एकदा तु त्वरायुक्तो निश्चक्रामोटजान्मुनिः । निष्क्रामन्तं च कुत्रेति गम्यते प्राह सा शुभा ॥ १,१५.
एकदा त्या ऋषींना काही घाई झाली म्हणून ते आपल्या झोपडीतून बाहेर पडले. ते बाहेर जात असताना ती शुभ्र स्त्री विचारू लागली, "कुठे चाललात?"
इत्युक्तः स तया प्राह परिवृत्तमहः शुभे । सन्ध्योपास्तिं करिष्यामि क्रियालोपोन्यथा भवेत् ॥ १,१५.
तीने असं विचारल्यावर ऋषी म्हणाले, "शुभे, आता दिवस संपला आहे. मला संध्याकाळची पूजा करायची आहे, नाहीतर माझ्या धार्मिक कृत्यांत खंड पडेल."
ततः प्रहस्य सुददी तं सा प्राह महामुनिम् । किमद्य सर्वधर्मज्ञ परिवृत्तमहस्तव ॥ १,१५.
तेव्हा ती हसून म्हणाली, "सर्व धर्म जाणणाऱ्या ऋषी, आजच खरंच तुमचा दिवस संपलाय का?"
बहूनां विप्र वर्षाणां परिवृत्तम हस्तव । गतमेतन्न कुरुते विस्मयं कस्य कथ्यताम् ॥ १,१५.
अनेक वर्षांपासून, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, तुमचा दिवस संपतच आहे. यात काही आश्चर्य नाही—हे कुणाच्या आश्चर्याचं कारण आहे ते सांगा.
मुनिरुवाच प्रातस्त्वमागता भद्रे नदीतीरमिदं शुभम् । मया दृष्टासि तन्वङ्गि प्रविष्टासि ममाश्रमम् ॥ १,१५.
ऋषी म्हणाले, "तन्वंगी, सकाळी तू या पवित्र नदीच्या काठी आलीस; मी तुला पाहिलं आणि मग तू माझ्या आश्रमात आलीस."
इयं च वर्तते सन्ध्या परिणाममहर्गतम् । उपहासः किमर्थोयं सद्भावः कथ्यतां मम ॥ १,१५.
आता संध्याकाळ झाली आहे, दिवस संपलाय. जर तुझा हेतू खराच असेल, तर हा विनोद का करतेस, ते मला सांग.
प्रम्लोचोवाच प्रत्यूषस्यागता ब्रह्मन् सत्यमेतन्न तन्मृषा । नन्वस्य तस्य कालस्य गतान्यब्दशतानि ते ॥ १,१५.
प्रम्लोचा म्हणाली, "ब्राह्मण, मी खरंच पहाटे इथे आले होते—हे खोटं नाही. पण तुझ्यासाठी त्या वेळेत शेकडो वर्षं उलटून गेली आहेत."
सोम उवाच ततः स साध्वसो विप्रस्तां पप्रच्छायतेक्षणाम् । कथ्यतां भीरु कः कालस्त्वया मे रमतः सह ॥ १,१५.
सोम म्हणतो: हे ऐकून, ऋषी घाबरून त्या कमलासारख्या डोळ्यांच्या स्त्रीला विचारू लागले, "भीरू, मी तुझ्यासोबत असताना किती काळ गेला, ते सांग."
प्रम्लोचोवाच सप्तोत्तराम्यतीतानि नववर्षशतानि ते । मासाश्च षट्तथैवान्यत्समतीतं दिनत्रयम् ॥ १,१५.
प्रम्लोचा म्हणाली, "तुझी सातशे नव वर्षं, सहा महिने आणि आणखी तीन दिवस गेले आहेत."
ऋषिरुवाच सत्यं भीरु वदस्येतत्परिहासोऽथवा शुभे । दिनमेकमहं मन्येत्वया सार्धमिहासितम् ॥ १,१५.
ऋषी म्हणाले, "भीरू, खरं खरं सांग—हे खोटं आहे की गंमत आहे, शुभे? मला वाटलं मी तुझ्यासोबत इथे फक्त एकच दिवस घालवला."
प्रम्लोचोवाच वदिष्याम्यनृतं ब्रह्मन्कथमत्र तवान्तिके । विशेषेणाद्य भवता पृष्टा मार्गानुवर्तिना ॥ १,१५.
प्रम्लोचा म्हणाली, "ब्राह्मण, तुझ्यासमोर मी कधीच खोटं बोलणार नाही. विशेषतः आज तू विचारल्यावर, जे सत्य आहे तेच सांगते."
सोम उवाच निशम्य तद्वचः सत्यं स मुनिर्नृपनन्दनाः । धिक्धिक्मामित्यतीवेत्थं निनिन्दात्मानमात्मना ॥ १,१५.
सोम म्हणतो: तिचं खरं बोलणं ऐकून, त्या ऋषीने, राजकुळातील, पुन्हा पुन्हा स्वतःला दोष दिला—'शरमेची गोष्ट!' असं म्हणत.
मुनिरुवाच तपांसि मम नष्टनि हतं ब्रह्मविदां धनम् । हतो विवेकः केनापि योषिन्मोहाय निर्मिताः ॥ १,१५.
ऋषी म्हणाले, "माझं तप नष्ट झालं, ब्रह्मज्ञान मिळवणाऱ्यांचं धन हरपलं; विवेक नष्ट झाला, कुणीतरी स्त्रियांच्या मोहासाठी हे सर्व केलं."
ऊर्मिषट्कातिगं ब्रह्म ज्ञेयमात्मजयेन मे । मतिरेषा हृता येन धिक्तं कामं महाग्रहम् ॥ १,१५.
"सहा लाटांपलीकडचं ब्रह्म आत्मसंयमाने समजावं लागतं; पण माझं मन या प्रचंड इच्छेने हरपलं, ज्याला मी धिक्कारतो."
व्रतानि वेदवेद्याप्तिकाराणान्यखिलानि च । नरकग्राममर्गेण सङ्गेनापहृतानि मे ॥ १,१५.
"माझी सगळी व्रतं आणि वेदज्ञान मिळवण्यासाठी केलेली कृत्यं, वाईट संगतीमुळे, नरकाच्या वाटेवर हरपली गेली आहेत."
विनिन्द्येत्थं स धर्मज्ञः स्वयमात्मानमात्मना । तामप्सरसमासीनामिदं वचनमब्रवीत् ॥ १,१५.
अशा प्रकारे स्वतःला दोष देत, धर्म जाणणाऱ्या त्या ऋषीने तिथे बसलेल्या अप्सरेला असे शब्द सांगितले:
गच्छ पापे यथाकामं यत्कार्यं तत्कृतं त्वया । देवराजस्य मत्क्षोभं कुर्वन्त्या भावचेष्टितैः ॥ १,१५.
"पापी, आता जिथे हवं तिथे जा; तुझं काम झालं आहे—देवेंद्राच्या आज्ञेने, माझ्या मनात गोंधळ घालून तू जे करायचं होतं ते केलंस."
न त्वां करोण्यहं भस्म क्रोधतीव्रेण वह्निना । सतां सप्तपदं मैत्रुमुषि तोहं त्वया सह ॥ १,१५.
"मी तुझ्यावर रागाच्या ज्वाळांनी तुला भस्म करणार नाही, कारण सज्जन लोकांप्रमाणे मी तुझ्यासोबत सात पावलं चाललो आहे, मैत्री केली आहे."
अथ वा तव को दोषः किं वा कुप्याम्यहं तव । ममैव दोषो नितरां येनाहमजितेन्द्रियः ॥ १,१५.
मग तुझा काय दोष आहे, किंवा मी तुझ्यावर का रागावू? खरा दोष माझाच आहे, कारण मी माझ्या इंद्रियांवर नियंत्रण ठेवू शकलो नाही.
यया शक्रप्रियार्थिन्या कृतो मे तपसो व्ययः । त्वया धिक्तां महामोहमञ्जृषां सुजुगुप्सिताम् ॥ १,१५.
तू इंद्राला आनंदी करण्यासाठी माझ्या तपाचं नुकसान केलंस; तू मोठ्या मोहात पडली आहेस, आणि खरंतर तुला निंदाच करायला हवी.
सोम उवाच यावदित्थं स विप्रर्षिस्तां ब्रवीति समुध्यमाम् । तावद्गलत्स्वेदजला साबभूवातिवेपथुः ॥ १,१५.
सोम म्हणाले: त्या ऋषीनं तिला कठोर शब्दांत बोललं, तेव्हा ती घामाघूम झाली आणि जोरात थरथरू लागली.
प्रवेपमानां सततं खिन्नगात्रलतां सतीम् । गच्छ गच्छेति सक्रोधमुवाच मुनिसत्तमः ॥ १,१५.
ती नेहमीच थरथरत होती, तिच्या अंगात थकवा दिसत होता, पण ती पवित्र राहिली. तेव्हा त्या श्रेष्ठ ऋषीनं रागानं तिला म्हणलं, 'जा, जा!'
सा तु निर्भर्त्सिता तेन विनाष्क्रम्य तदाश्रमात् । आकाशगामिनी स्वेदं ममार्ज तरुपल्लवैः ॥ १,१५.
त्यांनी तिची झाडणी केल्यावर ती त्या आश्रमातून बाहेर पडली; आकाशात उडत जाऊन तिनं झाडांच्या पानांनी आपला घाम पुसला.
निर्मार्जमाना गात्राणि गलत्स्वेदजलानि वै । वृक्षाद्धृक्षं ययौ बाला तदग्रारुणपल्लवैः ॥ १,१५.
ती तिच्या अंगावरून ओघळणारा घाम पुसत असताना, ती तरुणी एका झाडाजवळ गेली आणि त्याच्या कोवळ्या लाल पानांनी अंग पुसलं.
ऋषिणा यस्तदा गर्भस्तस्या देहे समाहितः । निर्जगाम स रोमाञ्चस्वेदरूपी तदङ्गतः ॥ १,१५.
त्या वेळी ऋषीनं तिच्या अंगात ठेवलेला गर्भ, अंगावर आलेल्या रोमांच आणि घामाच्या रूपानं तिच्या शरीरातून बाहेर पडला.
तं वृक्षा जगृहुर्गर्भमेकं चक्रे तु मारुतः । मया चाप्यायितो गोभिः स तदा ववृधे शनैः ॥ १,१५.
त्या गर्भाला झाडांनी उचललं, वाऱ्यानं त्याला एकत्र केलं; मी गायीच्या दूधानं त्याला पोसल्यामुळे तो हळूहळू वाढू लागला.
वृक्षाग्रगर्भसम्भूता मारिषाख्या वरानना । तां प्रदास्यन्ति वो वृक्षाः कोप एष प्रशाम्यताम् ॥ १,१५.
झाडाच्या टोकावरून जन्मलेली, सुंदर चेहऱ्याची ती मुलगी 'मारीषा' असं नाव मिळालं; झाडं तिला तुम्हाला देतील—म्हणून हा राग शांत करा.
कण्डोरपत्यमेवं सा वृक्षेभ्यश्च समुद्गता । ममापत्यं तथा वायोः प्रम्लोचातनया च सा ॥ १,१५.
ती कंडूची मुलगी झाली, झाडांतूनही बाहेर आली; ती माझीही मुलगी आहे, वाऱ्याची आणि प्रम्लोचाचीही कन्या आहे.
स चापि भगवान् कण्डुः क्षीणे तपसि सत्तमः । पुरुषोत्तमाख्यं मैत्रेय विष्णोरायतनं ययौ ॥ १,१५.
तो पूज्य कंडू, तप संपल्यावर, मैत्रेय, 'पुरुषोत्तम' नावाच्या विष्णूच्या निवासस्थानी गेला.
तत्रैकाग्रमतिर्भूत्वा चकाराराधनं हरेः । ब्रह्मपारमयं कुर्वञ्जपमेकाग्रमानसः । ऊर्ध्वबाहुर्महायोगी स्थित्वासौ भूपनन्दनाः ॥ १,१५.
तेथे एकाग्र मनानं त्यानं हरीची उपासना केली, ब्रह्माचा श्रेष्ठ जप करत, दोन्ही हात वर करून तो महान योगी तिथेच उभा राहिला, राजांचा आनंद.