प्रयान्ति तोयानि खुराग्रविक्षतरसातलेऽधः कृतशब्दसन्तति । श्वासानिलास्ताः परितः प्रयांति सिद्धा जने ये नियता वसन्ति
त्याच्या खुरांच्या टोकांनी रसातळावर पाणी ढवळले गेले आणि सतत आवाज झाला. त्याच्या श्वासाच्या वाऱ्याने ते पाणी सर्वत्र पसरले आणि तिथे राहणारे सिद्ध आणि योगी इकडे तिकडे जाऊ लागले.
उत्तिष्ठतस्तस्य जलार्द्र कुक्षेर्महावराहस्य महीं विगृह्य । विधुन्वतो वेदमयं शरीरं रोमान्तरस्था मुनयः स्तुवन्ति
महावराह पृथ्वी उचलून वर येत असताना, त्याचे पोट अजूनही पाण्याने ओले होते. वेदांनी भरलेल्या त्याच्या शरीरात राहणारे ऋषी त्याची स्तुती करू लागले.
तं तुष्टुवुस्तोषपरीतचेतसो लोके जने ये निवसन्ति योगिनः । सनन्दनाद्या ह्यतिनम्रकन्धरा धराधरं धीरतरोद्धतेक्षणम्
जगात राहणारे योगी, त्यांचे मन आनंदाने आणि स्तुतीने भरलेले, सनंदन वगैरे ऋषींसह, पृथ्वी धारण करणाऱ्या, स्थिर आणि उंच नजर असलेल्या त्या प्रभूला वाकून वंदन करू लागले.
जयेश्वराणां परमेश केशव प्रभो गदाशंखधरासिचक्रधृक् । प्रसूतिनाशस्थितिहेतुरीश्वरस्त्वमेव नान्यत्परमं च यत्पदम्
जयाच्या अधिपती, परमेश्वरा, केशवा, गदा, शंख, तलवार आणि चक्र धारण करणाऱ्या प्रभो! तूच सृष्टी, स्थिती आणि संहाराचा कारण आहेस; तूच सर्वोच्च अधिपती आहेस—तुझ्या पायांपेक्षा वरचे काहीच नाही.
पादेषु वेदास्तव यूपदंष्ट्रा दन्तेषु जज्ञाश्चितयश्च वक्त्रे । हुताशजिह्वोसि तनूरुहाणि दर्भाः प्रभो यज्ञपुमांस्त्वमेव
तुझ्या पायांत वेद आहेत, तुझे दात यूप आहेत, तुझे दात विधी आहेत, तुझे तोंड होमकुंड आहे; तू अग्निची जिव्हा आहेस, तुझे केस म्हणजे कुश आहेत—प्रभो, तूच यज्ञस्वरूप आहेस.
विलोचने रात्र्! यहनी महात्मन्सर्वाश्रयं ब्रह्मपरं शिरस्ते । सूक्तान्यश्षोआ!णि सटाकलापो घ्राणं समस्तानि हवींषि देव
तुझे डोळे म्हणजे दिवस आणि रात्र, महात्मा; तुझे डोके हे सर्वांचे आश्रय, ब्रह्माचे सर्वोच्च रूप आहे; तुझी अयाळ म्हणजे स्तोत्रांचा समूह, आणि तुझे नाक म्हणजे सर्व हवनांची गंध, देवा.
स्रुक्तुण्डसामस्वरधीरनादप्राग्वंशकायाखिलसत्रसन्धे । पूर्तेष्टधर्मश्रवणोसि देव सनातनात्मन्भगवन्प्रसीद
तुझा थोडा भाग म्हणजे समिधा, तुझा आवाज म्हणजे सामगानाचा गंभीर नाद, तुझे शरीर म्हणजे पूर्वेकडील वेदी, सर्व यज्ञांचा संगम; तू पुण्य आणि दानाचे ऐकणे आहेस—सनातन आत्मा, भगवन्, कृपा कर.
पदक्रमाक्रान्तभुवं भवन्तमादिस्थितं चाक्षरविश्वमूर्ते । विश्वस्य विद्मः परमेश्वरोऽसि प्रसीद नाथोसि परावरस्य
तू आपल्या पावलांनी पृथ्वी व्यापणारा, आद्य आणि अक्षय विश्वरूप आहेस; आम्हाला माहित आहे की तूच परमेश्वर आहेस—कृपा कर, कारण तूच सर्व उच्च-नीचाचा स्वामी आहेस.
दंष्ट्राग्रविन्यस्तमश्षोमेतद्भूमण्डलं नाथ विभाव्यते ते । विगाहतः पद्मवनं विलग्नं सरोजिनीपत्रमिवोढपंकम्
नाथा, तुझ्या दाताच्या टोकावर ठेवलेली पृथ्वी, जणू तळ्यातील निळ्या कमळावर चिखलातून नुकतीच काढलेली कमळाची पानं चिकटली आहेत, तशी दिसते.
द्यावापृथिव्योरतुलप्रभाव यदन्तरं तद्वपुषा तवैव । व्याप्तं जगद्व्याप्तिसमर्थदीप्ते हिताय विश्वस्य विभो भव त्वम्
आकाश आणि पृथ्वी यांच्यातील अमाप जागा, तुझ्याच रूपाने व्यापली आहे; तुझ्या सर्वव्यापी तेजाने हे विश्व भरले आहे—विभो, तू सर्वांच्या कल्याणासाठी असावास.
परमार्थस्त्वमेवैको नान्योस्ति जगतः पते । तवैष महिमा येन व्याप्तमेतच्चराचरम्
तूच एकटा या जगाचा खरा अर्थ आहेस, विश्वनाथा; दुसरा कोणी नाही. तुझ्या महिम्यामुळे हे सगळं चराचर जग व्यापलेलं आहे.
यदेतदृश्यते मूर्त्तमेतज्ज्ञानात्मनस्तव । भ्रान्तिज्ञानेन पश्यन्ति जगद्रू पमयोगिनः
इथे दिसणारे सर्व रूप, हे तुझ्या ज्ञानस्वरूपाचेच आहे; पण ज्यांचे ज्ञान भ्रमित आहे, ते योगी या जगाला वेगळेच रूप समजतात.
ज्ञानस्वरूपमखिलं जगदेतदबुद्धयः । अर्थस्वरूपं पश्यन्तो भ्राम्यन्ते मोहसंप्लवे
जे अज्ञानी आहेत, ते हे सगळं जग फक्त वस्तू म्हणून पाहतात आणि अशा भ्रमाच्या लाटेत भटकत राहतात.
ये तु ज्ञानविदः शुद्धचेतसस्तेऽखिलं जगत् । ज्ञानात्मकं प्रपश्यन्ति त्वद्रू पं परमेश्वर
पण जे ज्ञान जाणतात, ज्यांचे मन शुद्ध आहे, ते हे सगळं जग ज्ञानमयच पाहतात, तुझ्या रूपात, परमेश्वरा.
प्रसीद सर्व सर्वात्मन्भवाय जगतामिमाम् । उद्धरोर्वीममेयात्मञ्छन्नो देह्यब्जलोचन
हे सर्वांचा आत्मा असलेल्या सर्वव्यापी प्रभू, या जगाच्या कल्याणासाठी कृपा कर. कमळासारख्या डोळ्यां असलेल्या प्रभू, या पृथ्वीला वर उचल आणि या रूपात लपलेला आहेस, म्हणून आम्हांला तुझं दर्शन दे.
सत्त्वोद्रि क्तोऽसि भगवन् गोविंद पृथिवीमिमाम् । समुद्धर भवायेश शन्नो देह्यब्जलोचन
सत्त्वगुणाने भरलेला गोविंदा, सर्व प्राण्यांचा स्वामी, आमच्या भल्यासाठी या पृथ्वीला वर उचल. कमळासारख्या डोळ्यां असलेल्या प्रभू, आम्हांवर कृपा कर.
सर्गप्रवृत्तिर्भवतो जगतामुपकारिणी । भवत्वेषा नमस्तेऽस्तु शन्नो देह्यब्जलोचन
जगाच्या उपकारासाठी तुझ्या कडून ही सृष्टीची क्रिया सुरू होवो. तुला नमस्कार असो. कमळासारख्या डोळ्यां असलेल्या प्रभू, आम्हांवर कृपा कर.
श्रीपराशर उवाच। एवं संस्तूयमानस्तु परमात्मा महीधरः । उज्जहार क्षितिं क्षिप्रं न्यस्तवांश्च महाम्भसि
श्रीपराशर म्हणाले: या प्रकारे स्तुती केल्यावर, पृथ्वीचे धारक असलेल्या परमात्म्याने पटकन पृथ्वीला वर उचलून ती मोठ्या पाण्यावर ठेवली.
तस्योपरि जलौघस्य महती नौरिव स्थिता । विततत्त्वात्तु देहस्य न मही याति संप्लवम्
त्या पाण्याच्या लाटांवर, त्याच्या शरीराच्या विस्तारामुळे पृथ्वी मोठ्या होडीसारखी स्थिर राहिली आणि बुडली नाही.
ततः क्षितिं समां कृत्वा पृथिव्यां सोचिनोद्गिरीन् । यथाविभागं भगवाननादिः परमेश्वरः
मग आद्य आणि अनादी परमेश्वराने पृथ्वी सपाट करून, तिच्यावर पर्वत त्यांच्या विभागाप्रमाणे नीट मांडले.
प्राक्यसर्गदग्धानखिलान्पर्वतान्पृथिवीतले । अमोघेन प्रभावेण ससर्जामोघवाञ्छितः
मागील सृष्टीत नष्ट झालेले सर्व पर्वत भगवंताने आपल्या अचूक सामर्थ्याने पृथ्वीवर पुन्हा निर्माण केले.
भूविभागं ततः कृत्वा सप्तद्वीपान्यथातथम् । भूराद्यांश्चतुरो लोकान्पूर्ववत्समकल्पयत्
मग पृथ्वीचे विभाग पाडून, त्याने सात द्वीप पूर्वीप्रमाणे निर्माण केले आणि भू इत्यादी चार लोकही पूर्वीप्रमाणे स्थापन केले.
ब्रह्मरूपधरो देवस्ततोऽसौ रजसा वृतः । चकार सृष्टिं भगवांश्चतुर्वक्त्रधरो हरिः
नंतर, देवाने ब्रह्माचा रूप धारण करून, रजोगुणाने युक्त होऊन, चार मुख असलेल्या हरिने सृष्टीची निर्मिती केली.
निमित्तमात्रमेवाऽसौ सृज्यानां सर्गकर्मणि । प्रधानकारणीभूता यतो वै सृज्यशक्तयः
सृष्टीच्या कार्यात तो केवळ निमित्तमात्र असतो; कारण सृष्टीची शक्तीच मुख्य कारण बनते.
निमित्तमात्रं मुक्त्वैवं नान्यत्किंचिदपेक्षते । नीयते तपतां श्रेष्ठ स्वशक्त्या वस्तु वस्तुताम्
निमित्तमात्र असण्याव्यतिरिक्त त्याला दुसऱ्या कशाचीही गरज नसते; हे तपस्व्यांमध्ये श्रेष्ठ, आपल्या स्वतःच्या शक्तीने प्रत्येक वस्तू आपापली खरी स्थिती प्राप्त करते.
श्रीमैत्रेय उवाच यथा ससर्ज देवोऽसौ देवर्षिपितृदानवान् । मनुष्यतिर्यग्वृक्षादीन्भूव्योमसलिलौकसः
श्रीमैत्रेय म्हणाले: त्या दिव्याने देव, ऋषी, पितर, दानव, माणसं, प्राणी, झाडं आणि पृथ्वी, आकाश, पाणी यात राहणाऱ्या सर्व जीवांची कशी निर्मिती केली, ते मला सांगा.
यद्गुणं यत्स्वभावं च यद्रू पं च जगद्द्विज। सर्गादौ सृष्टवान्ब्रह्मा तन्ममाचक्ष्व कृत्स्नशः
हे द्विजा, सृष्टीच्या सुरुवातीला ब्रह्मदेवाने जगात कोणते गुण, स्वभाव आणि रूप निर्माण केली, ते सगळं मला पूर्णपणे सांगा.
श्रीपराशर उवाच मैत्रेय कथयाम्येतच्छृणुष्व सुसमाहितः । यथा ससर्ज देवोसौ देवादीनखिलान्विभुः
श्रीपराशर म्हणाले: मैत्रेय, मी तुला हे सांगतो, तू एकाग्रतेने ऐक. त्या प्रभूने देव आणि इतर सर्वांची कशी निर्मिती केली, ते मी सांगतो.
सृष्टिं चिंतय तस्तस्य कल्पादिषु यथा पुरा । अबुद्धिपूर्वकः सर्गः प्रादुर्भूतस्तमोमयः
कल्पाच्या सुरुवातीला, पूर्वीप्रमाणेच, सृष्टीचं चिंतन करत असताना, अज्ञानमय, अंधाराने भरलेली अशी एक अनवधान सृष्टी प्रकट झाली.
तमोमोहो महामोहस्तामिस्रो ह्यन्धसंज्ञितः । अविद्या पंचपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः
हा अंधार म्हणजेच मोह, मोठा मोह, तामिस्र आणि अंधस नावानेही ओळखला जातो; ही अज्ञानाची पाच रूपं त्या महान आत्म्यातून प्रकट झाली.