विष्णुपुराणम्

इन्दत्वमकरोदू दैत्यः स चासीत् सविता स्वयम् । वायुरग्रिरपां नाथः सोमस्चाभूनूमहासुरः

त्या दैत्याने इंद्रपद घेतलं, स्वतः सूर्य झाला; तो महाबली असुर वायू, अग्नी, पाण्याचा स्वामी आणि सोमदेवही झाला.

धनानामधिपः सोऽभूत् स एवासीत् खयं यमः । यज्ञभागानशेषांस्तु स स्वयं बुभुजेऽसुरः

तो धनाचा स्वामी आणि यमही झाला; त्या असुराने सर्व यज्ञांचे भाग स्वतःच उपभोगले.

देवाः सर्गं परित्यज्य ततूत्रासान्मुनिसत्तम । विचेरुरवनौ सर्वं बिब्राणा मानुषीं तनुम्

हे श्रेष्ठ मुनी, देवता घाबरून आपली लोकं सोडून, मानव रूप घेऊन पृथ्वीवर भटकत होत्या.

जिताव त्रिभुव्रनं सर्व्वं त्रैलोक्यैश्वर्य्यदर्पितः । उपगीयामानो गन्धर्वैर्बुभुजे विषयान् प्रियान्

त्याने संपूर्ण त्रैलोक्य जिंकले, सार्वभौमतेचा गर्व त्याला लाभला, आणि गंधर्व त्याची स्तुती करत असताना तो प्रिय भोग उपभोगत होता.

पानासक्तं महात्मानं हिरणंयकशिपु तदा । उपासाञ्चकिरे सर्व्वै सिद्धगन्धर्वपन्नगाः

त्या वेळी, मद्यप्रेमी हिरण्यकशिपूच्या सेवेत सर्व सिद्ध, गंधर्व आणि नाग लागले होते.

अवादयञ्जगुश्चान्ये जयशब्दानथापरे । दैत्यराजस्य पुरतश्चक्रुः सिद्धा मुदन्विताः

काही वाद्य वाजवत, काही गाणी गात, तर काही जयजयकार करत; सिद्ध आनंदाने दैत्यराजाच्या समोर हे करत होते.

तत्र प्रनृत्याप्सरसि स्फटिकाभ्रमयेऽमुरः । पपौ पानं मुदा युक्तः प्रासादे सुमनोहरे

तेथे, स्फटिकासारख्या मजल्यावर अप्सरा नृत्य करत असताना, तो असुर आनंदाने भरून सुंदर राजवाड्यात मद्यपान करत होता.

तस्य पुत्रो महाभागः प्रह्लादो नाम नामतः । पपाठ बालपाठयानि गुरुगेहे गतोऽर्भकः

त्याचा पुत्र, प्रह्लाद नावाचा, मोठा भाग्यवान, लहानपणी गुरुगृहात जाऊन आपली पाठ शिकलाच.

एकदा तुस धर्म्मात्मा जगाम गुरुणा सह । पानासक्तस्य पुरतः पितुर्दैत्यपतेस्तदा

एकदा तो धर्मात्मा आपल्या गुरूंसोबत, मद्यप्रेमी दैत्यराजाच्या समोर गेला.

पादप्रणामावनतं तमुत्थाप्य पिता सुतम् । हिरण्यकशिपुः प्राह प्रह्लादममितोजसम्

पित्याच्या पायांना वंदन करणाऱ्या मुलाला हिरण्यकशिपूने उचलले आणि अमाप तेज असलेल्या प्रह्लादाला बोलला.

पठयतां भवता वत्स ! सारभूतं सुभाषितम् । कालेनैतावता यत् ते सदोद्यु क्तने शिक्षितम्

बाळा, तू जे काही शिकला आहेस आणि वाचला आहेस, त्यात या काळात तुला सर्वात उत्तम आणि सुंदर वचन कोणतं वाटलं?

श्वूयतां तात ! वक्ष्यामि सारभूतं तवाज्ञया । समाहितमना भूत्वा यन्मे चेतस्यवस्थितम्

ऐक बाबा, तुझ्या आज्ञेने मी तुला या सर्वाचा गाभा सांगतो. माझं मन एकाग्र करून, माझ्या अंतःकरणात जे ठसलं आहे ते मी सांगतो.

अनादिमध्यान्तमजमवृद्धिक्षयमच्युतम् । प्रणातोऽस्मि महात्मानं सर्व्वकारणकारणम्

सर्व कारणांचा मूळ असलेल्या, अनादि, अनंत, अजन्मा, वृद्धी-क्षयरहित, अचल अशा त्या महात्म्याला मी वंदन करतो.

एवं निशम्य दैन्येन्द्रः क्रोधसंरक्तलोचनः । विलोक्य तदूगुरुं प्राह स्फुरिताधरपल्लवः

हे ऐकून, दैत्यांचा राजा रागाने डोळे लाल करून, आपल्या मुलाच्या गुरूकडे पाहून, ओठ थरथरत म्हणाला.

ब्रह्मबन्धो ! किमेतत् ते विपक्षस्तुतिसहितम् । असारं ग्राहितो बालो मामवज्ञाय दुर्मते !

अरे ब्राह्मण! हे काय, शत्रूची स्तुती करणारे बोल? मूर्खा, तू माझा अपमान करून या मुलाला चुकीच्या मार्गाला लावलेस!

दैत्येश्वर ! न कोपस्य वशमागन्तुमर्हसि । ममोपदेशजनितं नायं वदति ते सुतः

दैत्यराजा, तुला रागावू नये. तुझ्या मुलाने मी शिकवलेलं काहीही बोललेलं नाही.

अनुशास्तोसि केनेदृगु वत्स ! प्रह्लाद कथ्यताम् । ममोपदिष्ट नेत्येष प्रब्रवीति गुरुस्तव

प्रह्लाद, बाळा, तुला कोणी आणि कसे शिकवलं? मला सांग. हे तुझ्या गुरूने शिकवलं नाही, असं तो म्हणतो.

शास्ता विष्णुरशेषस्य जगतो यो ह्टदि स्थितः । तमृते परमात्मानं तात ! कः केन शास्यते

ज्याच्या हृदयात सर्व जगाचं नियंत्रण असलेला विष्णू आहे, त्या परमात्म्याशिवाय दुसरा कोण कुणाला शिकवू शकतो, बाबा?

कोऽय विष्णुः सुदुर्बुद्ध ! यं ब्रवीषि पुनः पुनः । जगतामीश्वरस्येह पुरतः प्रसभं मम

अरे मूर्खा, हा विष्णू कोण, ज्याचं तू पुन्हा पुन्हा नाव घेतोस, माझ्यासारख्या जगाचा स्वामी समोर असताना?

न शह्दगोचरे यस्य योगिध्येयं परं पदम् । यतो यश्व स्वयं विश्वं स विष्णुः परमेश्वरः

ज्याचं परम स्थान शब्दांच्या पलीकडचं आहे, योगी ज्याचं ध्यान करतात, ज्याच्यापासून हे विश्व उत्पन्न झालं, तोच विष्णू परमेश्वर आहे.

परमेश्वरसंज्ञोऽज्ञ ! किमन्यो मययवस्थिते । तवास्ति मर्त्तुकामस्त्व प्रब्रवीषि पुनः पुनः

अज्ञानी, स्वतःच्या शक्तीने असणाऱ्या परमेश्वराशिवाय दुसरा कोण आहे? तू पुन्हा पुन्हा हे बोलतोस, म्हणजे तुला मरणाची इच्छा असावी.

न केवलं तात ! मम प्रजानां स ब्रह्मभूतो भवतश्व विष्णुः । धाता विधाता परमेश्वरश्च प्रसीद कोपं कुरुषे किमर्थम

फक्त माझ्याच नव्हे, तर सगळ्या सृष्टीचा आधार, कर्ता आणि परमेश्वर तोच विष्णू आहे, बाबा. कृपा कर, राग का करतोस?

प्रविचष्टः कोऽस्य ह्टदये दुर्बुद्धेरतिपापकृत् । येनेदृशान्यसाधूनि वदत्याविष्टमानसः

या दुष्ट, पापी मनाच्या मुलाच्या हृदयात कोणाने असं भरवलं, की तो अशा अधार्मिक गोष्टी बोलतो?

न केवलं मदूह्टदयं स विष्णु--राक्रम्य लोकान् सकलानवस्थितः । स मां त्वदादींश्च पितः ! समस्तान् समस्तचेष्टासु युनक्ति सर्वगः

फक्त माझ्या हृदयातच नव्हे, तर विष्णू सर्व लोकांत व्यापून आहे. तो सर्वत्र असणारा, मलाही, तुलाही आणि आपल्या सर्व नातलगांना प्रत्येक कृतीत एकत्र करतो, बाबा.

निष्काम्यतामयं दुष्टः शास्यताञ्च गुरोगृ हे । योजितो दुर्म्मतिः केन विपक्षवितथस्तुतौ

हा दुष्ट मुलगा गुरुच्या घरी ठेवून त्याला योग्य शिक्षण द्या. कोणाच्या प्रभावाखाली हा दुर्विचारी मुलगा शत्रूची खोटी स्तुती करतोय?

इत्युक्तोऽसौ तदा दैत्यैर्नीतो गुरुगृहं पुनः । जग्राह विद्यामनिशं गुरुशुश्वू षणोद्यतः

असं सांगितल्यावर, त्या वेळी दैत्यांनी त्याला पुन्हा गुरुच्या घरी नेलं. तिथे तो दिवस-रात्र विद्या शिकण्यात आणि गुरुचं ऐकण्यात मन लावू लागला.

कालेऽतीते च महति प्रह्लादमसुरेश्वरः । समाहूयाब्रवीत् पुत्र ! गाध काचित् प्रगीयताम्

खूप दिवस गेल्यावर, असुरांचा राजा प्रह्लादाला बोलावून म्हणाला, 'बाळा, तू शिकलेलं काही पद म्हणून दाखव.'

यतः प्रधानपुरुषौ यतश्चैतज्वराचरम् । कारणां सकलस्यास्य स नो विष्णुः प्रसीदतु

ज्याच्यापासून प्रधान आणि पुरुष, आणि हे सगळं चराचर जग निर्माण झालं, तो सर्वांचा कारणीभूत विष्णू आमच्यावर कृपा करो.

दुरात्मा वध्यतामेष ननिनार्थोऽस्ति जीवता । खपक्षहानिकर्त्तृ त्वाद यः कुलाङ्गारतां गतः

या दुष्टाचा वध करावा, त्याच्या जगण्यात काही अर्थ नाही. जसा पक्ष्याचे पंख कापणारा कुलाला कलंक आणतो, तसा हा आमच्या घराण्याचा अपमान झाला आहे.