अनिलस्य शिवा भार्या तस्याः पुत्रो मनोजवः । अविज्ञातगतिश्चैव द्वौ पुत्रावनिलस्य तु ॥ १,१५.
अनिलाची पत्नी शिवा होती. त्यांच्या दोन मुलांची नावे मनोजव आणि अविज्ञातगती अशी आहेत.
अग्निपुत्रः कुमारस्तु शरस्तम्बे व्यजायत । तस्य शाखो विशाखश्च नैगमेयश्च पृष्ठजाः ॥ १,१५.
अग्नीचा पुत्र कुमार आहे, जो शरांच्या गाठीतून जन्मला. त्याचे अनुयायी शाक, विशाख आणि नैगमेय हे त्याच्यानंतर जन्मले.
अपत्यं कृत्तिकानां तु कार्त्तिकेय इति स्मृतः ॥ १,१५.
कृत्तिका यांच्या पुत्राला कार्तिकेय असे ओळखले जाते.
प्रत्यूषस्य विदुः पुत्रं ऋषि नाम्नाथ देवलम् । द्वौ पुत्रौ देवलस्यापि क्षमावन्तौ मनीषिणौ ॥ १,१५.
प्रत्युषाचा पुत्र देवल नावाचा ऋषी होता. देवलाचे दोन विद्वान पुत्र होते – क्षमावत आणि दुसरा.
बृहस्पतेस्तु भगिनी वरस्त्री ब्रह्मचारिणी । योगसिद्धा जगत्कृत्स्नमसक्ता विचरत्युत । प्रभासस्य तु सा भार्या वसूनामष्टमस्य तु ॥ १,१५.
बृहस्पतीची बहीण एक उत्तम, ब्रह्मचारिणी, योगसिद्धा आणि जगात कुठेही न अडकता फिरणारी स्त्री होती. ती वसुंमध्ये आठव्या असलेल्या प्रभासाची पत्नी झाली.
विश्वकर्मा महाभागस्तस्यां जज्ञे प्रजापतिः । कर्ता शिल्पसहस्राणां त्रिदशानां च वार्धकिः ॥ १,१५.
त्यांच्यापासून विश्वकर्मा नावाचा तेजस्वी प्रजापती जन्मला, जो हजारो कलांचा कर्ता आणि देवांचा प्रमुख वास्तुविशारद आहे.
भूषणानां च सर्वेषां कर्ताशिल्पवतां वरः । यः सर्वैषां विमानानि देवतानां चकार ह । मनुष्याश्चोपजीवन्ति यस्य शिल्पं महात्मनः ॥ १,१५.
तो सर्व दागिन्यांचा आणि शिल्पकलेत श्रेष्ठ असणारा कर्ता आहे. त्याने देवतांसाठी सर्व विमानांची निर्मिती केली आणि त्याच्या महान कौशल्यावर माणसेही आपले जीवन जगतात.
अजैकपादहिर्बुध्न्यस्त्वष्टा रुद्रश्च वीर्यवान् । त्वष्टुश्चाप्यात्मजः पुत्रो विश्वरूपो महातपाः ॥ १,१५.
अजैकपाद, अहिबुध्न्य, त्वष्टा आणि बलवान रुद्र; तसेच त्वष्टाचा स्वतःचा पुत्र विशाल तपस्वी विश्वरूप होता.
हरश्च बहुरूपश्च त्र्यम्बकश्चापराजितः । वृषाकपिश्च शम्भुश्च कपर्दीरैवतः स्मृतः ॥ १,१५.
हर, बहुरूप, त्र्यंबक, अपराजित, वृषाकपी, शंभू, कपर्दी आणि रैवत – हे आठही स्मरणात आहेत.
मृगव्याधश्च शर्वश्च कपाली च महामुने । एकादशैते कथिता रुद्रास्त्रिभुवनेश्वराः ॥ १,१५.
मृगव्याध, शर्व आणि कपाली, हे एकूण अकरा रुद्र त्रिभुवनांचे स्वामी म्हणून ओळखले जातात.
शतं त्वेकं समाख्यातं रुद्राणाममितौजसाम् । काश्यपस्य तु भार्या यास्तासां नामानि मे शृणु । अदितिर्दितिर्दनुश्चैवारिष्टा च सुरसा खसा ॥ १,१५.
अमित सामर्थ्य असलेल्या एकशेएक रुद्रांची नावेही सांगितली आहेत. आता कश्यपाच्या पत्नींची नावे ऐक – अदिती, दिती, दनु, अरिष्टा, सुरसा आणि खासा.
सुरभिर्विनता चैव ताम्रा क्रोधवशा इरा । कद्रुर्मुनिश्च धर्मज्ञ तदपत्यानि मे शृणु ॥ १,१५.
सुरभि, विनता, ताम्रा, क्रोधवशा, इरा, कद्रू आणि मुनी, हेही कश्यपाच्या पत्नी आहेत. आता त्यांच्या संततीची नावे ऐक.
पूर्वमन्वन्तरे श्रेष्ठा द्वादशासन्सुरोत्तमाः । तुषिता नाम तेऽन्योन्यमूचुर्वैवस्वतेन्तरे ॥ १,१५.
पूर्वीच्या मन्वंतरात, बारा श्रेष्ठ देवांना तुषित म्हणत. वैवस्वत मन्वंतरात त्यांनी एकमेकांशी चर्चा केली.
उपस्थितेऽतियशसश्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः । समवायीकृताः सर्वे समागम्य परस्परम् ॥ १,१५.
प्रसिद्ध चाक्षुष मनुच्या काळाचा अंत येत असताना, ते सर्व एकत्र जमले.
आगच्छत द्रुतं देवा अदितिं संप्रविश्य वै । मन्वन्तरे प्रसूयामस्तन्नः श्रेयो भवेदिति ॥ १,१५.
ते म्हणाले, 'देवांनो, लवकर या, आपण अदितीमध्ये प्रवेश करू आणि या मन्वंतरात जन्म घेऊ. हे आपल्यासाठी कल्याणकारी ठरो.'
एवमुक्त्वा तु ते सर्वे चाक्षुषस्यान्तरे मनोः । मारीचात्कश्यपाज्जाता अदित्या दक्षकन्यया ॥ १,१५.
असे म्हणून, त्या सर्वांनी चाक्षुष मनुच्या काळात, मरीचीपुत्र कश्यप आणि दक्षकन्या अदिती यांच्या पोटी जन्म घेतला.
तत्र विष्णुश्च शक्रश्च जज्ञाते पुनरेव हि । अर्यमा चैव धाता च त्वष्टा पूषा तथैव च ॥ १,१५.
तेथे विष्णू आणि शक्र पुन्हा जन्मले, तसेच अर्यमान, धाता, त्वष्टा आणि पूषा हेही जन्मले.
विवस्वान्सविता चैव मित्रो वरुण एव च । अंशुर्भगश्चातितेजा आदित्या द्वादश स्मृताः ॥ १,१५.
विवस्वान, सविता, मित्र, वरुण, अंश आणि तेजस्वी भग – हे बारा जण आदित्य म्हणून ओळखले जातात.
चाक्षुषस्यान्तरे पूर्वमासन्ये तुषिताः सुराः । वैवस्वतेऽन्तरे ते वै आदित्या द्वादश स्मृताः ॥ १,१५.
चाक्षुष युगाच्या मध्ये आधी तुषित देव होते; वैवस्वत युगाच्या मध्ये हेच देव द्वादश आदित्य म्हणून ओळखले जातात.
सप्तविंशति याः प्रोक्ताः सोमपत्न्योथ सुव्रताः । सर्वा नक्षत्रयोगिन्यस्तन्नाम्नश्चैव ताः स्मृताः । तासामपत्यान्यभवन्दीप्तान्यमिततेजसाम् ॥ १,१५.
सप्तविंशती म्हणजे सोमाच्या सत्तावीस पत्नी, या सर्व सदाचारी आणि तार्यांशी जोडलेल्या आहेत; त्यांची नावेही ताऱ्यांवरूनच ओळखली जातात. त्यांच्या संतती तेजस्वी आणि अमाप तेजाची होती.
अरिष्टनेमिपत्नीनामपत्यानीह षोडश ॥ १,१५.
अरिष्टनेमिच्या पत्नींची सोळा मुले येथे सांगितली आहेत.
बहुपुत्रस्य विदुषश्चतस्त्रोविद्युतः स्मृताः ॥ १,१५.
बहुपुत्र नावाच्या ज्ञानी व्यक्तीच्या चार संतती विद्युत् म्हणून ओळखल्या जातात.
प्रत्यङ्गिरसजाः श्रेष्ठा ऋचो ब्रह्मर्षिसत्कृताः ॥ १,१५.
प्रत्यंगिरसापासून उत्पन्न झालेल्यांमध्ये ऋच या श्रेष्ठ आहेत आणि त्या ब्रह्मर्षींनी मान्य केल्या आहेत.
कृशाश्वस्य तु देवर्षेर्देवप्रहरणाः स्मृताः ॥ १,१५.
कृशाश्व या देवर्षीच्या संततींना देवप्रहरण असे नाव आहे.
एते युगसहस्रान्ते जायन्ते पुनरेव हि । सर्वे देवगणास्तात त्रयस्त्रिंशत्तु छन्दजाः । तेषामपीह सततं निरोधोत्पत्तिरुच्यते ॥ १,१५.
युगांच्या हजारो शेवटी हे सर्व देवगण पुन्हा जन्म घेतात; त्यापैकी त्र्यस्त्रींश म्हणजे त्रेचाळीस जण वेदांच्या ऋचांपासून उत्पन्न होतात. त्यांच्यासाठी येथे नेहमीच निर्माण आणि लय असे सांगितले आहे.
यथा सूर्यस्य मैत्रेय उदयास्तमनाविह । एवं देवनिकायास्ते सम्भवन्ति युगेयुगे ॥ १,१५.
मैत्रेय, जसा सूर्य इथे रोज उगवतो आणि मावळतो, तसंच हे देवांचे समूह प्रत्येक युगात निर्माण होतात.
दित्या पुत्रद्वयं जज्ञे कश्यपादिति नः श्रुतम् । हिरण्यकशिपुश्चैव हिरण्याक्षश्च दुर्जयः ॥ १,१५.
दितीने कश्यपाला दोन पुत्र दिले, असं आपण ऐकलं आहे—हिरण्यकशिपू आणि हिरण्याक्ष, हे दोघेही जिंकता येणार नाहीत असे होते.
सिंहिका चाभवत्कन्या विप्रचित्तेः परिग्रहः ॥ १,१५.
सिंहिका ही कन्या झाली आणि तिला विप्रचित्तीने पत्नी म्हणून स्वीकारले.
हिरण्यकशिपोः पुत्राश्चात्वारः प्रथितौजसः । अनुह्लादश्च ह्लादश्च प्रह्लादश्चैव बुद्धिमान् । संह्लादश्च महावीर्या दैत्यवंशविवर्धनाः ॥ १,१५.
हिरण्यकशिपूचे चार पुत्र होते—अनuhlाद, ह्लाद, बुद्धिमान प्रह्लाद आणि संह्लाद, हे सर्व महाशक्तिशाली आणि दैत्यवंश वाढवणारे होते.
तेषां मध्ये महाभाग सर्वत्र समदृग्वाशी । प्रह्लादः परमां भक्तिं च उवाच जनार्दने ॥ १,१५.
त्यांच्यात प्रह्लाद हा अत्यंत भाग्यवान आणि सर्वत्र समदृष्टी असणारा होता. त्याने जनार्दनावर पराकोटीची भक्ती व्यक्त केली.