भवन्तु पतयः श्लाघ्या मम जन्मनि जन्मनि । त्वत्प्रसादात्तथा पुत्रः प्रजापतिसमोस्तु मे ॥ १,१५.
'माझ्या प्रत्येक जन्मात मला उत्तम पती मिळू देत आणि तुझ्या कृपेने मला प्रजापतीसारखा पुत्र लाभू दे.'
कुलं शीलं वयः सत्यं दाक्षिण्यं क्षिप्रकारिता । अविसंवादिता सत्त्वं वृद्धसेवा कृतज्ञता ॥ १,१५.
'त्याच्यात कुल, चांगला स्वभाव, योग्य वय, सत्य बोलण्याची सवय, दयाळूपणा, तत्परता, विश्वासार्हता, सद्गुण, वडीलधाऱ्यांची सेवा आणि कृतज्ञता असू दे.'
रूपसम्पत्समायुक्ता सर्वस्य प्रियदर्शना । अयोनिजा च जायेयं त्वन्प्रसादादाधेक्षज ॥ १,१५.
'माझ्यात सौंदर्य आणि संपत्ती असू दे, सर्वांना आवडणारी होऊ दे, आणि तुझ्या कृपेने मी गर्भाशयातून न जन्मता जन्म घेऊ दे, हे कमळनयन.'
सोम उवाच तयैवमुक्तो देवेशो हृषीकेश उवाच ताम् । प्रणामनम्रामुत्थाप्य वरदः परमेश्वरः ॥ १,१५.
सोमाने सांगितले: तिने असे म्हटल्यावर देवाधिदेव हृषीकेशाने तिला वंदन करत असताना उचलले आणि वर देणारा तो परमेश्वर तिला म्हणाला.
देव उवाच भविष्यन्ति महावीर्या एकस्मिन्नेव जन्मनि । प्रख्यातोदारकर्णाणो भवत्याः पतयो दश ॥ १,१५.
देव म्हणाला: एका जन्मात तुला महान पराक्रमी, उदार आणि प्रसिद्ध असे दहा पती मिळतील.
पुत्रञ्च सुमहावीर्यं महाबलपराक्रमम् । प्रजापतिगुणैर्युक्तं त्वमवाप्स्यसि शोभने ॥ १,१५.
आणि तुला प्रजापतीसारख्या गुणांनी युक्त, अपार बलवान आणि सामर्थ्यशाली असा पुत्र मिळेल, हे सुंदर स्त्री.
वंशानां तस्य कर्तृत्वं जगत्यस्मिन्भविष्यति । त्रैलोक्यमखिला सूतिस्तस्य चापूरयिष्यति ॥ १,१५.
त्याच्या वंशाचा विस्तार या जगात होईल आणि त्याची संतती संपूर्ण त्रैलोक्य व्यापून जाईल.
त्वं चाप्ययोनिजा साध्वी रूपौदार्यगुणान्विता । मनः प्रीतिकरी नॄणां मत्प्रसादाद्भविष्यसि ॥ १,१५.
आणि तूही, हे सती, माझ्या कृपेने गर्भाशयातून न जन्मता, सौंदर्य आणि उदार गुणांनी युक्त, सर्वांना मनापासून आवडणारी होशील.
इत्युक्त्वान्तर्दधे देवस्तां विशालविलोचनाम् । सा चेयं मारिषा जाता युष्मत्पत्नी नृपात्मजाः ॥ १,१५.
असं सांगून देव त्या मोठ्या डोळ्यांच्या तिच्या नजरेआड झाला. हीच मारीषा नंतर तुमची पत्नी म्हणून जन्मली, हे राजकुमारांनो.
श्रीपराशर उवाच ततः सोमस्य वचनाज्जगृहुस्ते प्रचेतसः । संहृत्य कोपं वृक्षेभ्यः पत्नीधर्मोण मारीषाम् ॥ १,१५.
श्री पराशर म्हणाले: मग सोमाच्या सांगण्यावरून प्रचेतसांनी आपला वृक्षांवरील राग बाजूला ठेवून मारीषाला पत्नी म्हणून स्वीकारलं.
दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मारीषायां प्रजापतिः । जज्ञे दक्षो महाभागो यः पूर्वं ब्रह्मणोऽभवत् ॥ १,१५.
मारीषा आणि दहा प्रचेतस यांच्यातून प्रजापती दक्ष जन्माला आला, जो फार भाग्यवान होता आणि पूर्वी ब्रह्माचा पुत्र होता.
स तु दक्षो महाभागःसृष्ट्यर्थं सुमहामते । पुत्रानुत्पादयामास प्रजासृष्ट्यर्थमात्मनः ॥ १,१५.
तो दक्ष, फार पुण्यवान आणि बुद्धिमान, सृष्टीसाठी स्वतःच्या मुलांना उत्पन्न करू लागला.
अवरांश्च वरांश्चैव द्विपदोथ चतुष्पदान् । आदेशं ब्रह्मणः कुर्वन् सृष्ट्यर्थं समुपस्थितः ॥ १,१५.
त्याने ब्रह्माच्या आज्ञेने सृष्टीसाठी नीच आणि श्रेष्ठ, दोन पायांचे आणि चार पायांचे असे सर्व प्राणी निर्माण केले.
स सृष्ट्वा मनसा दक्षः पश्चादसृजत स्त्रियः । ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश । कालस्य नयने युक्ताः सप्तविंशतिमिन्दवे ॥ १,१५.
दक्षाने प्रथम मनाने सृष्टी केली, मग स्त्रिया निर्माण केल्या. त्यातील दहा धर्माला दिल्या, तेरा कश्यपाला दिल्या आणि वेळेच्या नियमनासाठी सत्तावीस स्त्रिया सोमाला दिल्या.
तासु देवास्तथा दैत्या नागा गावस्तथा खगाः । गन्धर्वाप्सरसश्चैव दानवाद्याश्च जज्ञिरे ॥ १,१५.
त्यांच्यापासून देव, दैत्य, सर्प, गायी, पक्षी, गंधर्व, अप्सरा आणि दानव व इतर अनेक जण जन्मले.
ततः प्रभृति मैत्रेय प्रजा मैथुनसम्भवाः । संकल्पाद्दर्शनात्स्पर्शात्पूर्वेषामभवन् प्रजाः । तपोविशेषैः सिद्धानां तदात्यन्ततपस्विनाम् ॥ १,१५.
त्या वेळेपासून, मैत्रेय, संतती ही स्त्री-पुरुषांच्या संयोगानेच होत आली; त्याआधी, पूर्वीच्या सिद्ध तपस्वींच्या कठोर तपामुळे, केवळ संकल्प, दर्शन किंवा स्पर्शानेच संतती उत्पन्न होत असे.
श्रीमैत्रेय उवाच अङ्गुष्ठाद्दक्षिणाद्दक्षः पूर्वं जातो मया श्रुतः । कथं प्राचेतसो भूयः समुत्पन्नो महामुने ॥ १,१५.
मैत्रेय म्हणाला: मी ऐकलं आहे की दक्ष आधी उजव्या अंगठ्यापासून जन्मला; मग तो प्रचेतसाचा पुत्र पुन्हा कसा जन्मला, हे महर्षे, मला सांग.
एष मे संशयो ब्रह्मन्सुमहान्हृदि वर्तते । यद्दैहित्रश्च सोमस्य पुनः श्वशुरतां गतः ॥ १,१५.
हे ब्रह्मन्, माझ्या मनात एक मोठा संदेह आहे: सोमाचा पुत्र दक्ष पुन्हा कसा जावई झाला, हे मला समजत नाही.
श्रीराशर उवाच उत्पत्तिश्च निरोधश्च नित्यो भूतेषु सर्वाद । ऋषयोत्र न सुह्यन्ति ये चान्ये दिव्यचक्षुषः ॥ १,१५.
पराशर म्हणाले: सर्व सृष्टीमध्ये उत्पत्ती आणि लय हे नेहमीच चालू असतात; ऋषी आणि दिव्य दृष्टी असलेले इतर कोणीही याबद्दल गोंधळत नाहीत.
युगेयुगे भवन्त्येते दक्षाद्या मुनिसत्तम । पुनश्चैवं निरुद्ध्यन्ते विद्वांस्तत्र न मुह्यति ॥ १,१५.
हे श्रेष्ठ मुनी, प्रत्येक युगात हे दक्ष वगैरे जन्म घेतात आणि पुन्हा लयाला जातात; ज्ञानी माणसांना यात कधीच गोंधळ वाटत नाही.
कानिष्ठ्यं ज्यैष्ठ्यमप्येषां पूर्वं नाभूद्द्द्विजोत्तम । तप एव गरीयोभूत्प्रभा वश्चैव कारणम् ॥ १,१५.
पूर्वी, हे श्रेष्ठ द्विज, त्यांच्यात मोठा किंवा लहान असं काही नव्हतं; तपच मोठं मानलं जात होतं आणि तेज हेच कारण होतं.
मैत्रेय उवाच देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् । उत्पत्तिं विस्तरेणेह मम ब्रह्मन्प्रकीर्तय ॥ १,१५.
मैत्रेय म्हणाला: हे ब्रह्मन्, देव, दानव, गंधर्व, सर्प आणि राक्षस यांची उत्पत्ती मला सविस्तर सांग.
श्रीपराशर उवाच प्रजाः सृजेति व्यादिष्टः पूर्वं दक्षः स्वयंभुवा । यथा ससर्ज भूतानि तथा शृणु महामुने ॥ १,१५.
पराशर म्हणाले: दक्षाला पूर्वी स्वयंभूने सृष्टी करायला सांगितलं होतं; त्याने कशी सृष्टी केली, ते ऐक, हे महर्षे.
मानसान्येव भूतानि पूर्वं दक्षोऽसृजत्तदा । देवानृषीन्सगन्धर्वानसुरान्पन्नगांस्तथा ॥ १,१५.
दक्षाने सुरुवातीला केवळ मनानेच देव, ऋषी, गंधर्व, असुर आणि सर्प यांची निर्मिती केली.
यदास्य सृजमानस्य न व्यवर्धन्त ताः प्रजाः । ततः संचिन्त्य स पुनः सृष्टिहेतोः प्रजापतिः ॥ १,१५.
पण त्याने निर्माण केलेल्या त्या संतती वाढत नव्हत्या, म्हणून सृष्टी वाढवण्यासाठी प्रजापतीने पुन्हा विचार केला.
मैथुनेनैव धर्मेण सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । असक्नीमावहत्कन्यां वीरणस्य प्रजापतेः । सुतां सुतपसा युक्तां महतीं लोकधारिणीम् ॥ १,१५.
विविध संतती निर्माण करण्यासाठी, धर्माने, त्याने वीराण नावाच्या प्रजापतीच्या कन्या असिक्नी हिला पत्नी म्हणून स्वीकारलं; ती मोठ्या तपस्विनी होती आणि तिने जग धारण केलं.
अथ पुत्रसहस्राणै वैरुण्यां पञ्च वीर्यवान् । असिक्न्यां जनयामास सर्गहेतोः प्रजापतिः ॥ १,१५.
मग प्रजापतीने सृष्टीसाठी असिक्नीच्या पोटी पाच हजार बलवान पुत्र जन्माला घातले.
तान्दृष्ट्वा नारदो विप्र संविवर्धयिषून्प्रजाः । संगम्य प्रियसंवादो देवर्षिरिदमब्रवीत् ॥ १,१५.
हे विप्र, नारदाने ते सर्व पुत्र पाहिले आणि संतती वाढावी म्हणून त्यांच्याशी गोड बोलून संवाद साधला.
हे हर्यश्वा महावीर्याः प्रजा यूयं करिष्यथ । ईदृशो दृश्यते यत्नो भवतां श्रूयतामीदम् ॥ १,१५.
नारद म्हणाला: हे हर्यश्व, तुम्ही मोठ्या सामर्थ्याचे आहात, तुम्ही संतती निर्माण कराल; तुमच्यात असा प्रयत्न दिसतो—हे ऐका.
बालिश बत यूयं वै नास्या जानीत वै भुवः । अन्तरूर्ध्वमधश्चैव कथं सृक्ष्यथ वै प्रजाः ॥ १,१५.
अरे, तुम्ही अजून लहान आहात; या पृथ्वीचं स्वरूप तुम्हाला माहीत नाही. वर, खाली आणि आत काय आहे हे न कळता तुम्ही संतती कशी निर्माण करणार?