यद्गुणं यत्स्वभावं च यद्रू पं च जगद्द्विज। सर्गादौ सृष्टवान्ब्रह्मा तन्ममाचक्ष्व कृत्स्नशः
हे द्विजा, सृष्टीच्या सुरुवातीला ब्रह्मदेवाने जगात कोणते गुण, स्वभाव आणि रूप निर्माण केली, ते सगळं मला पूर्णपणे सांगा.
श्रीपराशर उवाच मैत्रेय कथयाम्येतच्छृणुष्व सुसमाहितः । यथा ससर्ज देवोसौ देवादीनखिलान्विभुः
श्रीपराशर म्हणाले: मैत्रेय, मी तुला हे सांगतो, तू एकाग्रतेने ऐक. त्या प्रभूने देव आणि इतर सर्वांची कशी निर्मिती केली, ते मी सांगतो.
सृष्टिं चिंतय तस्तस्य कल्पादिषु यथा पुरा । अबुद्धिपूर्वकः सर्गः प्रादुर्भूतस्तमोमयः
कल्पाच्या सुरुवातीला, पूर्वीप्रमाणेच, सृष्टीचं चिंतन करत असताना, अज्ञानमय, अंधाराने भरलेली अशी एक अनवधान सृष्टी प्रकट झाली.
तमोमोहो महामोहस्तामिस्रो ह्यन्धसंज्ञितः । अविद्या पंचपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः
हा अंधार म्हणजेच मोह, मोठा मोह, तामिस्र आणि अंधस नावानेही ओळखला जातो; ही अज्ञानाची पाच रूपं त्या महान आत्म्यातून प्रकट झाली.
पञ्चधाऽवस्थितः सर्गो ध्यायतो प्रतिबोधवान् । बहिरन्तोऽप्रकाशश्च संवृतात्मा नगात्मकः
सृष्टी पाच प्रकारांनी अस्तित्वात होती, ब्रह्मदेव ध्यान करत असताना ती जाणीवेशिवाय होती; ती बाहेरून आणि आतून प्रकाशरहित, स्वतःच्या स्वरूपात लपलेली आणि झाडासारखी दिसणारी होती.
मुख्या नगा यतः प्रोक्ता मुख्यसर्गस्ततस्त्वयम् ७ तं दृष्ट्वाऽसाधकं सर्गममन्यदपरं पुनः
मुख्य झाडांना मुख्य सृष्टी मानली जाते, म्हणून हिला मुख्य सृष्टी असं म्हणतात; पण ही सृष्टी निष्फळ दिसल्याने, त्याने पुन्हा दुसरी सृष्टी केली.
तस्याभिध्यायतः सर्गस्तिर्यक्स्त्रोतोभ्यवर्त्तत । यस्मात्तिर्यक्प्रवृत्तिस्स तिर्यक्स्रोतास्ततः स्मृतः
त्याच्या ध्यानातून, आडव्या प्रवाहासारखी सृष्टी निर्माण झाली; कारण त्यांचं वर्तन आडवं होतं, म्हणून तिला तिर्यक् प्रवाह सृष्टी असं म्हणतात.
पश्वादयस्ते विख्यातास्तमःप्राया ह्यवेदिनः । उत्पथग्राहिणश्चैव तेऽज्ञाने ज्ञानमानिनः
गायीपासून सुरू होणारे हे प्राणी प्रसिद्ध आहेत; हे अंधकारप्रधान, अज्ञानी, चुकीच्या वाटेवर चालणारे आणि अज्ञानात असूनही स्वतःला ज्ञानी समजणारे आहेत.
अहंकृता अहंमाना अष्टाविंशद्वधात्मकाः । अतः प्रकाशास्ते सर्वे आवृताश्च परस्परम्
हे सर्व अहंकार आणि गर्वाने भरलेले, अठ्ठावीस प्रकारचे आहेत; म्हणून हे सर्व जरी प्रकट असले तरी एकमेकांना ओळखू शकत नाहीत.
तमप्यसाधकं मत्वा ध्यायतोन्यस्ततोऽभवत् । ऊर्ध्वस्रोतास्तृतीयस्तु सात्त्विकोर्ध्वमवर्त्तत
ही सृष्टीही निष्फळ वाटल्याने, ब्रह्मदेवाने पुन्हा ध्यान केलं, तेव्हा तिसरी, सात्त्विक आणि वरच्या दिशेने जाणारी ऊर्ध्वस्रोत सृष्टी निर्माण झाली.
ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तश्च नावृताः । प्रकाशा बहिरन्तश्च ऊर्ध्वस्रोतोद्भवाः स्मृताः
ही सृष्टी आनंद आणि समाधानाने भरलेली, बाहेरून आणि आतून अडथळ्याविना, आत-बाहेर प्रकाशमान अशी आहे; तिला ऊर्ध्वस्रोत उत्पत्ती असं म्हणतात.
तुष्टात्मानस्तृतीयस्तु देवसर्गस्तु स स्मृतः । तस्मिन्सर्गेभवत्प्रीतिर्निष्पन्ने ब्रह्मणस्तदा
स्वतःमध्ये समाधानी असलेली ही तिसरी सृष्टी देवांची सृष्टी म्हणून ओळखली जाते; ही सृष्टी पूर्ण होताच ब्रह्मदेवाला आनंद झाला.
ततोन्यं स तदा दध्यौ साधकं सर्गमुत्तमम् . असाधकांस्तु ताञ्ज्ञात्वा मुख्यसर्गादिसम्भवान्
तेव्हा त्याने आणखी एक उत्तम, फलदायी सृष्टी मनाशी धरली; कारण मुख्य सृष्टीपासून आधीच्या सगळ्या सृष्टी निष्फळ असल्याचं त्याला कळलं.
तथाभिध्यायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्ततः । प्रादुर्बभूव चाव्यक्तादर्वाक्स्रोतास्तु साधकः
अशा प्रकारे सत्य मनाने ध्यान करत असताना, अव्यक्तातून खाली वाहणारी, फलदायी अशी सृष्टी प्रकट झाली.
यस्मादर्वाग्व्यवर्त्तन्त ततोर्वाक्स्रोतसस्तु ते । ते च प्रकाशबहुलास्तमोद्रि क्ता रजोधिकाः
कारण त्यांनी वरच्या प्रवाहाकडे पाठ फिरवली, त्यामुळे वाणीचे हे प्रवाह त्यांचे झाले. हे प्रवाह प्रकाशाने भरलेले असले तरी, अज्ञानाच्या अंधाराने ग्रासले गेले आणि रजोगुणाने व्यापले गेले.
तस्मात्ते दुःखबहुला भूयोभूयश्च कारिणः । प्रकाशा बहिरन्तश्च मनुष्याः साधकास्तु ते
म्हणून हे लोक दुःखांनी भरलेले असतात आणि पुन्हा पुन्हा कर्म करीत राहतात. बाहेर आणि आतून प्रकट होणारे हेच मनुष्य प्रयत्न करतात.
इत्येते कथिताः सर्गाः षडत्र मुनिसत्तम । प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः
हे श्रेष्ठ ऋषी, या सहा सृष्टी येथे सांगितल्या. त्यातील पहिली महत्ची सृष्टी आहे, ती ब्रह्माची समजावी.
तन्मात्राणां द्वितीयश्च भूतसर्गो हि स स्मृतः । वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रि यकः स्मृतः
दुसरी सृष्टी तन्मात्रांची आहे, तिला भूतसृष्टी असे म्हणतात. तिसरी सृष्टी वैकारिक, म्हणजे इंद्रियांची सृष्टी म्हणून ओळखली जाते.
इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धिपूर्वकः । मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः
अशी ही प्रकृतिसृष्टी बुद्धीपूर्वक निर्माण होते. चौथी सृष्टी मुख्य आहे, आणि स्थावर जीव मुख्य मानले जातात.
तिर्यक्स्रोतास्तु यः प्रोक्तस्तैर्यग्योन्यः स उच्यते । तदूर्ध्वस्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु संस्मृतः
ज्यांना आडवे प्रवाह आहेत, त्यांना तिर्यक्योनि सृष्टी म्हणतात. त्यांच्यापेक्षा वरच्या प्रवाहांची म्हणजे देवांची सृष्टी सहावी आहे.
ततोऽर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः
त्यांनंतर खालील प्रवाह असलेली सृष्टी सातवी आहे, ती म्हणजे मानवसृष्टी.
अष्टमोऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश्च सः । पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः
आठवी सृष्टी अनुग्रहाची आहे, ती सात्त्विक आणि तामसिक आहे. या पाच सृष्टी वैकृत आहेत, आणि उर्वरित तीन प्रकृतिसृष्टी मानल्या जातात.
प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः । इत्येते वै समाख्याता नव सर्गाः प्रजापतेः
नववी कौमार सृष्टी आहे, ती प्रकृत आणि वैकृत दोन्ही आहे. अशा प्रकारे प्रजापतीच्या नऊ सृष्टी पूर्णपणे सांगितल्या.
प्राकृता वैकृताश्चैव जगतो मूलहेतवः । सृजतो जगदीशस्य किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि
प्रकृत आणि वैकृत या दोन्ही सृष्टी जगाच्या मूळ कारण आहेत. हे जगाच्या स्वामी, अजून काय ऐकायचे आहे?
श्रीमैत्रेय उवाच संक्षेपात्कथितः सर्गो देवादीनां मुने त्वया । विस्तराच्छ्रोतुमिच्छामि त्वत्तो मुनिवरोत्तम
श्रीमैत्रेय म्हणाले: हे मुनी, तुम्ही देवादींची सृष्टी थोडक्यात सांगितली. आता मला ती सविस्तर ऐकायची आहे, हे श्रेष्ठ ऋषी, कृपया सांगा.
श्रीपराशर उवाच कर्मभिर्भाविताः पूर्वैः कुशलाः कुशलैस्तुताः । ख्यात्या तया ह्यनिर्मुक्ताः संहारे ह्युपसंहृताः
श्रीपराशर म्हणाले: जे पूर्वीच्या कर्मांनी घडले आहेत, जे सत्पुरुषांनी गौरवले आहेत, ते त्या कीर्तीने बांधलेले राहतात आणि संहारकाळी एकत्र घेतले जातात.
स्थावरान्ताः सुराद्यास्तु प्रजा ब्रह्मंश्चतुर्विधाः । ब्रह्मणः कुर्वतः सृष्टिं जज्ञिरे मानसास्तु ताः
स्थावरांपासून देवांपर्यंतच्या चार प्रकारच्या प्रजांचा आणि ब्रह्माचा जन्म, ब्रह्माने सृष्टी करताना मनातून झाला.
ततो देवासुरपितॄन्मनुष्यांश्च चतुष्टयम् । सिसृक्षुरम्भांस्येतानि स्वमात्मानमयूयुजत्
देव, असुर, पितर आणि मनुष्य या चार समूहांची सृष्टी करायची इच्छा करून, त्याने स्वतःला या तत्त्वांशी एकरूप केले.
युक्तात्मनस्तमोमात्रा ह्युद्रि क्ताऽभूत्प्रजापतेः । सिसृक्षोर्जघनात्पूर्वमसुरा जज्ञिरे ततः
स्वतःशी एकरूप झाल्यावर प्रजापतीच्या अज्ञानाचा अंश वाढला. मग त्याच्या खालच्या भागातून, सृष्टी करण्याच्या इच्छेने, प्रथम असुरांचा जन्म झाला.
उत्ससर्ज ततस्तां तु तमोमात्रात्मिकां तनुम् । सा तु व्यक्ता तनुस्तेन मैत्रेयाभूद्विभावरी
मग त्याने त्या अज्ञानमय देहाला सोडले. ती प्रकट झालेली देह, हे मैत्रेय, रात्र झाली.