वृद्धोऽहं मम कर्म्माणि समस्तानि न गोचरे । किं करिष्यामि मन्दात्मा समर्थेन न यत् कृतम्
म्हातारपणी सगळी कामं हाताबाहेर गेलेली असतात; जेव्हा शक्ती होती तेव्हा काही केलं नाही, आता मी काय करणार, असा विचार मनात येतो.
एवं दुराशायक्षिप्तमानसः पुरुषः सदा । श्रेयसोऽभिमुखं याति न कदाचित् पिपसितः
अशा प्रकारे, ज्याचं मन नेहमी व्यर्थ आशांनी भरलेलं असतं, तो कधीच खऱ्या कल्याणाकडे वळत नाही, जसा नेहमी तहानलेला माणूस.
बाल्ये क्रीड़नकासक्ता यौवने विषयोन्मुखाः । अज्ञा नयन्त्यशत्तया च वार्द्ध कं समुपस्थितम्
लहानपणी खेळण्यात गुंतलेले असतो; तरुणपणी विषयांच्या मागे लागतो; अज्ञान आणि अशक्तपणामुळे म्हातारपण अचानक येऊन उभं राहतं.
तस्माद् बाल्ये विवेकात्मा यतेत श्रेयस् सदा । बाल्य-यौवन-वृद्धाद्यर्दैहभावैरसंयुतः
म्हणून, ज्याचं मन समजूतदार आहे, त्याने लहानपणापासूनच नेहमी चांगल्यासाठी प्रयत्न करावा; लहानपण, तारुण्य, म्हातारपण या अवस्थांमध्ये अडकू नये.
तदेतदू वो मयाख्यातं यदि जानीत नानृतम् । तदस्मत्प्रीतये विष्णाः स्मर्य्यतां बन्धमुक्तिदः
हे मी तुम्हाला सांगितलं; जर समजलं असेल, तर हे खोटं नाही. माझ्या आनंदासाठी, हे विष्णूंनो, जो बंधन आणि मुक्ती देतो, त्याचा स्मरण करा.
आयासः स्मरणो कोऽस्य स्मृतो यच्छति शोभनम् पापक्षयश्च भवति स्मरतां तमपनिंशम्
त्याचा स्मरण करण्यात काहीही कष्ट नाहीत; कारण त्याचं स्मरण केल्यावर शुभ फळ मिळतं. जो अखंड त्याचा स्मरण करतो, त्याचे पापही नाहीसे होतात.
सर्व्वभूतस्थिते तस्मिन् मतिर्मैत्री दिवानिशम् । बवतां जायतामेवं सर्वक्ल शोन् प्रहास्यथ
सर्व जीवांमध्ये जो वास करतो, त्याच्याबद्दल तुमच्या मनात दिवस-रात्र मैत्रीभाव असू दे; असं झालं तर सर्व दुःख तुम्ही दूर करू शकता.
तापत्रयेणाभिहतं यदेतदखिलं जगत् । तदा शोच्येषु भूतेषु द्रे षं प्राज्ञः करोति कः ।। ८० अथ भद्राणि भूतानि हीनशक्तिरहं परम् । मुदं तथापि कुर्व्वीत् हानिर्द्रेषफलं यतः
या सगळ्या जगावर जे त्रिविध तापांनी दुःख आलं आहे, त्यावर शहाणा माणूस का शोक करावा? आता मी शक्तिहीन असलो तरी, इतरांच्या भल्यात आनंद मानावा, कारण दुःखाचं फळ नेहमीच हानीच असतं.
बद्धवैराणि भूतानि द्र षं कुर्व्वन्ति चेत् ततः । शोच्यान्यहोऽतिमोहेन व्याप्तानीति मनीषिणा
जर जीवांनी एकमेकांशी वैर धरून दुःख दिलं, तर मोठ्या मोहाने भरलेल्या अशा जीवांवरच खरा शहाणा माणूस दया करतो.
एते बिन्नदृशा दैत्या विकल्पाः कथिता मया । कृत्वाभ्युपगमं तत्र संक्षेपः श्वूयतां मम
वेगवेगळ्या मतांमधून निर्माण झालेले दैत्यांचे हे विचार मी सांगितले; आता हे स्वीकारून, माझं सार ऐका.
विस्तारः सर्व्वभूतस्य विष्णोर्विश्वमिदं जगत् । द्रष्टव्यमात्मवत् तस्मादभेदेन विचक्षणौः
हे सगळं विश्व म्हणजे सर्व जीवांमध्ये असणाऱ्या विष्णूचं विस्तार आहे; म्हणून समजूतदार माणसाने या जगाकडे स्वतःसारखंच, एकरूपतेने पाहावं.
समुत्सृज्यासुरं भावं तस्मादे यूयं तथा वयम् । तथा यत्ना करिष्यामोयथाप्राप्स्याम निर्वृतिम्
म्हणून, तुम्ही आणि आम्ही, असुरी वृत्ती सोडूया; आणि असं प्रयत्न करूया की, आपल्याला सर्वोच्च आनंद मिळावा.
या नाग्निना न वार्केण नेन्दुना नैव वायुना । पर्ज्जन्यवरुणाभ्यां वा न सिद्धर्न च राक्षसेः
जे ना अग्नीने, ना सूर्याने, ना चंद्राने, ना वाऱ्याने, ना पावसाने, ना वरुणाने, ना सिद्धांनी, ना राक्षसांनी नष्ट करता येतं—
न यक्षैर्न च दैत्येन्द्रैर्नोरगैर्न च किन्नरैः । न मनुष्यैर्न पशुभिर्दोषैर्नैवात्मसम्भवेः
ना यक्षांनी, ना दैत्यांच्या राजांनी, ना नागांनी, ना किन्नरांनी, ना माणसांनी, ना प्राण्यांनी, ना दोषांनी, ना स्वतःमधून निर्माण होणाऱ्या कशानेही नष्ट करता येतं—
ज्वराक्षिरोगाऽतीसारःप्लीह-गुल्मादिकैस्तथा । दूषेर्ष्यामतूसराद्यैर्वा रागलोभादिभिः क्षयम्
ताप, डोळ्यांचे आजार, अतिसार, प्लीहाचा विकार, पोटातील गाठी आणि असेच इतर रोग, तसेच मत्सर, आळशीपणा, थंडपणा किंवा राग, लोभ यांसारख्या दोषांमुळे शरीराची हानी होते.
न चान्यैर्नीयते कैश्विन्नित्या ह्मत्यन्तनिर्म्मला । तामाप्नोति मलं त्यक्ता केशवे ह्टदि संस्थिते
हे दुसऱ्या कोणत्याही उपायाने नाहीसे होत नाही, कारण ते पूर्णपणे शुद्ध आहे; पण जो मनात केशवाला ठेवून त्याला सोडतो, तोच मलिन होतो.
असारससारविवर्त्तनेषु मा यात तोषं प्रसभं ब्रवीमि । सर्व्वत्र दैत्याः समतामुपेत समत्वमाराधनमच्युतस्य
जे निरर्थक आहे किंवा जे बदलते त्यात आनंद मानू नका; मी हे ठामपणे सांगतो: दैत्यांनो, सर्वत्र समत्व ठेवा, कारण समत्व हेच अच्युताची खरी पूजा आहे.
तस्मिन् प्रसन्ने किमिहास्त्यलभ्यं धर्म्मर्थकामैरलमल्पकास्ते । समाश्वितादू ब्रह्मतरोरनन्तान्निसं शयं प्राप्स्यथ वै महत् फलम्
तो प्रसन्न झाला की, धर्म, अर्थ किंवा काम यात काहीच अशक्य राहत नाही; जो त्या ब्रह्मरुप वटवृक्षाच्या छायेत शरण जातो, त्याला नक्कीच अनंत आणि मोठे फळ मिळते.
तस्येवं दानबाशचेष्टां दृष्ट्वा दैत्यपतेर्भयात् । आचचक्षुः स चोवाच सूदानाहूय सत्वरः
त्याच्या अशा दानधर्माच्या कृती पाहून, दैत्यराजाच्या भीतीने त्यांनी हे सांगितले, आणि त्याने स्वयंपाक्यांना तात्काळ बोलावून असे सांगितले.
हे सूदा मम पुत्रोऽसावन्येषामपि दुर्म्मतिः । कुमार्गदेशको दुष्टो हन्यतामविलम्बितम्
अहो स्वयंपाक्यांनो, माझा हा मुलगा आणि इतरही वाईट बुद्धीचे आहेत; तो चुकीच्या मार्गावर नेणारा आणि दुष्ट आहे, त्याला उशीर न करता ठार मारा.
हालाहलं विषं तस्य सर्व्वभक्ष्येषु दीयताम् । अविज्ञातमसौपापो हन्यतां मा विचार्य्यताम्
त्याच्या सर्व जेवणात घातक हाळाहाळ विष मिसळा; हे गुपचूप करा आणि न विचार करता त्याचा नाश करा.
ते तथैव ततश्वक्रुः प्रह्लादाय महात्मने । विषदानं यथाज्ञप्तं पित्रा तस्य महात्मनः
त्याच्या वडिलांनी जसे सांगितले तसेच त्यांनी त्या महात्मा प्रह्लादाला विष दिले.
हालाहलं विषं घोरमनन्तोज्वरणोन सः । अभिमन्व्य सहान्नेन मैत्रेय बुभुजे तदा
मित्रा, त्या भयंकर हाळाहाळ विषाचे अन्नात मिसळून, प्रह्लादाने ते जेवले.
अविकारं स तदू भुक्त्वा प्रह्लादः स्वस्थमानसः । अनन्तक्यातिनिर्वीर्य्य जरयामास तदूविषम्
ते विष खाल्ल्यावरही प्रह्लाद काहीच बदलला नाही, त्याचे मन शांत राहिले; अनंताच्या कृपेने त्याने त्या विषाला निष्प्रभ केले.
ततस्तदा भयत्रस्ता जीर्णं दृष्ट्वा महद्रिषम् । दैत्येश्वरमुपागम्य प्रणिपत्येदमब्रु वन्
तेव्हा, ते मोठे विष पचलेले पाहून, भीतीने थरथरणारे ते सर्वजण दैत्यराजाजवळ गेले, वाकून म्हणाले—
दैत्यराज ! विष दत्तमस्माभिरतिभीषणम् । जीर्णां तेन सहान्नेन प्रह्लादेन सुतेन ते
दैत्यराजा, आम्ही दिलेले ते अतिशय भयंकर विष तुझ्या पुत्र प्रह्लादाने अन्नासोबत पचवले आहे.
त्वर्य्यतां त्वर्य्यां हे हे सद्यो दैत्यपुरोहिताः । कृत्यां तस्य विनाशाय उत्पादयत मा चिरात्
लवकर करा, लवकर! अहो दैत्यगुरूंनो, त्याच्या नाशासाठी काही उपाय शोधा, वेळ दवडू नका.
सकाशमागम्य ततः पह्लादं विनयान्वितम्
मग ते प्रह्लादाजवळ आले, जो नम्रतेने भरलेला होता—
जातस्त्रैलोक्यर्विख्यात् आयुष्मन् ! ब्रह्मणः कुले । दैत्यराजस्य तनयो हिरणयकशिपोर्भवान्
अरे दीर्घायुष्या, तू ब्रह्माच्या प्रसिद्ध वंशात जन्मलेला आहेस; तू दैत्यराज हिरण्यकशिपूचा पुत्र आहेस.
किं देवैः किमनन्तेन किमन्येन तवाश्वयः । पिता ते सर्व्वलोकानां त्वं तथैव भविष्यसि
तुला देवांची, अनंताची किंवा दुसऱ्या कुणाची गरज काय? तुझा वडील सर्व लोकांचा स्वामी आहे, आणि तूही तसाच होशील.