अरिष्टनेमिपत्नीनामपत्यानीह षोडश ॥ १,१५.
अरिष्टनेमिच्या पत्नींची सोळा मुले येथे सांगितली आहेत.
बहुपुत्रस्य विदुषश्चतस्त्रोविद्युतः स्मृताः ॥ १,१५.
बहुपुत्र नावाच्या ज्ञानी व्यक्तीच्या चार संतती विद्युत् म्हणून ओळखल्या जातात.
प्रत्यङ्गिरसजाः श्रेष्ठा ऋचो ब्रह्मर्षिसत्कृताः ॥ १,१५.
प्रत्यंगिरसापासून उत्पन्न झालेल्यांमध्ये ऋच या श्रेष्ठ आहेत आणि त्या ब्रह्मर्षींनी मान्य केल्या आहेत.
कृशाश्वस्य तु देवर्षेर्देवप्रहरणाः स्मृताः ॥ १,१५.
कृशाश्व या देवर्षीच्या संततींना देवप्रहरण असे नाव आहे.
एते युगसहस्रान्ते जायन्ते पुनरेव हि । सर्वे देवगणास्तात त्रयस्त्रिंशत्तु छन्दजाः । तेषामपीह सततं निरोधोत्पत्तिरुच्यते ॥ १,१५.
युगांच्या हजारो शेवटी हे सर्व देवगण पुन्हा जन्म घेतात; त्यापैकी त्र्यस्त्रींश म्हणजे त्रेचाळीस जण वेदांच्या ऋचांपासून उत्पन्न होतात. त्यांच्यासाठी येथे नेहमीच निर्माण आणि लय असे सांगितले आहे.
यथा सूर्यस्य मैत्रेय उदयास्तमनाविह । एवं देवनिकायास्ते सम्भवन्ति युगेयुगे ॥ १,१५.
मैत्रेय, जसा सूर्य इथे रोज उगवतो आणि मावळतो, तसंच हे देवांचे समूह प्रत्येक युगात निर्माण होतात.
दित्या पुत्रद्वयं जज्ञे कश्यपादिति नः श्रुतम् । हिरण्यकशिपुश्चैव हिरण्याक्षश्च दुर्जयः ॥ १,१५.
दितीने कश्यपाला दोन पुत्र दिले, असं आपण ऐकलं आहे—हिरण्यकशिपू आणि हिरण्याक्ष, हे दोघेही जिंकता येणार नाहीत असे होते.
सिंहिका चाभवत्कन्या विप्रचित्तेः परिग्रहः ॥ १,१५.
सिंहिका ही कन्या झाली आणि तिला विप्रचित्तीने पत्नी म्हणून स्वीकारले.
हिरण्यकशिपोः पुत्राश्चात्वारः प्रथितौजसः । अनुह्लादश्च ह्लादश्च प्रह्लादश्चैव बुद्धिमान् । संह्लादश्च महावीर्या दैत्यवंशविवर्धनाः ॥ १,१५.
हिरण्यकशिपूचे चार पुत्र होते—अनuhlाद, ह्लाद, बुद्धिमान प्रह्लाद आणि संह्लाद, हे सर्व महाशक्तिशाली आणि दैत्यवंश वाढवणारे होते.
तेषां मध्ये महाभाग सर्वत्र समदृग्वाशी । प्रह्लादः परमां भक्तिं च उवाच जनार्दने ॥ १,१५.
त्यांच्यात प्रह्लाद हा अत्यंत भाग्यवान आणि सर्वत्र समदृष्टी असणारा होता. त्याने जनार्दनावर पराकोटीची भक्ती व्यक्त केली.
दैत्येन्द्रदीपितो वह्निः सर्वाङ्गोपचितो द्विज । न ददाह च यं विप्र वासुदेव हृदि स्थिते ॥ १,१५.
दैत्यराजाने पेटवलेली आग प्रह्लादाच्या सर्व अंगांना लावली, तरीही ती त्याला जाळू शकली नाही, कारण वासुदेव त्याच्या हृदयात वास करत होता.
महार्णवान्तः सलिले स्थितस्य चलतो मही । चचाल चलता यस्य पाशबद्धस्य धीमतः ॥ १,१५.
महासागराच्या हलत्या पाण्यात प्रह्लादाला बांधून टाकले असता, तो हलू लागला आणि त्यामुळे पृथ्वीही हलली.
न भिन्नं विविधैः शस्त्रैर्यस्य दैत्येन्द्रपातितैः । शरीरमद्रिकठिनं सर्वत्राच्युतचेतसः ॥ १,१५.
दैत्यराजाने फेकलेल्या विविध शस्त्रांनीही, अचल मनाने अच्युताचा ध्यास घेतलेल्या प्रह्लादाचे पर्वतासारखे कठीण शरीर कधीच तुटले नाही.
विषानलोज्ज्वलमुखा यस्य दैत्यप्रचोदिताः । नान्ताय सर्पपतयो बभूवुरुरुतेजसः ॥ १,१५.
दैत्यांनी प्रेरित केलेले, विषाने जळणारे तोंड असलेले सर्पराजही, प्रह्लादाच्या अपार तेजामुळे त्याचा अंत करू शकले नाहीत.
शैलैराक्रान्तदेहोपि यः स्मरन्पुरुषोत्तमम् । तत्याज नात्मनः प्राणान् विष्णुस्मरणदंशितः ॥ १,१५.
डोंगरांनी शरीर दाबले गेले तरी, पुरुषोत्तमाचे स्मरण करणारा प्रह्लाद, विष्णूच्या आठवणीने दंशित होऊनही, स्वतःचा प्राण सोडला नाही.
पतन्तमुच्चादवनिर्यमुपेत्य महामतिम् । दधार दैत्यपतिना क्षिप्तं स्वर्गनिवासिना ॥ १,१५.
जेव्हा प्रह्लादाला उंच जागेवरून खाली फेकले, तेव्हा त्या महान बुद्धिमानाला, स्वर्गवासीने फेकलेल्या दैत्यराजाने आधार दिला.
यस्य सशोषको वायुर्देहे दैत्येन्द्रयोजितः । अवाप संक्षयं सद्यश्चित्तस्थे मधुसूदने ॥ १,१५.
दैत्यराजाने शरीरात उभा केलेला कोरडा वारा, ज्याचा मन मधुसूदनावर एकाग्र होताच, लगेचच नाहीसा झाला.
विषाणभङ्गमुन्मत्ता मदहानिं च दिग्गजाः । यस्य वक्षःस्थले प्राप्ता दैत्येन्द्रपरिणामिताः ॥ १,१५.
दैत्यराजाच्या प्रभावाने वेडे झालेले दिशांच्या हत्ती, त्याच्या छातीवर आले तेव्हा, त्यांचे सुळे तुटले आणि गर्वही गेला.
यस्य चोत्पादिता कृत्या दैत्यराजपुरोहितैः । बभूव नान्ताय पुरा गोविन्दासक्तचेतसः ॥ १,१५.
दैत्यराजाच्या पुरोहितांनी केलेली विध्वंसक जादू, पूर्वी गोविंदावर मन लावलेल्या त्याचा काहीही बिघडवू शकली नाही.
शम्बरस्य च मायानां सहस्रमतिमायिनः । यस्मिन्प्रयुक्तं चक्रेण कृष्णस्य वितथिकृतम् ॥ १,१५.
शंबराच्या हजारो मायाजाळांना, जे कृष्णावर सोडले, त्याच्या चक्राने व्यर्थ केले.
दैत्येन्द्रसूदोपहृतं यस्य हालाहलं विषम् । जरयामास मतिमानविकारममत्सरी ॥ १,१५.
दैत्यराजाच्या संहारकांनी आणलेले घातक हालाहल विष, अभिमान व भ्रम नसलेल्या त्याने सहज पचवले.
समचेता जगत्यस्मिन्यः सर्वेष्वेव जन्तुषु । यथात्मनि तथान्येषां परं मैत्रगुणान्वितः ॥ १,१५.
ज्याचे मन या जगातील सर्व प्राण्यांमध्ये सम आहे, जो दुसऱ्यांना स्वतःसारखेच समजतो, आणि ज्याच्यात श्रेष्ठ मैत्रीभाव आहे.
धर्मात्मा सत्यशौर्यादिगुणानामाकरः परः । उपमानमशेषाणां साधूनां यः सदाभवत् ॥ १,१५.
तो धर्मात्मा, सत्य, शौर्य आणि इतर गुणांचा खजिना, आणि नेहमीच सर्व सज्जनांचा आदर्श होता.
मैत्रेय उवाच । कथितो भवता वंशो मानवानां महामुने । काणञ्चास्य जगतो विष्णुरेव सनातनः
मैत्रेय म्हणाला: महामुने, आपण मनुंच्या वंशाचे वर्णन केले आणि हेही सांगितले की, या जगाचा शाश्वत कारण फक्त विष्णुच आहे.
यच्चैतदू भगवानाह प्रह्लादं दैत्यसत्तमम् । ददाह नाग्निर्नस्त्रैश्व क्षण्णस्तत्याज जीवितम्
भगवंताने प्रह्लादाला जे सांगितले—की त्याला ना अग्नी जाळू शकला, ना शस्त्रांनी इजा झाली, ना त्याने कधी प्राण सोडले—
जगाम वसुधा क्षोभं प्रह्लादे सलिले स्थिते । बन्धबद्ध विचलति विक्षिप्ताङू गैः समाहता
प्रह्लाद पाण्यात बांधून ठेवला असता, पृथ्वी हलली; बांधलेला तो गायींच्या कळपांनी आपटला गेला.
शैलैराक्रान्तदेहोऽपि न ममार च यः पुरा । त्वयैवातीव माहात्म्यां कथितं यस्य धीमतः
डोंगरांनी शरीर दाबले असतानाही, तो पूर्वी मरण पावला नाही; त्याच्या त्या महान सामर्थ्याचे वर्णन तुम्हीच केले आहे.
तस्य प्रभावमतुलं विष्णोर्भक्तिमतो मुने । श्वोतुमिच्छामि यस्योतच्चरितं दीप्ततेजसः
मुनिवर, विष्णुभक्त प्रह्लादाच्या त्या अतुलनीय सामर्थ्याचे, ज्याची तेजस्वी कृत्ये तुम्ही सांगितली, मी ऐकू इच्छितो.
किं निमित्तमसौ शस्त्रैर्विक्षतो दितिजैर्मुने । किममर्थञ्चाब्धिसलिले निक्षिप्ते धर्म्मतत्परः
मुनिवर, दैत्यांनी त्याला शस्त्रांनी का मारले? आणि त्या धर्मनिष्ठाला समुद्राच्या पाण्यात का टाकले?
आक्रान्तः पर्व्वतैः कस्मात् कस्मादृष्टो महोरगैः । क्षिप्तः किमद्रिशिखरात् किं वा पावकसञ्चये
त्याला पर्वतांनी का दाबले, आणि मोठ्या नागांनी का पाहिले? त्याला डोंगराच्या शिखरावरून किंवा अग्नीच्या ढिगात का फेकले?