प्रम्लोचोवाच वदिष्याम्यनृतं ब्रह्मन्कथमत्र तवान्तिके । विशेषेणाद्य भवता पृष्टा मार्गानुवर्तिना ॥ १,१५.
प्रम्लोचा म्हणाली, "ब्राह्मण, तुझ्यासमोर मी कधीच खोटं बोलणार नाही. विशेषतः आज तू विचारल्यावर, जे सत्य आहे तेच सांगते."
सोम उवाच निशम्य तद्वचः सत्यं स मुनिर्नृपनन्दनाः । धिक्धिक्मामित्यतीवेत्थं निनिन्दात्मानमात्मना ॥ १,१५.
सोम म्हणतो: तिचं खरं बोलणं ऐकून, त्या ऋषीने, राजकुळातील, पुन्हा पुन्हा स्वतःला दोष दिला—'शरमेची गोष्ट!' असं म्हणत.
मुनिरुवाच तपांसि मम नष्टनि हतं ब्रह्मविदां धनम् । हतो विवेकः केनापि योषिन्मोहाय निर्मिताः ॥ १,१५.
ऋषी म्हणाले, "माझं तप नष्ट झालं, ब्रह्मज्ञान मिळवणाऱ्यांचं धन हरपलं; विवेक नष्ट झाला, कुणीतरी स्त्रियांच्या मोहासाठी हे सर्व केलं."
ऊर्मिषट्कातिगं ब्रह्म ज्ञेयमात्मजयेन मे । मतिरेषा हृता येन धिक्तं कामं महाग्रहम् ॥ १,१५.
"सहा लाटांपलीकडचं ब्रह्म आत्मसंयमाने समजावं लागतं; पण माझं मन या प्रचंड इच्छेने हरपलं, ज्याला मी धिक्कारतो."
व्रतानि वेदवेद्याप्तिकाराणान्यखिलानि च । नरकग्राममर्गेण सङ्गेनापहृतानि मे ॥ १,१५.
"माझी सगळी व्रतं आणि वेदज्ञान मिळवण्यासाठी केलेली कृत्यं, वाईट संगतीमुळे, नरकाच्या वाटेवर हरपली गेली आहेत."
विनिन्द्येत्थं स धर्मज्ञः स्वयमात्मानमात्मना । तामप्सरसमासीनामिदं वचनमब्रवीत् ॥ १,१५.
अशा प्रकारे स्वतःला दोष देत, धर्म जाणणाऱ्या त्या ऋषीने तिथे बसलेल्या अप्सरेला असे शब्द सांगितले:
गच्छ पापे यथाकामं यत्कार्यं तत्कृतं त्वया । देवराजस्य मत्क्षोभं कुर्वन्त्या भावचेष्टितैः ॥ १,१५.
"पापी, आता जिथे हवं तिथे जा; तुझं काम झालं आहे—देवेंद्राच्या आज्ञेने, माझ्या मनात गोंधळ घालून तू जे करायचं होतं ते केलंस."
न त्वां करोण्यहं भस्म क्रोधतीव्रेण वह्निना । सतां सप्तपदं मैत्रुमुषि तोहं त्वया सह ॥ १,१५.
"मी तुझ्यावर रागाच्या ज्वाळांनी तुला भस्म करणार नाही, कारण सज्जन लोकांप्रमाणे मी तुझ्यासोबत सात पावलं चाललो आहे, मैत्री केली आहे."
अथ वा तव को दोषः किं वा कुप्याम्यहं तव । ममैव दोषो नितरां येनाहमजितेन्द्रियः ॥ १,१५.
मग तुझा काय दोष आहे, किंवा मी तुझ्यावर का रागावू? खरा दोष माझाच आहे, कारण मी माझ्या इंद्रियांवर नियंत्रण ठेवू शकलो नाही.
यया शक्रप्रियार्थिन्या कृतो मे तपसो व्ययः । त्वया धिक्तां महामोहमञ्जृषां सुजुगुप्सिताम् ॥ १,१५.
तू इंद्राला आनंदी करण्यासाठी माझ्या तपाचं नुकसान केलंस; तू मोठ्या मोहात पडली आहेस, आणि खरंतर तुला निंदाच करायला हवी.
सोम उवाच यावदित्थं स विप्रर्षिस्तां ब्रवीति समुध्यमाम् । तावद्गलत्स्वेदजला साबभूवातिवेपथुः ॥ १,१५.
सोम म्हणाले: त्या ऋषीनं तिला कठोर शब्दांत बोललं, तेव्हा ती घामाघूम झाली आणि जोरात थरथरू लागली.
प्रवेपमानां सततं खिन्नगात्रलतां सतीम् । गच्छ गच्छेति सक्रोधमुवाच मुनिसत्तमः ॥ १,१५.
ती नेहमीच थरथरत होती, तिच्या अंगात थकवा दिसत होता, पण ती पवित्र राहिली. तेव्हा त्या श्रेष्ठ ऋषीनं रागानं तिला म्हणलं, 'जा, जा!'
सा तु निर्भर्त्सिता तेन विनाष्क्रम्य तदाश्रमात् । आकाशगामिनी स्वेदं ममार्ज तरुपल्लवैः ॥ १,१५.
त्यांनी तिची झाडणी केल्यावर ती त्या आश्रमातून बाहेर पडली; आकाशात उडत जाऊन तिनं झाडांच्या पानांनी आपला घाम पुसला.
निर्मार्जमाना गात्राणि गलत्स्वेदजलानि वै । वृक्षाद्धृक्षं ययौ बाला तदग्रारुणपल्लवैः ॥ १,१५.
ती तिच्या अंगावरून ओघळणारा घाम पुसत असताना, ती तरुणी एका झाडाजवळ गेली आणि त्याच्या कोवळ्या लाल पानांनी अंग पुसलं.
ऋषिणा यस्तदा गर्भस्तस्या देहे समाहितः । निर्जगाम स रोमाञ्चस्वेदरूपी तदङ्गतः ॥ १,१५.
त्या वेळी ऋषीनं तिच्या अंगात ठेवलेला गर्भ, अंगावर आलेल्या रोमांच आणि घामाच्या रूपानं तिच्या शरीरातून बाहेर पडला.
तं वृक्षा जगृहुर्गर्भमेकं चक्रे तु मारुतः । मया चाप्यायितो गोभिः स तदा ववृधे शनैः ॥ १,१५.
त्या गर्भाला झाडांनी उचललं, वाऱ्यानं त्याला एकत्र केलं; मी गायीच्या दूधानं त्याला पोसल्यामुळे तो हळूहळू वाढू लागला.
वृक्षाग्रगर्भसम्भूता मारिषाख्या वरानना । तां प्रदास्यन्ति वो वृक्षाः कोप एष प्रशाम्यताम् ॥ १,१५.
झाडाच्या टोकावरून जन्मलेली, सुंदर चेहऱ्याची ती मुलगी 'मारीषा' असं नाव मिळालं; झाडं तिला तुम्हाला देतील—म्हणून हा राग शांत करा.
कण्डोरपत्यमेवं सा वृक्षेभ्यश्च समुद्गता । ममापत्यं तथा वायोः प्रम्लोचातनया च सा ॥ १,१५.
ती कंडूची मुलगी झाली, झाडांतूनही बाहेर आली; ती माझीही मुलगी आहे, वाऱ्याची आणि प्रम्लोचाचीही कन्या आहे.
स चापि भगवान् कण्डुः क्षीणे तपसि सत्तमः । पुरुषोत्तमाख्यं मैत्रेय विष्णोरायतनं ययौ ॥ १,१५.
तो पूज्य कंडू, तप संपल्यावर, मैत्रेय, 'पुरुषोत्तम' नावाच्या विष्णूच्या निवासस्थानी गेला.
तत्रैकाग्रमतिर्भूत्वा चकाराराधनं हरेः । ब्रह्मपारमयं कुर्वञ्जपमेकाग्रमानसः । ऊर्ध्वबाहुर्महायोगी स्थित्वासौ भूपनन्दनाः ॥ १,१५.
तेथे एकाग्र मनानं त्यानं हरीची उपासना केली, ब्रह्माचा श्रेष्ठ जप करत, दोन्ही हात वर करून तो महान योगी तिथेच उभा राहिला, राजांचा आनंद.
प्रचेतस ऊचुः ब्रह्मपारं मुने श्रोतुमिच्छामः परमं स्तवम् । जपता कण्डुना देवो येनाराध्यत केशवः ॥ १,१५.
प्रचेतस म्हणाले: ऋषी, आम्हाला ते ब्रह्माचे श्रेष्ठ स्तोत्र ऐकायचं आहे, ज्याच्या जपानं कंडूनं केशवाची उपासना केली.
सोम उवाच पारं परं विष्णुरपारपारः परः परेभ्यः पामारथरूपी । सब्रह्पारः परपारभूतः परः पराणामपि पारपारः ॥ १,१५.
सोम म्हणाले: विष्णू हा सर्वश्रेष्ठ, अनंत, सर्वांत श्रेष्ठ, सर्वांच्या पलीकडचा, पापांचा नाश करणारा आहे; तो ब्रह्माचा ध्येय, सर्वोच्च, आणि सर्वश्रेष्ठांमध्येही श्रेष्ठ, सर्वांच्या पलीकडचा आहे.
स कारणं कारणतस्ततोपि तस्यापि हेतुः । कार्येषु चैवं सह कर्मकर्तृरूपैरशेषैरवतीह सर्वम् ॥ १,१५.
तो कारण आहे, कारणांचंही कारण आहे, आणि त्याचंही मूळ तोच आहे; सर्व परिणामांत तो सर्व कर्म आणि कर्त्यांच्या रूपात येथे प्रकट होतो.
ब्रह्म प्रभुर्ब्रह्म स सर्वभूतो ब्रह्म प्रजानां पतिरच्युतोऽसौ । ब्रह्माव्ययं नित्यमजं स विष्णुरपक्षयाद्यैरखिलैरसङ्गि ॥ १,१५.
तो ब्रह्म आहे, प्रभू आहे, तो सर्व जीव आहे, तो अविनाशी, सर्वांचा स्वामी आहे; तो विष्णू, शाश्वत, अजन्मा, अचल, कोणत्याही दोषाला न लागणारा आहे.
ब्रह्माक्षरमजं नित्यं यथासौ पुरुषोत्तमः । तथा रागादयो दोषः प्रयान्तु प्रशमं मम ॥ १,१५.
जसा तो ब्रह्म, अक्षर, अजन्मा आणि शाश्वत पुरुषोत्तम आहे, तसंच माझ्यातील राग वगैरे दोषही शांत होवोत.
सोम उवाच एतद्ब्रह्म पराख्यं वै संस्तवं परमं जपन् । अवाप परमां सिद्धिं स तमाराध्य केशवम् ॥ १,१५.
सोम म्हणाले: हे परब्रह्माचं श्रेष्ठ स्तोत्र जपत, कंडूनं केशवाची उपासना करून सर्वोच्च सिद्धी मिळवली.
इयं च मारीषा पूर्वमासीद्य तां ब्रवीमि वः । कार्यगौरवमेतस्याः कथने फलदायि वः ॥ १,१५.
ही मारीषा पूर्वी कशी होती, ते मी तुम्हाला सांगितलं. हिची कथा सांगण्याचं महत्त्व एवढं आहे की, ती ऐकल्याने तुम्हाला नक्कीच फळ मिळेल.
अपुत्रा प्रागियं विष्णुं मृते भर्तरि सत्तमाः । भीपपत्नी महाभागा तोषयामास भक्तितः ॥ १,१५.
पूर्वी ही मारीषा पुत्ररहित होती. पती मरण्यानंतर, हे श्रेष्ठ राजकुमारांनो, भीपाची ही पुण्यवती पत्नी भक्तीने विष्णूला प्रसन्न करू लागली.
आराधितस्तया विष्णुः प्राह प्रत्यक्षतां गतः । वरं वृणीष्वेति शुभे सा च प्राहात्मवाञ्छितम् ॥ १,१५.
मारीषाने भक्तीने पूजल्यावर विष्णू प्रत्यक्ष प्रकट झाला आणि म्हणाला, 'माग, शुभे.' तेव्हा तिने आपल्या मनातील इच्छा सांगितली.
भगवन्बालवैधव्याद्वृथाजन्माहमीदृशी । मन्दभाग्या समुद्भुता विफला च जगत्पते ॥ १,१५.
'भगवन्, माझं बालवयातच विधवा होणं हे व्यर्थ जन्म झाल्यासारखं आहे. मी दुर्दैवी आहे, निष्फळ आहे, जगात काहीच उपयोग नाही, हे विश्वाचे स्वामी.'