एवं तु ब्रह्मणो वर्षमेवं वर्षशतं च यत् । शतं हि तस्य वर्षाणां परमायुर्महात्मनः
या प्रकारे ब्रह्मदेवाचं एक वर्ष सांगितलं, तसंच अशा शंभर वर्षांचं एकूण आयुष्य असतं; कारण त्या महान आत्म्याचं शंभर वर्ष हेच त्याचं सर्वोच्च आयुष्य आहे.
एकमस्य व्यतीतं तु परार्द्ध ब्रह्मणोऽनघ । तस्यान्तेऽभून्महाकल्पः पाद्य इत्यभिविश्रुतः
हे निष्पापा, ब्रह्मदेवाच्या एका परार्धाचा काळ संपला आहे; त्या शेवटी पाद्य नावाचा महाकल्प झाला.
द्वितीयस्य परार्द्धस्य वर्तमानस्य वै द्विज । वाराह इति कल्पोऽयं प्रथमः परिकीर्तितः
हे द्विजा, दुसऱ्या परार्धात, जो सध्या चालू आहे, पहिला कल्प वाऱ्हा कल्प म्हणून प्रसिद्ध आहे.
श्रीमैत्रेय उवाच । ब्रह्मानारायणाख्योऽसौ कल्पादौ भगवान्यथा । ससर्ज सर्वभूतानि तदाचक्ष्व महामुने
श्री मैत्रेय म्हणाले: महर्षे, कल्पाच्या प्रारंभी ब्रह्मा-नारायण नावाने प्रसिद्ध असलेल्या भगवंताने सर्व सृष्टी निर्माण केली, ते कृपया मला सांगा.
श्रीपराशर उवाच । प्रजाः ससर्ज भगवान्ब्रह्मा नारायणात्मकः । प्रजापतिपतिर्देवो यथा तन्मे निशामय
श्री पराशर म्हणाले: नारायणस्वरूप असलेल्या ब्रह्मदेवाने सर्व प्रजांची निर्मिती केली; प्रजापतींचे अधिपती असलेल्या त्या देवतेने कसे निर्माण केले, ते ऐका.
अतीतकल्पावसाने निशासुप्तोत्थितः प्रभुः । सत्त्वोद्रि क्तस्तथा ब्रह्मा शून्यं लोकमवैक्षत
मागील कल्पाच्या शेवटी, रात्र संपून ब्रह्मदेव जागा झाला, तेव्हा सत्त्वगुणयुक्त असलेल्या त्या ब्रह्माने जग रिकामे आहे असे पाहिले.
नारायणः परोऽचिन्त्यः परोषामपि स प्रभुः । ब्रह्मस्वरूपी भगवाननादिः सर्वसम्भवः
नारायण हा सर्वश्रेष्ठ, अगम्य, सर्वांच्या पलीकडचा, ब्रह्मस्वरूप, आद्य आणि सर्व सृष्टीचा मूळ कारण आहे.
इमं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति । ब्रह्मस्वरूपिणं देवं जगतः प्रभवाप्ययम्
इथे नारायणाबद्दल एक श्लोक म्हणतात: ब्रह्मस्वरूप असलेला देव हा जगाचा उद्गम आणि विलय आहे.
आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः
पाणी यांना 'नारा' असं म्हणतात — ही पाणी नराच्या संतती आहेत असं सांगितलं जातं. या पाण्यांचं पहिलं निवासस्थान त्याच्यात होतं, म्हणून त्याला 'नारायण' असं नाव पडलं.
तोयान्तःस्थां महीं ज्ञात्वा जगत्येकार्णवीकृते । अनुमानात्तदुद्धारं कर्तुकामः प्रजापतिः
जग एकाच समुद्रासारखं झाल्यावर, पृथ्वी पाण्याच्या आत आहे हे ओळखून, सर्व प्राण्यांचा स्वामी पृथ्वीला वर काढायचं ठरवतो आणि त्यासाठी योग्य मार्ग शोधतो.
अकरोत्स्वतनूमन्यां कल्पादिषु यथा पुरा । सत्स्यकूर्मादिकां तद्वद्वाराहं वरुरास्थितः
पूर्वी जसं कल्पाच्या सुरुवातीला त्याने मासा, कासव अशा विविध रूपे घेतली, तसंच या वेळीही त्याने वराहाचं रूप धारण केलं.
वेदयज्ञमयं रूपमश्षोजगतः स्थितौ । स्थितः स्थिरात्मा सर्वात्मा परमात्मा प्रजापतिः
सर्व प्राण्यांचा स्वामी, स्थिर आणि सर्वांचा आत्मा, परमात्मा, जग टिकावं म्हणून वेद आणि यज्ञांनी बनलेलं रूप घेतो.
जनलोकगतैस्सिद्धैस्सनकाद्यैरभिष्टुतः । प्रविवेश तदा तोयमात्माधारो धराधरः
जनलोकात राहणारे सनकादी सिद्ध लोकांनी त्याचं स्तवन केलं. मग तो, पृथ्वीला आधार देणारा आणि सर्वांचा आधार असणारा, त्या वेळी पाण्यात शिरला.
निरीक्ष्य तं तदा देवी पातालातलमागतम् । तुष्टाव प्रणता भूत्वा भक्तिनम्रा वसुन्धरा
त्यावेळी, पाताळाच्या तळातून आलेली पृथ्वीदेवी त्याला पाहून भक्तीभावाने वाकली आणि नम्रतेने त्याची स्तुती करू लागली.
श्रीपृथिव्युवाच । नमस्ते पुण्डरीकाक्ष शंखचक्रगदाधर । मामुद्धरास्मादद्य त्वं त्वत्तोऽहं पूर्वमुत्थिता
श्री पृथ्वी म्हणाली — कमळासारख्या डोळ्याच्या, शंख, चक्र, गदा धारण करणाऱ्या प्रभू, तुला नमस्कार. आज मला इथून वर काढ, कारण मी पूर्वी तुझ्यापासूनच उत्पन्न झाले आहे.
त्वयाहमुद्धृता पूर्वं त्वन्मयाहं जनार्दन । तथान्यानि च भूतानि गगनादीन्यश्षोतः
हे जनार्दन, पूर्वी तूच मला वर काढलं होतंस, मी तुझ्याच स्वरूपाची आहे. आकाश वगैरे इतर सर्व सृष्टीही तुझ्यापासूनच निर्माण झाली आहे.
नमस्ते परमात्मात्मन्पुरुषात्मन्नमोस्तु ते । प्रधानव्यक्तभूताय कालभूताय ते नमः
परमात्मा, सर्वांच्या आत्मा, तुला नमस्कार. प्रकृती आणि अव्यक्त रूप असणाऱ्या, काळस्वरूप असणाऱ्या तुला वंदन.
त्वं कर्ता सर्वभूतानां त्वं पाता त्वं विनाशकृत् । सर्गादिषु प्रभो ब्रह्मविष्णुरुद्रा त्मरूपधृक्
सर्व सृष्टीचा तूच कर्ता, रक्षण करणारा आणि संहार करणारा आहेस. सृष्टीच्या वेळी ब्रह्मा, पालनाच्या वेळी विष्णू, आणि संहाराच्या वेळी रुद्र रूप घेतोस.
सम्भक्षयित्वा सकलं जगत्येकार्णवीकृते । श्षोए! त्वमेव गोविंद चिन्त्यमानो मनीषिभिः
जग एकाच समुद्रात विलीन झाल्यावर, सर्व सृष्टीचा अंत करून, हे गोविंदा, फक्त तुलाच ज्ञानी लोक ध्यानात घेतात.
भवतो यत्परं तत्त्वं तन्न जानाति कश्चन । अवतारेषु यद्रू पं तदर्चन्ति दिवौकसः
तुझं खरं स्वरूप कोणालाही कळत नाही. तुझ्या अवतारांमध्ये जे रूप घेतोस, त्याचीच देवलोकातील लोक पूजा करतात.
त्वामाराध्य परं ब्रह्म याता मुक्तिं मुमुक्षवः । वासुदेवमनाराध्य को मोक्षं समवाप्स्यति
मुक्तीची इच्छा असणारे तुला परम ब्रह्म मानून पूजा करतात. वासुदेवाची पूजा न करता कोणालाही मोक्ष मिळू शकत नाही.
यत्किंचिन्मनसा ग्राह्यं यद्ग्राह्यं चक्षुरादिभिः । बुद्ध्या च यत्परिच्छेद्यं तद्रू पमखिलं तव
मनाने जे समजू शकतो, डोळे व इतर इंद्रियांनी जे पाहू शकतो, बुद्धीने जे जाणू शकतो — ते सर्व तुझंच रूप आहे.
त्वन्मयाहं त्वदाधारा त्वत्सृष्टा त्वत्समाश्रया । माधवीमिति लोकोयमभिधत्ते ततो हि माम्
मी तुझ्याने व्यापलेली आहे, तुझ्यावर आधारलेली आहे, तुझ्याच कडून निर्माण झाले आहे आणि तुझ्यातच विसावते. म्हणून लोक मला 'माधवी' म्हणतात.
जयाखिलज्ञानमय जय स्थूलमयाव्यय । जयाऽनन्त जयाव्यक्त जय व्यक्तमय प्रभो
सर्व ज्ञानाचा मूळ असलेल्या, स्थूल आणि सूक्ष्म, अविनाशी, अनंत, अव्यक्त आणि व्यक्त रूप असलेल्या प्रभू, तुला विजय असो!
परापरात्मन्विश्वात्मञ्जय यज्ञपतेऽनघ । त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वमॐकारस्त्वमग्नयः
सर्वांचा आत्मा, परात्मा आणि विश्वात्मा, यज्ञस्वामी, पापरहित, तुला विजय असो! तूच यज्ञ आहेस, 'वषट्' म्हणणारा आहेस, 'ॐ' आहेस आणि अग्नि आहेस.
त्वं वेदास्त्वं तदङ्गानि त्वं यज्ञपुरुषो हरे । सूर्यादयो ग्रहास्तारा नक्षत्राण्यखितं जगत्
तूच वेद आहेस, त्यांची अंगे आहेस, यज्ञपुरुष आहेस, हे हरी! सूर्य, इतर ग्रह, तारे, नक्षत्रे आणि हे संपूर्ण जग — हे सर्व तूच आहेस.
मूर्तामूर्तमदृश्यं च दृश्यं च पुरुषोत्तम । यच्चोक्तं यच्च नैवोक्तं मयात्र परमेश्वर । तत्सर्वं त्वं नमस्तुभ्यं भूयोभूयो नमोनमः
हे पुरुषोत्तम, तुझे रूप आहे आणि तुझे स्वरूपही नाही, तू दिसणारा आणि अदृश्यही आहेस. मी इथे जे काही बोललो, परमेश्वरा, आणि जे अजून बोललो नाही, त्या सर्वाला, तुला मी वंदन करतो—पुन्हा पुन्हा तुला नमस्कार.
श्रीपराशर उवाच । एवं संस्तूयमानस्तु पृथिव्या धरणीधरः । सामस्वरध्वनिः श्रीमाञ् जगर्ज परिघर्घरम्
श्रीपराशर म्हणाले: पृथ्वीने अशी स्तुती केल्यावर, पृथ्वीला धारण करणारा तेजस्वी प्रभू, सामगानासारखा गंभीर आवाज करत मोठ्याने गर्जला.
ततः समुत्क्षिप्य धरां स्वदंष्ट्रया महावराहः स्फुटपद्मलोचनः । रसातलादुत्पलपत्रसन्निभः समुत्थितो नील इवाचलो महान्
मग मोठ्या वराहाने, कमळासारख्या टपोऱ्या डोळ्यांनी, आपल्या दातावर पृथ्वी उचलून, रसातळातून वर काढली. तो वराह कमळाच्या पानांसारखा निळा, मोठ्या डोंगरासारखा तेजस्वी दिसत होता.
उत्तिष्ठता तेन मुखानिलाहतं तत्संभवाम्भो जनलोकसंश्रयान् । प्रक्षालयामास हि तान्महाद्युतीन् सनान्दनादीनपकल्मषान् मुनीन्
तो वर जात असताना, त्याच्या तोंडातून निघणाऱ्या वाऱ्याने तिथे साचलेलं पाणी उडवलं आणि जनलोकात वास करणाऱ्या तेजस्वी, पवित्र ऋषींचे, जसे सनंदन वगैरे, सर्व अपवित्रता धुऊन टाकली.