क्षीणाधिकारःस यदा पुण्यपापविवर्जितः । तदासौ भगवदूध्यानात् परं निर्व्वणमाप्तवान
जेव्हा त्याचा अधिकार कमी झाला, आणि तो पुण्य-पापापासून मुक्त झाला, तेव्हा भगवंताच्या ध्यानामुळे त्याने परम निर्वाण प्राप्त केले.
एवम्प्रभावो दैत्योऽसौ मैत्रेयासीनूमहामतिः । प्रह्लादो भगवदूभक्तो यं त्वं मामनुपृच्छसि
मैत्रीय, तू ज्याच्याबद्दल विचारतोस, त्या महान बुद्धिमान आणि भगवंत भक्त प्रह्लाद दैत्याचा हा प्रभाव होता.
यस्त्वेतच्चरितं तस्य प्रह्लादस्य महात्मनः । श्वृणोति त्सय पापानि सद्या गच्छन्ति संक्षयम्
जो कोणी त्या महात्मा प्रह्लादाची चरित्र ऐकतो, त्याचे पाप त्वरित नष्ट होते.
अहोरात्रकृतं पापं प्रह्लादचरितं नरः । श्वृणवन् पठंश्व मैत्रेय व्यपोहति न संशयः
मैत्रीय, दिवस किंवा रात्री केलेले पाप, प्रह्लादाची कथा ऐकून किंवा वाचून, नक्कीच दूर होते.
पौर्णामास्याममावस्यामष्टम्यामथवा पठन् । द्रादश्यां वा तदाप्नोति गोप्रदानफलं द्रिज
पौर्णिमा, अमावस्या, अष्टमी किंवा द्वादशीला ही कथा वाचल्याने, गोदानाचे फळ मिळते, हे द्विजा.
प्रह्लादं सकलापत्सु यथा रक्षितवान् हरिः । तथा रक्षति यस्तस्य श्वृणोति चरितं सदा
जसा हरिने प्रह्लादाला सर्व संकटात वाचवले, तसा जो नेहमी त्याची कथा ऐकतो, त्याला हरि संरक्षण देतो.
प्रह्लादपुत्र आयुष्माञ्छिबिर्बाष्कल एव च विरोचनस्तु प्राह्लादिर्बलिर्जज्ञे विरोचनात् १ बलेः पुत्रशतं त्वासीद्बाणज्येष्ठं महामुने हिरण्याक्षसुताश्चासन्सर्व एव महा बलाः २ झर्झरः शकुनिश्चैव भूतसन्तापनस्तथा महानाभो महाबाहुः कालनाभस्तथापरः ३ अभवन्दनुपूत्राश्च द्विमूर्द्धा शंबरस्तथा अयोमुखः शंकुशिराः कपिलः शंकरस्तथा ४ एकचक्रो महाबाहुस्तारकश्च महाबलः स्वर्भानुर्वृषपर्वा च पुलोम च महाबलः ५ एते दनोः सुताः ख्याता विप्रचित्तिश्च वीर्यवान् ६ स्वर्भानोस्तु प्रभा कन्या शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी उपदानी हयशिराः प्रख्याता वरकन्यकाः ७ वैश्वानरसुते चोभे पुलोमा कालका तथा उभे सुते महाभागे मारीचेस्तु परिग्रहः ८ ताभ्यां पुत्रसहस्राणि षष्टिर्दानवसत्तमाः पौलोमाः कालकेयाश्च मारीचतनयाः स्मृताः ९ ततोऽपरेमहावीर्या दारुणास्त्वतिनिर्घृणाः सिंहिकायामथोत्पन्ना विप्रचित्तेः सुतास्तथा १० त्र्! यंशः शल्यश्च बलवान् नभश्चैव महाबलः वातापी नमुचिश्चैव इल्वलः खसृमस्तथा ११ आन्धको नरकश्चैव कालनाभस्तथैव च स्वर्भानुश्च महावीर्यो वक्त्रयोधी महासुरः १२ एते वै दानवाः श्रेष्ठा दनुवंशविवर्द्धनाः एतेषां पुत्रपौत्राश्च शतशोऽथ सहस्रशः १३ प्रह्लादस्य तु दैत्यस्य निवातकवचाः कुले समुत्पन्नाः सुमहता तपसा भावितात्मनः १४ षट् सुताः सुमहासत्त्वास्ताम्रायाः परिकीर्त्तिताः शुकी श्येनी च भासी च सुग्रीवी शुचिगृद्ध्रका १५ शुकी शुकानजनयदुलूकप्रत्युलूकिकान् श्येनी श्येनांस्तथा भासी भासान्गृद्धांश्च गृद्ध्र्यपि १६ शुच्यौदकान्पक्षिगणान्सुग्रीवी तु व्यजायत अश्वानुष्ट्रान्गर्दभांश्च ताम्रावंशः प्रकीर्त्तितः १७ विनतायास्तु द्वौ पुत्रौ विरतौ गरुडारुणौ सुपर्णः पततां श्रेष्ठो दारुणः पन्नगाशनः १८ सुरसायां सहस्रं तु सर्पाणाममितौजसाम् अनेकशिरसां ब्रह्मन् खेचराणां महात्मनाम् १९ काद्र वेयास्तु बलिनः सहस्रममितौजसः सुपर्णवशगा ब्रह्मन् जज्ञिरे नैकमस्तकाः २० तेषां प्रधानभूतास्तु श्षोवासुकितक्षकाः शंखश्वेतो महापद्मः कम्बलाश्वतरौ तथा २१ एलापुत्रस्तथा नागः कर्कोटकधनञ्जयौ एते चान्ये च बहवो दन्दशूका विषोल्बणाः २२ गणं क्रोधवशं विद्धि तस्याः सर्वे च दंष्ट्रिणः स्थलजाः पक्षिणोब्जाश्च दारुणाः पिशिताशनाः २३ क्रोधात्तु पिशाचांश्च जनयामास महाबलान् गास्तु वै जनयामास सुरभीर्महिषीस्तथा इरावृक्षलतावल्लीस्तृणजातीश्च सर्वशः २४ स्वसा तु यक्षरक्षांसि मुनिरप्सरसस्तथा अरिष्टा तु महासत्त्वान् गन्धर्वान्समजीजनत् २५ एते कश्यपदायादाः कीर्त्तिताः स्थाणुजङ्गमाः तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च शतशोथ सहस्रशः २६ एष मन्वन्तरे सर्गो ब्रह्मन्स्वारोचिषे स्मृतः २७ वैवस्वते च महति वारुणे वितते कृतौ जुह्वानस्य ब्रह्मणो वै प्रजासर्ग इहोच्यते २८ पूर्वं यत्र तु सप्तर्षिनुत्पन्नान्सप्तमानसान् पुत्रत्वे कल्पयामास स्वयमेव पितामहः गन्धर्वभोगिदेवानां दानवानां च सत्तम २९ दितिर्विनष्टपुत्रा वै तोषयामास काश्यपम् तया चाराधितः सम्यक्काश्यपस्तपतां वरः ३० वरेण च्छन्दयामास सा च वव्रे ततो वरम् पुत्रमिन्द्र वधार्थाय समर्थममितौजसम् ३१ स च तस्मै वरं प्रादाद्भार्यायै मुनिसत्तमः दत्त्वा च वरमत्युग्रं कश्यपस्तामुवाच ह ३२ शक्रं पुत्रो निहन्ता ते यदि गर्भं शरच्छतम् समाहितातिप्रयता शौचिनी धारयिष्यसि ३३ इत्येवमुक्त्वा तां देवीं संगतः कश्यपो मुनिः दधार सा च तं गर्भं सम्यक्छोचसमन्विता ३४ गर्भमात्मवधार्थाय ज्ञात्वा तं मघवानपि शुश्रूषुस्तामथागच्छद्विनयादमराधिपः ३५ तस्याश्चैवान्तरप्रेप्सुरतिष्ठत्पाकशासनः ऊने वर्षशते चास्या ददर्शान्तरमात्मना ३६ अकृत्वा पादयोः शौचं दितिः शयनमाविशत् निद्रा ं! चाहारयामास तस्याः कुक्षिं प्रविश्य सः ३७ वज्रपाणिर्महागर्भं चिच्छेदाथ स सप्तधा सम्पीड्यमानो वज्रेण स रुरोदातिदारुणम् ३८ मा रोदीरिति तं शक्रः पुनःपुनरभाषत सोऽभवत्सप्तधा गर्भस्तमिंद्र ः! कुपितः पुनः ३९ एकैकं सप्तधा चक्रे वज्रेणारिविदारिणा मरुतो नाम देवास्ते बभूवुरतिवेगिनः ४० यदुक्तं वै भगवता तेनैव मरुतोऽभवन् देवा एकोनपञ्चाशत्सहाया वज्रपाणिनः ४१ इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमेंशे एकविंशोऽध्यायः २१ संह्लादपुत्र आयुष्मान् शिविर्वाष्कल एव च । विरोचनस्तु प्राह्लादिर्बलिर्ज्जज्ञच विरोचनात्
बलेः पुत्रशतन्त्वासीदू बाणज्येष्ठं भहामुने । हिरणयाक्षसुताश्वासन् सर्व्व एव महाबलाः
बलीला शंभर पुत्र होते, त्यात बाण हा ज्येष्ठ होता; हिरण्याक्षाचे सर्व पुत्र अतिशय बलवान होते.
उत्कुरः शकुनिश्चैव भूतसन्तापनस्तथा महानाभो महाबाबहु- कालनाभस्तथापरः
झर्झर, शकुनी, भूतसंतापना, महानाभ, महाबाहू आणि कालानाभ हे त्यात होते.
अभवन् दनुपुत्राश्च द्रिमूर्द्धा शङ्करस्तथा । अयोमुखः शङ्कु शिराः कपिलः शम्बरस्तथा
अनुपू, द्विमूर्धा, शंबर, अयोमुख, शंकुशिरा, कपिला आणि शंकर हे दानूचे पुत्र होते.
एकचक्रो महाबाहुस्तारकश्च महाबलः । स्वर्भानुर्वृ षपर्व्वा च पुलोमा च महावलः
एकचक्र, महाबाहू, तारक, स्वर्भानु, वृषपर्वा आणि पुलोमा हे सर्व महान शक्तिशाली होते.
एते दनोः सुताः क्याता विप्रचित्तिश्च वीर्य्यवान । स्वर्भानोस्तु प्रभा कन्या शर्म्मिष्ठा वार्षपर्व्वाणी
हे दानूचे प्रसिद्ध पुत्र आहेत, आणि वीर्यवान विप्रचित्तीही त्यात आहे.
उपदानवी-हयशिराः प्रख्याता वरकन्यकाः । वैश्वानरसुते चोभे पुलोमा कालका तथा
स्वर्भानुच्या कन्या प्रभा, शर्मिष्ठा आणि वार्षपर्वणी; उपदानवी आणि हयशिरा या प्रसिद्ध कन्या आहेत.
अबे सुते महाभागे मरीचेस्तु परिग्रहः । ताभ्यां पुत्रसहस्त्राणि षष्टिर्दानवसत्तमाः
पुलोमा आणि कालका, वैश्वानराच्या दोन कन्या, मारीचीच्या पत्नी झाल्या; त्यांच्यापासून दानवश्रेष्ठांची साठ हजार पुत्रांची उत्पत्ती झाली.
पौलोमा कालकेयाश्च मीरीचतनयाः स्मृताः । ततोऽपरो महावीर्य्या दारुणास्त्वतिनिर्घृणाः
पौलोमा आणि कालकेय हे मरीचीचे पुत्र म्हणून ओळखले जातात. त्यांच्यापासून साठ हजार उत्तम दानव जन्मले.
सिंहिकायामथोत्पन्ना विप्रतचित्तेः सुतास्तथा । व्यंशः शल्यश्च बलवान् नभश्चैव महाबलः
नंतर सिंहिकेपासून आणि विप्रचित्तीच्या पुत्रांपासूनही काही अत्यंत बलवान, कठोर आणि निर्दयी दानव जन्मले.
वातापिर्नमुचिश्चैव इल्वलः खसृमस्तथा । अञ्झको नरकश्चैव कालनाभस्तथवै च
त्यामध्ये त्रयंश, बलवान शल्य, महाबली नभ, वातापी, नमुचि, इल्वल आणि खासृम हे होते.
स्वर्भानुश्च महावीर्य्यश्चक्रयोधी महाबलः । एते ते दानवाः श्वे ष्ठो दनुवंशविवर्द्धनाः
अंधक, नरक, कालनाभ, महाशक्तिशाली स्वरभानू आणि महान असुर वक्रयोधी हेही त्यांच्यात होते.
एतेषां पुत्रपौत्राश्च शतशोऽथ सहस्त्रशः । प्रह्लादस्य तु दैत्यस्य निवातकवचाः कुले
हे सर्व दानव दानूच्या वंशाचा विस्तार करणारे आहेत. त्यांचे पुत्र आणि नातवंडे शेकड्यांनी आणि हजारोंनी आहेत.
समुत्पन्नाः सुमहता तपसा भावितात्मनः । ट् सुताः सुमहासत्त्वास्ताम्रायाः परिकीर्त्तिताः
प्रह्लाद या दैत्याच्या वंशात, त्याच्या मोठ्या तपामुळे आणि संयमामुळे, निवातकवच हे जन्मले.
शुकी श्येनी च भीसी च सुग्रीवी शुचिगृध्रिका । शुकी शुकानजनयदुलूकी प्रत्युलूककान्
ताम्राच्या सहा कन्या, ज्या अत्यंत सामर्थ्यवान होत्या, त्यांची नावे अशी आहेत: शुकी, श्येनी, भासी, सुग्रीवी, शुचि आणि गृध्रिका.
श्येनी श्येनांस्तथा भासी भासान् गृध्रांश्च गृध्रयपि । शुच्यौदकान् पक्षिगणान् सुग्रीवी तु व्यजायत
शुकीने पोपट, घुबड आणि रात्रभर जागणारे पक्षी जन्माला घातले; श्येनीने घार, भासीने बगळे आणि गिधाडे, तर गृध्रीनेही गिधाडे जन्माला घातली.
अश्वानुष्ट्रान् गर्द्द भांश्च ताम्रावंशः प्रकीर्त्तितः । विनतायास्तु पुत्रौ द्रौ विख्यातौ गरुड़ारुणौ
शुचिने जलचर पक्षी जन्माला घातले; सुग्रीवीने विविध पक्षी निर्माण केले. ताम्राच्या वंशातून घोडे, उंट आणि गाढवे आले.
सुपर्णः पततां श्वष्ठो दारुणः पन्नागाशनः । सुरसायां सहस्त्रन्तु सर्पाणाममितौजसाम्
विनतेचे दोन सुपुत्र म्हणजे गरुड आणि अरुण, जे पापापासून दूर राहिले. सुपर्ण हा सर्व उडणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ आणि दारुण हा सर्पभक्षक होता.
अनेकखिरसां ब्रह्मन् शेचराणां महात्मनाम् । काद्रवेयास्तु बलिनः सहस्त्रममितौजसः
सुरसेपासून हजारो अत्यंत सामर्थ्यवान, अनेक डोकी असलेले, आणि दिव्य गुणधर्म असलेले सर्प जन्मले.
सुपर्णावशागा ब्रह्मन् जज्ञिरे नैकमस्तकाः । तेषां प्रधानभूतास्तु शेषवासुकितक्षकाः
कद्रूपासून हजारो बलवान, प्रचंड तेजस्वी आणि अनेक डोकी असलेले सर्प जन्मले, जे सुपर्णाच्या अधीन होते.
शङ्खः श्वेतो महापह्मः कम्बलाख्वतरौ तथा । एलापत्रस्तथा नागः कर्कोटक-दनञ्जयौ
त्यामध्ये शेष, वासुकी, तक्षक, शंख, श्वेत, महापद्म, कंबळ आणि अश्वतर हे प्रमुख नाग आहेत.
एते चान्ये च बहवो दन्दशूका विषोल्वणाः । गणां क्रोधवशं विद्धि तस्याः सर्व्वो च दंष्टिणः
त्याचप्रमाणे एलापुत्र, कर्कोटक आणि धनंजय हे नाग, तसेच असंख्य विषारी आणि भयंकर सर्प जन्मले.
स्थलजाः पक्षिणोऽब्जाश्च दारुणाः पिशिताशनाः । क्रोधा तु जनयामास पिशाचांश्यच महाबलान्
हे सर्व स्थळावर, पाण्यात आणि आकाशात जन्मलेले, भयंकर आणि मांसाहारी प्राणी क्रोधवशेचे संतती आहेत.
गास्तु वै जनयामास सुरभिर्म्महिषांस्तथा । इरा वृक्ष-लता-वल्लीस्तृणजातीश्च सर्व्वशः । खसा तु यक्षरक्षांसि मुनिरप्सरसस्तथा
क्रोधेपासून बलवान पिशाच्च जन्मले; सुरभीने गायी आणि म्हशी जन्माला घातल्या; इराने झाडे, वेल, लता आणि सर्व प्रकारचे गवत निर्माण केले.
प्रह्लादाचे पुत्र आयुष्मान, शिबी, वाष्कल आणि इतर होते; प्रह्लादापासून विरोचन जन्मला, आणि विरोचनापासून बली झाला.