती आहेत, जो जगाच्या स्थितीचे कारण आहे.
रुद्रः कालान्तकाद्याश्च समस्ताश्चैव जन्तवः । चतुर्धा प्रलायायैता जनार्दनविभूतयः ॥ १,२२.
रुद्र, काळ, मृत्यू आणि इतर, तसेच सर्व जीव — हे जनार्दनाच्या संहारासाठी असलेली चार प्रकारची शक्ती आहेत.
जगदादौ तथा मध्ये सृष्टिराप्रलया द्विज । धात्रा मरीचिमिश्रैश्च क्रियते जन्तुभिस्तथा ॥ १,२२.
जगाच्या सुरुवातीला आणि मध्यभागी, संहारापर्यंत, हे द्विजा, सृष्टी धाता, मरीचि आणि इतरांसोबत तसेच जीवांच्या द्वारे केली जाते.