दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मारीषायां प्रजापतिः । जज्ञे दक्षो महाभागो यः पूर्वं ब्रह्मणोऽभवत् ॥ १,१५.
मारीषा आणि दहा प्रचेतस यांच्यातून प्रजापती दक्ष जन्माला आला, जो फार भाग्यवान होता आणि पूर्वी ब्रह्माचा पुत्र होता.
स तु दक्षो महाभागःसृष्ट्यर्थं सुमहामते । पुत्रानुत्पादयामास प्रजासृष्ट्यर्थमात्मनः ॥ १,१५.
तो दक्ष, फार पुण्यवान आणि बुद्धिमान, सृष्टीसाठी स्वतःच्या मुलांना उत्पन्न करू लागला.
अवरांश्च वरांश्चैव द्विपदोथ चतुष्पदान् । आदेशं ब्रह्मणः कुर्वन् सृष्ट्यर्थं समुपस्थितः ॥ १,१५.
त्याने ब्रह्माच्या आज्ञेने सृष्टीसाठी नीच आणि श्रेष्ठ, दोन पायांचे आणि चार पायांचे असे सर्व प्राणी निर्माण केले.
स सृष्ट्वा मनसा दक्षः पश्चादसृजत स्त्रियः । ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश । कालस्य नयने युक्ताः सप्तविंशतिमिन्दवे ॥ १,१५.
दक्षाने प्रथम मनाने सृष्टी केली, मग स्त्रिया निर्माण केल्या. त्यातील दहा धर्माला दिल्या, तेरा कश्यपाला दिल्या आणि वेळेच्या नियमनासाठी सत्तावीस स्त्रिया सोमाला दिल्या.
तासु देवास्तथा दैत्या नागा गावस्तथा खगाः । गन्धर्वाप्सरसश्चैव दानवाद्याश्च जज्ञिरे ॥ १,१५.
त्यांच्यापासून देव, दैत्य, सर्प, गायी, पक्षी, गंधर्व, अप्सरा आणि दानव व इतर अनेक जण जन्मले.
ततः प्रभृति मैत्रेय प्रजा मैथुनसम्भवाः । संकल्पाद्दर्शनात्स्पर्शात्पूर्वेषामभवन् प्रजाः । तपोविशेषैः सिद्धानां तदात्यन्ततपस्विनाम् ॥ १,१५.
त्या वेळेपासून, मैत्रेय, संतती ही स्त्री-पुरुषांच्या संयोगानेच होत आली; त्याआधी, पूर्वीच्या सिद्ध तपस्वींच्या कठोर तपामुळे, केवळ संकल्प, दर्शन किंवा स्पर्शानेच संतती उत्पन्न होत असे.
श्रीमैत्रेय उवाच अङ्गुष्ठाद्दक्षिणाद्दक्षः पूर्वं जातो मया श्रुतः । कथं प्राचेतसो भूयः समुत्पन्नो महामुने ॥ १,१५.
मैत्रेय म्हणाला: मी ऐकलं आहे की दक्ष आधी उजव्या अंगठ्यापासून जन्मला; मग तो प्रचेतसाचा पुत्र पुन्हा कसा जन्मला, हे महर्षे, मला सांग.
एष मे संशयो ब्रह्मन्सुमहान्हृदि वर्तते । यद्दैहित्रश्च सोमस्य पुनः श्वशुरतां गतः ॥ १,१५.
हे ब्रह्मन्, माझ्या मनात एक मोठा संदेह आहे: सोमाचा पुत्र दक्ष पुन्हा कसा जावई झाला, हे मला समजत नाही.
श्रीराशर उवाच उत्पत्तिश्च निरोधश्च नित्यो भूतेषु सर्वाद । ऋषयोत्र न सुह्यन्ति ये चान्ये दिव्यचक्षुषः ॥ १,१५.
पराशर म्हणाले: सर्व सृष्टीमध्ये उत्पत्ती आणि लय हे नेहमीच चालू असतात; ऋषी आणि दिव्य दृष्टी असलेले इतर कोणीही याबद्दल गोंधळत नाहीत.
युगेयुगे भवन्त्येते दक्षाद्या मुनिसत्तम । पुनश्चैवं निरुद्ध्यन्ते विद्वांस्तत्र न मुह्यति ॥ १,१५.
हे श्रेष्ठ मुनी, प्रत्येक युगात हे दक्ष वगैरे जन्म घेतात आणि पुन्हा लयाला जातात; ज्ञानी माणसांना यात कधीच गोंधळ वाटत नाही.
कानिष्ठ्यं ज्यैष्ठ्यमप्येषां पूर्वं नाभूद्द्द्विजोत्तम । तप एव गरीयोभूत्प्रभा वश्चैव कारणम् ॥ १,१५.
पूर्वी, हे श्रेष्ठ द्विज, त्यांच्यात मोठा किंवा लहान असं काही नव्हतं; तपच मोठं मानलं जात होतं आणि तेज हेच कारण होतं.
मैत्रेय उवाच देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् । उत्पत्तिं विस्तरेणेह मम ब्रह्मन्प्रकीर्तय ॥ १,१५.
मैत्रेय म्हणाला: हे ब्रह्मन्, देव, दानव, गंधर्व, सर्प आणि राक्षस यांची उत्पत्ती मला सविस्तर सांग.
श्रीपराशर उवाच प्रजाः सृजेति व्यादिष्टः पूर्वं दक्षः स्वयंभुवा । यथा ससर्ज भूतानि तथा शृणु महामुने ॥ १,१५.
पराशर म्हणाले: दक्षाला पूर्वी स्वयंभूने सृष्टी करायला सांगितलं होतं; त्याने कशी सृष्टी केली, ते ऐक, हे महर्षे.
मानसान्येव भूतानि पूर्वं दक्षोऽसृजत्तदा । देवानृषीन्सगन्धर्वानसुरान्पन्नगांस्तथा ॥ १,१५.
दक्षाने सुरुवातीला केवळ मनानेच देव, ऋषी, गंधर्व, असुर आणि सर्प यांची निर्मिती केली.
यदास्य सृजमानस्य न व्यवर्धन्त ताः प्रजाः । ततः संचिन्त्य स पुनः सृष्टिहेतोः प्रजापतिः ॥ १,१५.
पण त्याने निर्माण केलेल्या त्या संतती वाढत नव्हत्या, म्हणून सृष्टी वाढवण्यासाठी प्रजापतीने पुन्हा विचार केला.
मैथुनेनैव धर्मेण सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । असक्नीमावहत्कन्यां वीरणस्य प्रजापतेः । सुतां सुतपसा युक्तां महतीं लोकधारिणीम् ॥ १,१५.
विविध संतती निर्माण करण्यासाठी, धर्माने, त्याने वीराण नावाच्या प्रजापतीच्या कन्या असिक्नी हिला पत्नी म्हणून स्वीकारलं; ती मोठ्या तपस्विनी होती आणि तिने जग धारण केलं.
अथ पुत्रसहस्राणै वैरुण्यां पञ्च वीर्यवान् । असिक्न्यां जनयामास सर्गहेतोः प्रजापतिः ॥ १,१५.
मग प्रजापतीने सृष्टीसाठी असिक्नीच्या पोटी पाच हजार बलवान पुत्र जन्माला घातले.
तान्दृष्ट्वा नारदो विप्र संविवर्धयिषून्प्रजाः । संगम्य प्रियसंवादो देवर्षिरिदमब्रवीत् ॥ १,१५.
हे विप्र, नारदाने ते सर्व पुत्र पाहिले आणि संतती वाढावी म्हणून त्यांच्याशी गोड बोलून संवाद साधला.
हे हर्यश्वा महावीर्याः प्रजा यूयं करिष्यथ । ईदृशो दृश्यते यत्नो भवतां श्रूयतामीदम् ॥ १,१५.
नारद म्हणाला: हे हर्यश्व, तुम्ही मोठ्या सामर्थ्याचे आहात, तुम्ही संतती निर्माण कराल; तुमच्यात असा प्रयत्न दिसतो—हे ऐका.
बालिश बत यूयं वै नास्या जानीत वै भुवः । अन्तरूर्ध्वमधश्चैव कथं सृक्ष्यथ वै प्रजाः ॥ १,१५.
अरे, तुम्ही अजून लहान आहात; या पृथ्वीचं स्वरूप तुम्हाला माहीत नाही. वर, खाली आणि आत काय आहे हे न कळता तुम्ही संतती कशी निर्माण करणार?
ऊर्ध्वं तिर्यगधश्चैव यदाप्रतिहता गतिः । तदा कस्माद्भुवो नान्तं सर्वे द्रक्ष्यथ बालिशाः ॥ १,१५.
वर, आडवे आणि खाली अशी कुठेही अडथळा नसलेली वाट असताना, मग तुम्ही बालकांनो, पृथ्वीचा शेवट का पाहत नाही?
ते तु तद्वचनं श्रुत्वा प्रयाताः सर्वतो दिशम् । अद्यापि नो निवर्तन्ते समुद्रेभ्य इवापगाः ॥ १,१५.
त्यांनी ती वचने ऐकून सर्व दिशांना प्रस्थान केलं; आजही ते परत आलेले नाहीत, जसं नद्या समुद्रात मिसळतात.
हर्य श्वेष्वथ नष्टोषु दक्षः प्राचेतसः पुनः । वैरुण्यामथ पुत्राणां सहस्रमसृजत्प्रभुः ॥ १,१५.
श्वेत घोडे हरवले गेले तेव्हा प्राचेतस पुत्र दक्षाने पुन्हा वैरुणीपासून हजार पुत्रांची उत्पत्ती केली.
विवर्धयिषवस्ते तु शबलाश्वाः प्रजाः पुनः । पूर्वोक्तं वचनं ब्रह्मन्नारदेनैव नोदिताः ॥ १,१५.
त्या पुत्रांना पुन्हा लोकसंख्या वाढवायची इच्छा होती, आणि ते चितकबरे घोड्यांसह जन्मले; पण ब्रह्मन्, त्यांनी नारदाने आधी सांगितलेले शब्द ऐकले नाहीत.
अन्योन्यमूचुस्ते सर्वे सम्यगाह महामुनिः । भ्रतॄणां पदवी चैव गन्तव्या नात्र संशयः ॥ १,१५.
ते सर्व एकमेकांशी बोलले आणि त्या महान ऋषीने स्पष्ट सांगितले, 'आपल्याला भावांच्या मार्गानेच जावे लागेल, यात काहीच शंका नाही.'
ज्ञात्वा प्रमाणं पृथ्व्याश्च प्रजाःसृज्यामहे ततः ॥ १,१५.
'आपण पृथ्वीचे माप समजून घेतले की मग संतती निर्माण करूया,' असे त्यांनी म्हटले.
तेपि तेनैव मार्गेण प्रयाताः सर्वतोमुखम् । अद्यापि न निवर्तन्ते समुद्रेभ्य इवापगाः । ततः प्रभृति वै भ्राता भ्रातुरन्वेषणे द्विज । प्रयातो नश्यति तथा तन्न कार्यं विजानता ॥ १,१५.
तेही त्याच मार्गाने सर्व दिशांना गेले; आजही ते परत आलेले नाहीत, जसे नद्या समुद्रात मिळतात. त्या वेळेपासून, द्विजा, भाऊ आपल्या भावाचा शोध घेण्यासाठी गेला तर तोही हरवतो; म्हणून हे जाणणाऱ्याने असे करू नये.
तां श्चापि नष्टान् विज्ञाय पुत्रान् दक्षः प्रजापतिः । क्रोधं चक्रे महाभागो नारदं स शशाप च ॥ १,१५.
आपले पुत्र हरवले हे लक्षात आल्यावर दक्ष प्रजापती फार रागावला आणि त्याने नारदाला शाप दिला.
सर्गकामस्ततो विद्वान्स मैत्रेय प्रजापतिः । षष्टिं तक्षोऽसृजत्कन्या वैरुण्यामिति नः श्रुतम् ॥ १,१५.
मैत्रेय, सृष्टीची इच्छा असलेल्या त्या विद्वान प्रजापतीने मग वैरुणीपासून साठ कन्या उत्पन्न केल्या, असे आपण ऐकले आहे.
ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश । सप्तविंशति सोमाय चतस्त्रोऽरिष्टनेमिने ॥ १,१५.
त्याने दहा कन्या धर्माला, तेरा कश्यपाला, सत्तावीस सोमाला आणि चार अरिष्टनेमिला दिल्या.