प्रचेतस ऊचुः ब्रह्मपारं मुने श्रोतुमिच्छामः परमं स्तवम् । जपता कण्डुना देवो येनाराध्यत केशवः ॥ १,१५.
प्रचेतस म्हणाले: ऋषी, आम्हाला ते ब्रह्माचे श्रेष्ठ स्तोत्र ऐकायचं आहे, ज्याच्या जपानं कंडूनं केशवाची उपासना केली.
सोम उवाच पारं परं विष्णुरपारपारः परः परेभ्यः पामारथरूपी । सब्रह्पारः परपारभूतः परः पराणामपि पारपारः ॥ १,१५.
सोम म्हणाले: विष्णू हा सर्वश्रेष्ठ, अनंत, सर्वांत श्रेष्ठ, सर्वांच्या पलीकडचा, पापांचा नाश करणारा आहे; तो ब्रह्माचा ध्येय, सर्वोच्च, आणि सर्वश्रेष्ठांमध्येही श्रेष्ठ, सर्वांच्या पलीकडचा आहे.
स कारणं कारणतस्ततोपि तस्यापि हेतुः । कार्येषु चैवं सह कर्मकर्तृरूपैरशेषैरवतीह सर्वम् ॥ १,१५.
तो कारण आहे, कारणांचंही कारण आहे, आणि त्याचंही मूळ तोच आहे; सर्व परिणामांत तो सर्व कर्म आणि कर्त्यांच्या रूपात येथे प्रकट होतो.
ब्रह्म प्रभुर्ब्रह्म स सर्वभूतो ब्रह्म प्रजानां पतिरच्युतोऽसौ । ब्रह्माव्ययं नित्यमजं स विष्णुरपक्षयाद्यैरखिलैरसङ्गि ॥ १,१५.
तो ब्रह्म आहे, प्रभू आहे, तो सर्व जीव आहे, तो अविनाशी, सर्वांचा स्वामी आहे; तो विष्णू, शाश्वत, अजन्मा, अचल, कोणत्याही दोषाला न लागणारा आहे.
ब्रह्माक्षरमजं नित्यं यथासौ पुरुषोत्तमः । तथा रागादयो दोषः प्रयान्तु प्रशमं मम ॥ १,१५.
जसा तो ब्रह्म, अक्षर, अजन्मा आणि शाश्वत पुरुषोत्तम आहे, तसंच माझ्यातील राग वगैरे दोषही शांत होवोत.
सोम उवाच एतद्ब्रह्म पराख्यं वै संस्तवं परमं जपन् । अवाप परमां सिद्धिं स तमाराध्य केशवम् ॥ १,१५.
सोम म्हणाले: हे परब्रह्माचं श्रेष्ठ स्तोत्र जपत, कंडूनं केशवाची उपासना करून सर्वोच्च सिद्धी मिळवली.
इयं च मारीषा पूर्वमासीद्य तां ब्रवीमि वः । कार्यगौरवमेतस्याः कथने फलदायि वः ॥ १,१५.
ही मारीषा पूर्वी कशी होती, ते मी तुम्हाला सांगितलं. हिची कथा सांगण्याचं महत्त्व एवढं आहे की, ती ऐकल्याने तुम्हाला नक्कीच फळ मिळेल.
अपुत्रा प्रागियं विष्णुं मृते भर्तरि सत्तमाः । भीपपत्नी महाभागा तोषयामास भक्तितः ॥ १,१५.
पूर्वी ही मारीषा पुत्ररहित होती. पती मरण्यानंतर, हे श्रेष्ठ राजकुमारांनो, भीपाची ही पुण्यवती पत्नी भक्तीने विष्णूला प्रसन्न करू लागली.
आराधितस्तया विष्णुः प्राह प्रत्यक्षतां गतः । वरं वृणीष्वेति शुभे सा च प्राहात्मवाञ्छितम् ॥ १,१५.
मारीषाने भक्तीने पूजल्यावर विष्णू प्रत्यक्ष प्रकट झाला आणि म्हणाला, 'माग, शुभे.' तेव्हा तिने आपल्या मनातील इच्छा सांगितली.
भगवन्बालवैधव्याद्वृथाजन्माहमीदृशी । मन्दभाग्या समुद्भुता विफला च जगत्पते ॥ १,१५.
'भगवन्, माझं बालवयातच विधवा होणं हे व्यर्थ जन्म झाल्यासारखं आहे. मी दुर्दैवी आहे, निष्फळ आहे, जगात काहीच उपयोग नाही, हे विश्वाचे स्वामी.'
भवन्तु पतयः श्लाघ्या मम जन्मनि जन्मनि । त्वत्प्रसादात्तथा पुत्रः प्रजापतिसमोस्तु मे ॥ १,१५.
'माझ्या प्रत्येक जन्मात मला उत्तम पती मिळू देत आणि तुझ्या कृपेने मला प्रजापतीसारखा पुत्र लाभू दे.'
कुलं शीलं वयः सत्यं दाक्षिण्यं क्षिप्रकारिता । अविसंवादिता सत्त्वं वृद्धसेवा कृतज्ञता ॥ १,१५.
'त्याच्यात कुल, चांगला स्वभाव, योग्य वय, सत्य बोलण्याची सवय, दयाळूपणा, तत्परता, विश्वासार्हता, सद्गुण, वडीलधाऱ्यांची सेवा आणि कृतज्ञता असू दे.'
रूपसम्पत्समायुक्ता सर्वस्य प्रियदर्शना । अयोनिजा च जायेयं त्वन्प्रसादादाधेक्षज ॥ १,१५.
'माझ्यात सौंदर्य आणि संपत्ती असू दे, सर्वांना आवडणारी होऊ दे, आणि तुझ्या कृपेने मी गर्भाशयातून न जन्मता जन्म घेऊ दे, हे कमळनयन.'
सोम उवाच तयैवमुक्तो देवेशो हृषीकेश उवाच ताम् । प्रणामनम्रामुत्थाप्य वरदः परमेश्वरः ॥ १,१५.
सोमाने सांगितले: तिने असे म्हटल्यावर देवाधिदेव हृषीकेशाने तिला वंदन करत असताना उचलले आणि वर देणारा तो परमेश्वर तिला म्हणाला.
देव उवाच भविष्यन्ति महावीर्या एकस्मिन्नेव जन्मनि । प्रख्यातोदारकर्णाणो भवत्याः पतयो दश ॥ १,१५.
देव म्हणाला: एका जन्मात तुला महान पराक्रमी, उदार आणि प्रसिद्ध असे दहा पती मिळतील.
पुत्रञ्च सुमहावीर्यं महाबलपराक्रमम् । प्रजापतिगुणैर्युक्तं त्वमवाप्स्यसि शोभने ॥ १,१५.
आणि तुला प्रजापतीसारख्या गुणांनी युक्त, अपार बलवान आणि सामर्थ्यशाली असा पुत्र मिळेल, हे सुंदर स्त्री.
वंशानां तस्य कर्तृत्वं जगत्यस्मिन्भविष्यति । त्रैलोक्यमखिला सूतिस्तस्य चापूरयिष्यति ॥ १,१५.
त्याच्या वंशाचा विस्तार या जगात होईल आणि त्याची संतती संपूर्ण त्रैलोक्य व्यापून जाईल.
त्वं चाप्ययोनिजा साध्वी रूपौदार्यगुणान्विता । मनः प्रीतिकरी नॄणां मत्प्रसादाद्भविष्यसि ॥ १,१५.
आणि तूही, हे सती, माझ्या कृपेने गर्भाशयातून न जन्मता, सौंदर्य आणि उदार गुणांनी युक्त, सर्वांना मनापासून आवडणारी होशील.
इत्युक्त्वान्तर्दधे देवस्तां विशालविलोचनाम् । सा चेयं मारिषा जाता युष्मत्पत्नी नृपात्मजाः ॥ १,१५.
असं सांगून देव त्या मोठ्या डोळ्यांच्या तिच्या नजरेआड झाला. हीच मारीषा नंतर तुमची पत्नी म्हणून जन्मली, हे राजकुमारांनो.
श्रीपराशर उवाच ततः सोमस्य वचनाज्जगृहुस्ते प्रचेतसः । संहृत्य कोपं वृक्षेभ्यः पत्नीधर्मोण मारीषाम् ॥ १,१५.
श्री पराशर म्हणाले: मग सोमाच्या सांगण्यावरून प्रचेतसांनी आपला वृक्षांवरील राग बाजूला ठेवून मारीषाला पत्नी म्हणून स्वीकारलं.
दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मारीषायां प्रजापतिः । जज्ञे दक्षो महाभागो यः पूर्वं ब्रह्मणोऽभवत् ॥ १,१५.
मारीषा आणि दहा प्रचेतस यांच्यातून प्रजापती दक्ष जन्माला आला, जो फार भाग्यवान होता आणि पूर्वी ब्रह्माचा पुत्र होता.
स तु दक्षो महाभागःसृष्ट्यर्थं सुमहामते । पुत्रानुत्पादयामास प्रजासृष्ट्यर्थमात्मनः ॥ १,१५.
तो दक्ष, फार पुण्यवान आणि बुद्धिमान, सृष्टीसाठी स्वतःच्या मुलांना उत्पन्न करू लागला.
अवरांश्च वरांश्चैव द्विपदोथ चतुष्पदान् । आदेशं ब्रह्मणः कुर्वन् सृष्ट्यर्थं समुपस्थितः ॥ १,१५.
त्याने ब्रह्माच्या आज्ञेने सृष्टीसाठी नीच आणि श्रेष्ठ, दोन पायांचे आणि चार पायांचे असे सर्व प्राणी निर्माण केले.
स सृष्ट्वा मनसा दक्षः पश्चादसृजत स्त्रियः । ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश । कालस्य नयने युक्ताः सप्तविंशतिमिन्दवे ॥ १,१५.
दक्षाने प्रथम मनाने सृष्टी केली, मग स्त्रिया निर्माण केल्या. त्यातील दहा धर्माला दिल्या, तेरा कश्यपाला दिल्या आणि वेळेच्या नियमनासाठी सत्तावीस स्त्रिया सोमाला दिल्या.
तासु देवास्तथा दैत्या नागा गावस्तथा खगाः । गन्धर्वाप्सरसश्चैव दानवाद्याश्च जज्ञिरे ॥ १,१५.
त्यांच्यापासून देव, दैत्य, सर्प, गायी, पक्षी, गंधर्व, अप्सरा आणि दानव व इतर अनेक जण जन्मले.
ततः प्रभृति मैत्रेय प्रजा मैथुनसम्भवाः । संकल्पाद्दर्शनात्स्पर्शात्पूर्वेषामभवन् प्रजाः । तपोविशेषैः सिद्धानां तदात्यन्ततपस्विनाम् ॥ १,१५.
त्या वेळेपासून, मैत्रेय, संतती ही स्त्री-पुरुषांच्या संयोगानेच होत आली; त्याआधी, पूर्वीच्या सिद्ध तपस्वींच्या कठोर तपामुळे, केवळ संकल्प, दर्शन किंवा स्पर्शानेच संतती उत्पन्न होत असे.
श्रीमैत्रेय उवाच अङ्गुष्ठाद्दक्षिणाद्दक्षः पूर्वं जातो मया श्रुतः । कथं प्राचेतसो भूयः समुत्पन्नो महामुने ॥ १,१५.
मैत्रेय म्हणाला: मी ऐकलं आहे की दक्ष आधी उजव्या अंगठ्यापासून जन्मला; मग तो प्रचेतसाचा पुत्र पुन्हा कसा जन्मला, हे महर्षे, मला सांग.
एष मे संशयो ब्रह्मन्सुमहान्हृदि वर्तते । यद्दैहित्रश्च सोमस्य पुनः श्वशुरतां गतः ॥ १,१५.
हे ब्रह्मन्, माझ्या मनात एक मोठा संदेह आहे: सोमाचा पुत्र दक्ष पुन्हा कसा जावई झाला, हे मला समजत नाही.
श्रीराशर उवाच उत्पत्तिश्च निरोधश्च नित्यो भूतेषु सर्वाद । ऋषयोत्र न सुह्यन्ति ये चान्ये दिव्यचक्षुषः ॥ १,१५.
पराशर म्हणाले: सर्व सृष्टीमध्ये उत्पत्ती आणि लय हे नेहमीच चालू असतात; ऋषी आणि दिव्य दृष्टी असलेले इतर कोणीही याबद्दल गोंधळत नाहीत.
युगेयुगे भवन्त्येते दक्षाद्या मुनिसत्तम । पुनश्चैवं निरुद्ध्यन्ते विद्वांस्तत्र न मुह्यति ॥ १,१५.
हे श्रेष्ठ मुनी, प्रत्येक युगात हे दक्ष वगैरे जन्म घेतात आणि पुन्हा लयाला जातात; ज्ञानी माणसांना यात कधीच गोंधळ वाटत नाही.