सोम उवाच यावदित्थं स विप्रर्षिस्तां ब्रवीति समुध्यमाम् । तावद्गलत्स्वेदजला साबभूवातिवेपथुः ॥ १,१५.
सोम म्हणाले: त्या ऋषीनं तिला कठोर शब्दांत बोललं, तेव्हा ती घामाघूम झाली आणि जोरात थरथरू लागली.
प्रवेपमानां सततं खिन्नगात्रलतां सतीम् । गच्छ गच्छेति सक्रोधमुवाच मुनिसत्तमः ॥ १,१५.
ती नेहमीच थरथरत होती, तिच्या अंगात थकवा दिसत होता, पण ती पवित्र राहिली. तेव्हा त्या श्रेष्ठ ऋषीनं रागानं तिला म्हणलं, 'जा, जा!'
सा तु निर्भर्त्सिता तेन विनाष्क्रम्य तदाश्रमात् । आकाशगामिनी स्वेदं ममार्ज तरुपल्लवैः ॥ १,१५.
त्यांनी तिची झाडणी केल्यावर ती त्या आश्रमातून बाहेर पडली; आकाशात उडत जाऊन तिनं झाडांच्या पानांनी आपला घाम पुसला.
निर्मार्जमाना गात्राणि गलत्स्वेदजलानि वै । वृक्षाद्धृक्षं ययौ बाला तदग्रारुणपल्लवैः ॥ १,१५.
ती तिच्या अंगावरून ओघळणारा घाम पुसत असताना, ती तरुणी एका झाडाजवळ गेली आणि त्याच्या कोवळ्या लाल पानांनी अंग पुसलं.
ऋषिणा यस्तदा गर्भस्तस्या देहे समाहितः । निर्जगाम स रोमाञ्चस्वेदरूपी तदङ्गतः ॥ १,१५.
त्या वेळी ऋषीनं तिच्या अंगात ठेवलेला गर्भ, अंगावर आलेल्या रोमांच आणि घामाच्या रूपानं तिच्या शरीरातून बाहेर पडला.
तं वृक्षा जगृहुर्गर्भमेकं चक्रे तु मारुतः । मया चाप्यायितो गोभिः स तदा ववृधे शनैः ॥ १,१५.
त्या गर्भाला झाडांनी उचललं, वाऱ्यानं त्याला एकत्र केलं; मी गायीच्या दूधानं त्याला पोसल्यामुळे तो हळूहळू वाढू लागला.
वृक्षाग्रगर्भसम्भूता मारिषाख्या वरानना । तां प्रदास्यन्ति वो वृक्षाः कोप एष प्रशाम्यताम् ॥ १,१५.
झाडाच्या टोकावरून जन्मलेली, सुंदर चेहऱ्याची ती मुलगी 'मारीषा' असं नाव मिळालं; झाडं तिला तुम्हाला देतील—म्हणून हा राग शांत करा.
कण्डोरपत्यमेवं सा वृक्षेभ्यश्च समुद्गता । ममापत्यं तथा वायोः प्रम्लोचातनया च सा ॥ १,१५.
ती कंडूची मुलगी झाली, झाडांतूनही बाहेर आली; ती माझीही मुलगी आहे, वाऱ्याची आणि प्रम्लोचाचीही कन्या आहे.
स चापि भगवान् कण्डुः क्षीणे तपसि सत्तमः । पुरुषोत्तमाख्यं मैत्रेय विष्णोरायतनं ययौ ॥ १,१५.
तो पूज्य कंडू, तप संपल्यावर, मैत्रेय, 'पुरुषोत्तम' नावाच्या विष्णूच्या निवासस्थानी गेला.
तत्रैकाग्रमतिर्भूत्वा चकाराराधनं हरेः । ब्रह्मपारमयं कुर्वञ्जपमेकाग्रमानसः । ऊर्ध्वबाहुर्महायोगी स्थित्वासौ भूपनन्दनाः ॥ १,१५.
तेथे एकाग्र मनानं त्यानं हरीची उपासना केली, ब्रह्माचा श्रेष्ठ जप करत, दोन्ही हात वर करून तो महान योगी तिथेच उभा राहिला, राजांचा आनंद.
प्रचेतस ऊचुः ब्रह्मपारं मुने श्रोतुमिच्छामः परमं स्तवम् । जपता कण्डुना देवो येनाराध्यत केशवः ॥ १,१५.
प्रचेतस म्हणाले: ऋषी, आम्हाला ते ब्रह्माचे श्रेष्ठ स्तोत्र ऐकायचं आहे, ज्याच्या जपानं कंडूनं केशवाची उपासना केली.
सोम उवाच पारं परं विष्णुरपारपारः परः परेभ्यः पामारथरूपी । सब्रह्पारः परपारभूतः परः पराणामपि पारपारः ॥ १,१५.
सोम म्हणाले: विष्णू हा सर्वश्रेष्ठ, अनंत, सर्वांत श्रेष्ठ, सर्वांच्या पलीकडचा, पापांचा नाश करणारा आहे; तो ब्रह्माचा ध्येय, सर्वोच्च, आणि सर्वश्रेष्ठांमध्येही श्रेष्ठ, सर्वांच्या पलीकडचा आहे.
स कारणं कारणतस्ततोपि तस्यापि हेतुः । कार्येषु चैवं सह कर्मकर्तृरूपैरशेषैरवतीह सर्वम् ॥ १,१५.
तो कारण आहे, कारणांचंही कारण आहे, आणि त्याचंही मूळ तोच आहे; सर्व परिणामांत तो सर्व कर्म आणि कर्त्यांच्या रूपात येथे प्रकट होतो.
ब्रह्म प्रभुर्ब्रह्म स सर्वभूतो ब्रह्म प्रजानां पतिरच्युतोऽसौ । ब्रह्माव्ययं नित्यमजं स विष्णुरपक्षयाद्यैरखिलैरसङ्गि ॥ १,१५.
तो ब्रह्म आहे, प्रभू आहे, तो सर्व जीव आहे, तो अविनाशी, सर्वांचा स्वामी आहे; तो विष्णू, शाश्वत, अजन्मा, अचल, कोणत्याही दोषाला न लागणारा आहे.
ब्रह्माक्षरमजं नित्यं यथासौ पुरुषोत्तमः । तथा रागादयो दोषः प्रयान्तु प्रशमं मम ॥ १,१५.
जसा तो ब्रह्म, अक्षर, अजन्मा आणि शाश्वत पुरुषोत्तम आहे, तसंच माझ्यातील राग वगैरे दोषही शांत होवोत.
सोम उवाच एतद्ब्रह्म पराख्यं वै संस्तवं परमं जपन् । अवाप परमां सिद्धिं स तमाराध्य केशवम् ॥ १,१५.
सोम म्हणाले: हे परब्रह्माचं श्रेष्ठ स्तोत्र जपत, कंडूनं केशवाची उपासना करून सर्वोच्च सिद्धी मिळवली.
इयं च मारीषा पूर्वमासीद्य तां ब्रवीमि वः । कार्यगौरवमेतस्याः कथने फलदायि वः ॥ १,१५.
ही मारीषा पूर्वी कशी होती, ते मी तुम्हाला सांगितलं. हिची कथा सांगण्याचं महत्त्व एवढं आहे की, ती ऐकल्याने तुम्हाला नक्कीच फळ मिळेल.
अपुत्रा प्रागियं विष्णुं मृते भर्तरि सत्तमाः । भीपपत्नी महाभागा तोषयामास भक्तितः ॥ १,१५.
पूर्वी ही मारीषा पुत्ररहित होती. पती मरण्यानंतर, हे श्रेष्ठ राजकुमारांनो, भीपाची ही पुण्यवती पत्नी भक्तीने विष्णूला प्रसन्न करू लागली.
आराधितस्तया विष्णुः प्राह प्रत्यक्षतां गतः । वरं वृणीष्वेति शुभे सा च प्राहात्मवाञ्छितम् ॥ १,१५.
मारीषाने भक्तीने पूजल्यावर विष्णू प्रत्यक्ष प्रकट झाला आणि म्हणाला, 'माग, शुभे.' तेव्हा तिने आपल्या मनातील इच्छा सांगितली.
भगवन्बालवैधव्याद्वृथाजन्माहमीदृशी । मन्दभाग्या समुद्भुता विफला च जगत्पते ॥ १,१५.
'भगवन्, माझं बालवयातच विधवा होणं हे व्यर्थ जन्म झाल्यासारखं आहे. मी दुर्दैवी आहे, निष्फळ आहे, जगात काहीच उपयोग नाही, हे विश्वाचे स्वामी.'
भवन्तु पतयः श्लाघ्या मम जन्मनि जन्मनि । त्वत्प्रसादात्तथा पुत्रः प्रजापतिसमोस्तु मे ॥ १,१५.
'माझ्या प्रत्येक जन्मात मला उत्तम पती मिळू देत आणि तुझ्या कृपेने मला प्रजापतीसारखा पुत्र लाभू दे.'
कुलं शीलं वयः सत्यं दाक्षिण्यं क्षिप्रकारिता । अविसंवादिता सत्त्वं वृद्धसेवा कृतज्ञता ॥ १,१५.
'त्याच्यात कुल, चांगला स्वभाव, योग्य वय, सत्य बोलण्याची सवय, दयाळूपणा, तत्परता, विश्वासार्हता, सद्गुण, वडीलधाऱ्यांची सेवा आणि कृतज्ञता असू दे.'
रूपसम्पत्समायुक्ता सर्वस्य प्रियदर्शना । अयोनिजा च जायेयं त्वन्प्रसादादाधेक्षज ॥ १,१५.
'माझ्यात सौंदर्य आणि संपत्ती असू दे, सर्वांना आवडणारी होऊ दे, आणि तुझ्या कृपेने मी गर्भाशयातून न जन्मता जन्म घेऊ दे, हे कमळनयन.'
सोम उवाच तयैवमुक्तो देवेशो हृषीकेश उवाच ताम् । प्रणामनम्रामुत्थाप्य वरदः परमेश्वरः ॥ १,१५.
सोमाने सांगितले: तिने असे म्हटल्यावर देवाधिदेव हृषीकेशाने तिला वंदन करत असताना उचलले आणि वर देणारा तो परमेश्वर तिला म्हणाला.
देव उवाच भविष्यन्ति महावीर्या एकस्मिन्नेव जन्मनि । प्रख्यातोदारकर्णाणो भवत्याः पतयो दश ॥ १,१५.
देव म्हणाला: एका जन्मात तुला महान पराक्रमी, उदार आणि प्रसिद्ध असे दहा पती मिळतील.
पुत्रञ्च सुमहावीर्यं महाबलपराक्रमम् । प्रजापतिगुणैर्युक्तं त्वमवाप्स्यसि शोभने ॥ १,१५.
आणि तुला प्रजापतीसारख्या गुणांनी युक्त, अपार बलवान आणि सामर्थ्यशाली असा पुत्र मिळेल, हे सुंदर स्त्री.
वंशानां तस्य कर्तृत्वं जगत्यस्मिन्भविष्यति । त्रैलोक्यमखिला सूतिस्तस्य चापूरयिष्यति ॥ १,१५.
त्याच्या वंशाचा विस्तार या जगात होईल आणि त्याची संतती संपूर्ण त्रैलोक्य व्यापून जाईल.
त्वं चाप्ययोनिजा साध्वी रूपौदार्यगुणान्विता । मनः प्रीतिकरी नॄणां मत्प्रसादाद्भविष्यसि ॥ १,१५.
आणि तूही, हे सती, माझ्या कृपेने गर्भाशयातून न जन्मता, सौंदर्य आणि उदार गुणांनी युक्त, सर्वांना मनापासून आवडणारी होशील.
इत्युक्त्वान्तर्दधे देवस्तां विशालविलोचनाम् । सा चेयं मारिषा जाता युष्मत्पत्नी नृपात्मजाः ॥ १,१५.
असं सांगून देव त्या मोठ्या डोळ्यांच्या तिच्या नजरेआड झाला. हीच मारीषा नंतर तुमची पत्नी म्हणून जन्मली, हे राजकुमारांनो.
श्रीपराशर उवाच ततः सोमस्य वचनाज्जगृहुस्ते प्रचेतसः । संहृत्य कोपं वृक्षेभ्यः पत्नीधर्मोण मारीषाम् ॥ १,१५.
श्री पराशर म्हणाले: मग सोमाच्या सांगण्यावरून प्रचेतसांनी आपला वृक्षांवरील राग बाजूला ठेवून मारीषाला पत्नी म्हणून स्वीकारलं.