ततोऽर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः
त्यांनंतर खालील प्रवाह असलेली सृष्टी सातवी आहे, ती म्हणजे मानवसृष्टी.
अष्टमोऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश्च सः । पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः
आठवी सृष्टी अनुग्रहाची आहे, ती सात्त्विक आणि तामसिक आहे. या पाच सृष्टी वैकृत आहेत, आणि उर्वरित तीन प्रकृतिसृष्टी मानल्या जातात.
प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः । इत्येते वै समाख्याता नव सर्गाः प्रजापतेः
नववी कौमार सृष्टी आहे, ती प्रकृत आणि वैकृत दोन्ही आहे. अशा प्रकारे प्रजापतीच्या नऊ सृष्टी पूर्णपणे सांगितल्या.
प्राकृता वैकृताश्चैव जगतो मूलहेतवः । सृजतो जगदीशस्य किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि
प्रकृत आणि वैकृत या दोन्ही सृष्टी जगाच्या मूळ कारण आहेत. हे जगाच्या स्वामी, अजून काय ऐकायचे आहे?
श्रीमैत्रेय उवाच संक्षेपात्कथितः सर्गो देवादीनां मुने त्वया । विस्तराच्छ्रोतुमिच्छामि त्वत्तो मुनिवरोत्तम
श्रीमैत्रेय म्हणाले: हे मुनी, तुम्ही देवादींची सृष्टी थोडक्यात सांगितली. आता मला ती सविस्तर ऐकायची आहे, हे श्रेष्ठ ऋषी, कृपया सांगा.
श्रीपराशर उवाच कर्मभिर्भाविताः पूर्वैः कुशलाः कुशलैस्तुताः । ख्यात्या तया ह्यनिर्मुक्ताः संहारे ह्युपसंहृताः
श्रीपराशर म्हणाले: जे पूर्वीच्या कर्मांनी घडले आहेत, जे सत्पुरुषांनी गौरवले आहेत, ते त्या कीर्तीने बांधलेले राहतात आणि संहारकाळी एकत्र घेतले जातात.
स्थावरान्ताः सुराद्यास्तु प्रजा ब्रह्मंश्चतुर्विधाः । ब्रह्मणः कुर्वतः सृष्टिं जज्ञिरे मानसास्तु ताः
स्थावरांपासून देवांपर्यंतच्या चार प्रकारच्या प्रजांचा आणि ब्रह्माचा जन्म, ब्रह्माने सृष्टी करताना मनातून झाला.
ततो देवासुरपितॄन्मनुष्यांश्च चतुष्टयम् । सिसृक्षुरम्भांस्येतानि स्वमात्मानमयूयुजत्
देव, असुर, पितर आणि मनुष्य या चार समूहांची सृष्टी करायची इच्छा करून, त्याने स्वतःला या तत्त्वांशी एकरूप केले.
युक्तात्मनस्तमोमात्रा ह्युद्रि क्ताऽभूत्प्रजापतेः । सिसृक्षोर्जघनात्पूर्वमसुरा जज्ञिरे ततः
स्वतःशी एकरूप झाल्यावर प्रजापतीच्या अज्ञानाचा अंश वाढला. मग त्याच्या खालच्या भागातून, सृष्टी करण्याच्या इच्छेने, प्रथम असुरांचा जन्म झाला.
उत्ससर्ज ततस्तां तु तमोमात्रात्मिकां तनुम् । सा तु व्यक्ता तनुस्तेन मैत्रेयाभूद्विभावरी
मग त्याने त्या अज्ञानमय देहाला सोडले. ती प्रकट झालेली देह, हे मैत्रेय, रात्र झाली.
सिसृक्षुरन्यदेहस्थः प्रीतिमाप ततः सुराः । सत्त्वोद्रिक्ताः समुद्भूता मुखतो ब्रह्मणो द्विजः
नवीन देह धारण करून, सृष्टी करण्याच्या इच्छेने, त्याला आनंद मिळाला. ब्रह्माच्या तोंडातून, हे द्विज, सात्त्विक देवांचा जन्म झाला.
त्यक्ता सापि तनुस्तेन सत्त्वप्रायमभूद्दिनम् । ततो हि बलिनो रात्रावसुरा देवता दिवा
त्याने ती देह सोडली आणि ती देह मुख्यतः सात्त्विक होऊन दिवस बनली. म्हणूनच रात्री असुर बलवान असतात आणि दिवसा देवता.
सत्त्वमात्रात्मिकामेव ततोन्यां जगृहे तनुम् । पितृवन्मन्यमानस्य पितरस्तस्य जज्ञिरे
त्यावेळी त्या परमेश्वराने केवळ सत्त्वगुणाने बनलेले दुसरे शरीर धारण केले आणि त्याला वडिल मानले. त्याच्यापासून पितरांचा जन्म झाला.
उत्ससर्ज ततस्तां तु पितॄन्सृष्ट्वापि स प्रभुः । सा चोत्सृष्टाभवत्संध्या दिननक्तान्तरस्थिता
मग त्या प्रभूंनी पितरांची निर्मिती करून ते शरीर सोडून दिले. ते सोडलेले शरीर दिवस आणि रात्रीच्या मधल्या संध्याकाळी रूपांतरीत झाले.
रजोमात्रात्मिकामन्यां जगृहे स तनुं ततः । रजोमात्रोत्कटा जाता मनुष्या द्विजसत्तम
नंतर त्यांनी फक्त रजोगुणाने बनलेले दुसरे शरीर घेतले. त्या तीव्र रजोगुणापासून, हे श्रेष्ठ द्विजा, माणसांचा जन्म झाला.
तामप्याशु स तत्याज तनुं सद्यः प्रजापतिः । ज्योत्स्ना समभवत्सापि प्राक्सन्ध्या याऽभिधीयते
प्रजापतीने ते शरीरही लगेच सोडून दिले. ते शरीर ज्योत्स्ना, म्हणजेच पहाटेची संध्या, म्हणून ओळखले जाते.
ज्योत्स्नागमे तु बलिनो मनुष्याः पितरस्तथा । मैत्रेय संध्यासमये तस्मादेते भवन्ति वै
मैत्रेया, ज्योत्स्ना येताना सामर्थ्यशाली माणसे आणि पितर दोघेही संध्याकाळच्या वेळी उपस्थित असतात.
ज्योत्स्ना रात्र्यहनी संध्या चत्वार्येतानि वै प्रभोः । ब्रह्मणस्तु शरीराणि त्रिगुणोपाश्रयाणि तु
ज्योत्स्ना, रात्र, दिवस आणि संध्या — ही चार ब्रह्मदेवाची शरीरे आहेत, आणि ती तिन्ही गुणांशी संबंधित आहेत.
रजोमात्रात्मिकामेव ततोन्यां जगृहे तनुम् । ततः क्षुद्ब्रह्मणो जाता जज्ञे कामस्तया ततः
त्यांनी पुन्हा एकदा फक्त रजोगुणाने बनलेले दुसरे शरीर घेतले. त्यापासून भूक निर्माण झाली आणि त्या भुकेपासून इच्छा उत्पन्न झाली.
क्षुत्क्षामानन्धकारेथ सोसृजद्भगवांस्ततः । विरूपाः श्मश्रुला जातास्तेभ्यधावंस्ततः प्रभुम्
भूक आणि तहानेमुळे निर्माण झालेल्या अंधारात त्या भगवंतांनी विचित्र आणि दाढी असलेली जीव निर्माण केली, आणि ती सर्व प्रभूकडे धावली.
मैवं भो रक्ष्यतामेष यैरुक्तं राक्षसास्तु ते । ऊचुः खादाम इत्यन्ये ये ते यक्षास्तु जक्षणात्
जे म्हणाले, 'असे करू नका, याचे रक्षण करा,' त्यांना राक्षस म्हणतात. आणि जे म्हणाले, 'आपण खाऊ,' त्यांना खाण्यामुळे यक्ष म्हणतात.
अप्रियेण तु तान्दृष्ट्वा केशाः शीर्यन्तवेधसः । हीनाश्च शिरसो भूयः समारोहन्त तच्छिरः
त्यांना न आवडल्यामुळे सृष्टीकर्त्याचे केस गळून पडले; आणि त्या गळलेल्या केसांपासून पुन्हा नवीन डोकी त्याच्या शरीरावर आली.
सर्पणात्तेऽभवन् सर्पा हीनत्वादहयः स्मृताः । ततः क्रुद्धो जगत्स्रष्टा क्रोधात्मानो विनिर्ममे । वर्णेन कपिशेनोग्रभूतास्ते पिशिताशनाः
त्या गळलेल्या केसांपासून साप निर्माण झाले, म्हणून त्यांना 'गिरलेले' असे म्हणतात. मग जगाचा सृष्टीकर्ता रागावून, तांबड्या रंगाचे, भयंकर आणि मांसाहारी जीव निर्माण केले.
ध्यायतोंगात्समुत्पन्ना गन्धर्वास्तस्य तत्क्षणात् । पिबन्तो जज्ञिरे वाचं गन्धर्वास्तेन ते द्विज
त्यांनी ध्यान करत असताना, त्याच क्षणी त्यांच्या अंगातून गंधर्व जन्मले; आणि हे द्विजा, ते गंधर्व वाणीचे पान करणारे म्हणून ओळखले गेले.
एतानि सृष्ट्वा भगवान्ब्रह्म तच्छक्तिचोदितः । ततः स्वच्छन्दतोन्यानि वयांसि वयसोऽसृजत्
ही सर्व सृष्टी करून, त्या शक्तीने प्रेरित ब्रह्मदेवाने मग आपल्या इच्छेने इतर पक्ष्यांची निर्मिती केली.
अवयो वक्षसश्चक्रे मुखतोजाः स सृष्टवान् । सृष्टवानुदराद्गाश्च पार्श्वभ्यां च प्रजापतिः
त्यांनी छातीपासून पक्षी, तोंडातून बलवान प्राणी, पोटातून गायी आणि दोन्ही बाजूंनी इतर जीव निर्माण केले.
पद्भ्यां चाश्वान्समातङ्गान्रासभान्गवयान्मृगान्। उष्ट्रानश्वतरांश्चैव न्यङ्कूनन्याश्च जातयः
पायांपासून घोडे, हत्ती, गाढवे, रानगवे, हरिण, उंट, खच्चर, ठेंगणे आणि इतर अनेक जाती निर्माण केल्या.
ओषध्यः फलमूलिन्यो रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे । त्रेतायुगमुखे ब्रह्मा कल्पस्यादौ द्विजोत्तम । सृष्ट्वापश्चौषधीः सम्यग्युयोजस तदाध्वरे
त्यांच्या अंगावरील केसांपासून फळे आणि कंद असणाऱ्या वनस्पती निर्माण झाल्या. त्रेतायुगाच्या सुरुवातीला, कल्पाच्या प्रारंभी, हे श्रेष्ठ द्विजा, ब्रह्मदेवाने त्या वनस्पती निर्माण करून यज्ञासाठी योग्य त्या ठिकाणी नेमल्या.
गौरजः पुरुषो मेषश्चाश्वाश्वतरगर्दभाः । एतान्ग्राम्यान्पशूनाहुरारण्यांश्च निबोध मे
गायीपासून जन्मलेला मनुष्य, मेंढा, घोडे, खच्चर आणि गाढव — हे सर्व पाळीव प्राणी मानले जातात. आता वन्य प्राण्यांविषयी ऐक.
श्वापदा द्विखुरा हस्ती वानराः पक्षिपंचमाः । औदकाः पशवः षष्ठाः सप्तमास्तु सरीसृपाः
मांसाहारी, फाटलेल्या खुरांचे प्राणी, हत्ती, माकडे, पाचव्या क्रमांकाने पक्षी, सहाव्या क्रमांकाने जलचर प्राणी आणि सातव्या क्रमांकाने सरपटणारे प्राणी.