ऊर्ध्वं तिर्यगधश्चैव यदाप्रतिहता गतिः । तदा कस्माद्भुवो नान्तं सर्वे द्रक्ष्यथ बालिशाः ॥ १,१५.
वर, आडवे आणि खाली अशी कुठेही अडथळा नसलेली वाट असताना, मग तुम्ही बालकांनो, पृथ्वीचा शेवट का पाहत नाही?
ते तु तद्वचनं श्रुत्वा प्रयाताः सर्वतो दिशम् । अद्यापि नो निवर्तन्ते समुद्रेभ्य इवापगाः ॥ १,१५.
त्यांनी ती वचने ऐकून सर्व दिशांना प्रस्थान केलं; आजही ते परत आलेले नाहीत, जसं नद्या समुद्रात मिसळतात.
हर्य श्वेष्वथ नष्टोषु दक्षः प्राचेतसः पुनः । वैरुण्यामथ पुत्राणां सहस्रमसृजत्प्रभुः ॥ १,१५.
श्वेत घोडे हरवले गेले तेव्हा प्राचेतस पुत्र दक्षाने पुन्हा वैरुणीपासून हजार पुत्रांची उत्पत्ती केली.
विवर्धयिषवस्ते तु शबलाश्वाः प्रजाः पुनः । पूर्वोक्तं वचनं ब्रह्मन्नारदेनैव नोदिताः ॥ १,१५.
त्या पुत्रांना पुन्हा लोकसंख्या वाढवायची इच्छा होती, आणि ते चितकबरे घोड्यांसह जन्मले; पण ब्रह्मन्, त्यांनी नारदाने आधी सांगितलेले शब्द ऐकले नाहीत.
अन्योन्यमूचुस्ते सर्वे सम्यगाह महामुनिः । भ्रतॄणां पदवी चैव गन्तव्या नात्र संशयः ॥ १,१५.
ते सर्व एकमेकांशी बोलले आणि त्या महान ऋषीने स्पष्ट सांगितले, 'आपल्याला भावांच्या मार्गानेच जावे लागेल, यात काहीच शंका नाही.'
ज्ञात्वा प्रमाणं पृथ्व्याश्च प्रजाःसृज्यामहे ततः ॥ १,१५.
'आपण पृथ्वीचे माप समजून घेतले की मग संतती निर्माण करूया,' असे त्यांनी म्हटले.
तेपि तेनैव मार्गेण प्रयाताः सर्वतोमुखम् । अद्यापि न निवर्तन्ते समुद्रेभ्य इवापगाः । ततः प्रभृति वै भ्राता भ्रातुरन्वेषणे द्विज । प्रयातो नश्यति तथा तन्न कार्यं विजानता ॥ १,१५.
तेही त्याच मार्गाने सर्व दिशांना गेले; आजही ते परत आलेले नाहीत, जसे नद्या समुद्रात मिळतात. त्या वेळेपासून, द्विजा, भाऊ आपल्या भावाचा शोध घेण्यासाठी गेला तर तोही हरवतो; म्हणून हे जाणणाऱ्याने असे करू नये.
तां श्चापि नष्टान् विज्ञाय पुत्रान् दक्षः प्रजापतिः । क्रोधं चक्रे महाभागो नारदं स शशाप च ॥ १,१५.
आपले पुत्र हरवले हे लक्षात आल्यावर दक्ष प्रजापती फार रागावला आणि त्याने नारदाला शाप दिला.
सर्गकामस्ततो विद्वान्स मैत्रेय प्रजापतिः । षष्टिं तक्षोऽसृजत्कन्या वैरुण्यामिति नः श्रुतम् ॥ १,१५.
मैत्रेय, सृष्टीची इच्छा असलेल्या त्या विद्वान प्रजापतीने मग वैरुणीपासून साठ कन्या उत्पन्न केल्या, असे आपण ऐकले आहे.
ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश । सप्तविंशति सोमाय चतस्त्रोऽरिष्टनेमिने ॥ १,१५.
त्याने दहा कन्या धर्माला, तेरा कश्यपाला, सत्तावीस सोमाला आणि चार अरिष्टनेमिला दिल्या.
द्वे चैव बहुपुत्राय द्वे चैवाङ्गिरसे तथा । द्वे कृशाश्वाय विदुषे तासां नामानि मे शृणु ॥ १,१५.
त्याने दोन कन्या बहुपुत्राला, दोन अङ्गिरसाला आणि दोन विद्वान कृशाश्वाला दिल्या; त्यांच्या नावांची माहिती मी सांगतो.
अरुन्धती वसुर्जामिर्लङ्घा भानुमरुत्वती । संकल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वा च तादृशी । धर्मपत्न्यो दशत्वेतास्तास्वपत्यानि मे शृणु । विश्वेदेवास्तु विश्वायाः साध्या साध्यानजायत । मरुत्वत्यां सरुत्वन्तो वसोश्च वसवः स्मृता ॥ १,१५.
अरुंधती, वसु, जामि, लंघा, भानु, मरुत्वती, संकल्पा, मुहूर्ता, साध्या आणि विश्वा — या धर्माच्या दहा पत्नी आहेत. त्यांच्या संततीची माहिती ऐका: विश्वे विश्वदेवांची माता, साध्ये साध्यांची, मरुत्वती मरुतांची, आणि वसु वसूंना जन्म देणारी आहे.
भानोस्तु भानवः पुत्रा मुहूर्तायां मुहूर्तजाः ॥ १,१५.
भानूचे पुत्र भानव, आणि मुहूर्तेचे पुत्र मुहूर्तज म्हणून ओळखले जातात.
लङ्घायाश्चैव घोषोथ नागवीथी तु जामिता ॥ १,१५.
लंघेपासून घोष, आणि जामिपासून नागवीथी उत्पन्न झाले.
पृथिवीविषयं सर्वमरुन्धत्याम जायत । संकल्पायास्तु सर्वात्मा जज्ञे संकल्प एव हि ॥ १,१५.
अरुंधतीपासून पृथ्वीवरील सर्व वस्तू उत्पन्न झाल्या; आणि संकल्पेपासून सर्वात्मा संकल्प जन्माला आला.
ये त्वनेकवसुप्राणदेवा ज्योतिः पुरोगमाः । वसवोष्टौ समाख्यातास्तेषां वक्ष्यामि विस्तरम् ॥ १,१५.
जे अनेक रूपांचे आणि प्राणांचे, तेजाने अग्रगण्य असणारे आठ वसु आहेत, त्यांचा विस्ताराने उल्लेख मी आता करतो.
आपो ध्रुवश्च सोमश्च धर्मश्चैवानिलोऽनलः । प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवो नामभिः स्मृताः ॥ १,१५.
आप, ध्रुव, सोम, धर्म, अनिल, अनल, प्रत्युष आणि प्रभास — हे आठ वसु त्यांच्या नावांनी ओळखले जातात.
आपस्य पुत्रो वैतण्डः श्रमः शान्तोऽध्वनिस्तथा । ध्रुवस्य पुत्रो भगवान्कालो लोकप्रकालनः ॥ १,१५.
आपचे पुत्र वैतंड, श्रम, शांत आणि अध्वनी; ध्रुवाचा पुत्र तेजस्वी काळ, जो जगांना प्रकाशित करतो.
सोमस्य भगवान्वर्चो वर्चस्वी येन जायते ॥ १,१५.
सोमाचा पुत्र तेजस्वी वर्चो, ज्याच्यापासून तेज निर्माण होते.
धर्मस्य पुत्रो द्रविणो हुतहव्यवहस्तथा । मनोहरायां शिशिरः प्राणोथ रवणस्तथा ॥ १,१५.
धर्माचा पुत्र द्रविण आणि होतहव्यवाह; मनोहरापासून शिशिर, प्राण आणि रावण हे जन्मले.
अनिलस्य शिवा भार्या तस्याः पुत्रो मनोजवः । अविज्ञातगतिश्चैव द्वौ पुत्रावनिलस्य तु ॥ १,१५.
अनिलाची पत्नी शिवा होती. त्यांच्या दोन मुलांची नावे मनोजव आणि अविज्ञातगती अशी आहेत.
अग्निपुत्रः कुमारस्तु शरस्तम्बे व्यजायत । तस्य शाखो विशाखश्च नैगमेयश्च पृष्ठजाः ॥ १,१५.
अग्नीचा पुत्र कुमार आहे, जो शरांच्या गाठीतून जन्मला. त्याचे अनुयायी शाक, विशाख आणि नैगमेय हे त्याच्यानंतर जन्मले.
अपत्यं कृत्तिकानां तु कार्त्तिकेय इति स्मृतः ॥ १,१५.
कृत्तिका यांच्या पुत्राला कार्तिकेय असे ओळखले जाते.
प्रत्यूषस्य विदुः पुत्रं ऋषि नाम्नाथ देवलम् । द्वौ पुत्रौ देवलस्यापि क्षमावन्तौ मनीषिणौ ॥ १,१५.
प्रत्युषाचा पुत्र देवल नावाचा ऋषी होता. देवलाचे दोन विद्वान पुत्र होते – क्षमावत आणि दुसरा.
बृहस्पतेस्तु भगिनी वरस्त्री ब्रह्मचारिणी । योगसिद्धा जगत्कृत्स्नमसक्ता विचरत्युत । प्रभासस्य तु सा भार्या वसूनामष्टमस्य तु ॥ १,१५.
बृहस्पतीची बहीण एक उत्तम, ब्रह्मचारिणी, योगसिद्धा आणि जगात कुठेही न अडकता फिरणारी स्त्री होती. ती वसुंमध्ये आठव्या असलेल्या प्रभासाची पत्नी झाली.
विश्वकर्मा महाभागस्तस्यां जज्ञे प्रजापतिः । कर्ता शिल्पसहस्राणां त्रिदशानां च वार्धकिः ॥ १,१५.
त्यांच्यापासून विश्वकर्मा नावाचा तेजस्वी प्रजापती जन्मला, जो हजारो कलांचा कर्ता आणि देवांचा प्रमुख वास्तुविशारद आहे.
भूषणानां च सर्वेषां कर्ताशिल्पवतां वरः । यः सर्वैषां विमानानि देवतानां चकार ह । मनुष्याश्चोपजीवन्ति यस्य शिल्पं महात्मनः ॥ १,१५.
तो सर्व दागिन्यांचा आणि शिल्पकलेत श्रेष्ठ असणारा कर्ता आहे. त्याने देवतांसाठी सर्व विमानांची निर्मिती केली आणि त्याच्या महान कौशल्यावर माणसेही आपले जीवन जगतात.
अजैकपादहिर्बुध्न्यस्त्वष्टा रुद्रश्च वीर्यवान् । त्वष्टुश्चाप्यात्मजः पुत्रो विश्वरूपो महातपाः ॥ १,१५.
अजैकपाद, अहिबुध्न्य, त्वष्टा आणि बलवान रुद्र; तसेच त्वष्टाचा स्वतःचा पुत्र विशाल तपस्वी विश्वरूप होता.
हरश्च बहुरूपश्च त्र्यम्बकश्चापराजितः । वृषाकपिश्च शम्भुश्च कपर्दीरैवतः स्मृतः ॥ १,१५.
हर, बहुरूप, त्र्यंबक, अपराजित, वृषाकपी, शंभू, कपर्दी आणि रैवत – हे आठही स्मरणात आहेत.
मृगव्याधश्च शर्वश्च कपाली च महामुने । एकादशैते कथिता रुद्रास्त्रिभुवनेश्वराः ॥ १,१५.
मृगव्याध, शर्व आणि कपाली, हे एकूण अकरा रुद्र त्रिभुवनांचे स्वामी म्हणून ओळखले जातात.