ब्रह्मणो दिवसे ब्रह्मन्मनवस्तु चतुर्दश । भवन्ति परिमाणं च तेषां कालकृतं श्रृणु
ब्रह्मदेवाच्या एका दिवशी, हे ब्राह्मण, चौदा मनू होतात. त्यांच्या काळाचं मोजमाप कसं आहे, ते ऐक.
सप्तर्षयः सुराः शक्रो मनुस्तत्सूनवो नृपाः । एककाले हि सृज्यन्ते संह्रियन्ते च पूर्ववत्
सप्तर्षी, देव, इंद्र, मनू आणि त्याचे पुत्र राजे – हे सर्व एकाच वेळी निर्माण होतात आणि पूर्वीप्रमाणेच नष्टही होतात.
चतुर्यगुणां संख्याता साधिका ह्रोकासप्ततिः । मन्वन्तरं मनोः कालः सुरादीनां च सत्तम
एकाहत्तर आणि थोडं जास्त, त्याचा चार पट म्हणजे मन्वंतराचा काळ, हे श्रेष्ठ जीव, जो मनू आणि देवांचा काळ आहे.
अष्टौ शत सहस्त्राणि दिव्ययां संख्यया स्मृतम् । द्विपत्रचाशत्तथान्यानि सहस्त्राण्यधिकानि तु
आठशे बहात्तर हजार दिव्य वर्षे अशी संख्या लक्षात ठेवली जाते. आणि त्याहून दुप्पट व अधिक अशी इतर हजारो वर्षेही आहेत.
त्रिंशत्कोट्यस्तु सम्पूर्णाः संख्याताः संख्याया द्विज । सप्तषष्टिस्तथान्यानि नियुतानि महामुने
तीन कोटी पूर्ण संख्या मोजली जाते, हे द्विज. आणि त्याशिवाय सडसष्ट नियुतांची भर आहे, हे महर्षी.
विंशतिस्तु सह्स्त्राणि कालोऽयमधिकं विना । मन्वन्तरस्य सड्खयेयं मानुषैर्वत्सरैर्द्विज
त्यात वीस हजार अधिक आहेत, जास्त नाहीत. हा मन्वंतराचा मानवी वर्षांमधील हिशोब आहे, हे द्विज.
चतुर्दशगुणो ह्योष कालो ब्राह्ममहः स्मृतम् । ब्राह्मो नैमित्तिको नाम तस्यान्ते प्रतिसत्र्चरः
त्याचा चौदा पट म्हणजे ब्रह्मदेवाचा दिवस असं ओळखलं जातं. त्याच्या शेवटी नैमित्तिक प्रलय येतो.
तदा ही दह्राते सर्वं त्रैलोक्यं भूर्भुवादिकम् । जनं प्रयान्ति तापार्था महर्लोकनिवासिनः
त्या वेळी सर्व त्रैलोक्य – भू, भुवः वगैरे – नष्ट होतं. महर्लोकात राहणारे तापापासून सुटका मिळवण्यासाठी जनलोकात जातात.
एकार्णवे तु त्रैलोक्ये ब्रह्म नारायणात्मकः । भोगिशय्यां गतः शेते त्रैलोक्यग्रासबृंहितः
त्रैलोक्य एकाच समुद्रात विलीन झाल्यावर, नारायणस्वरूप ब्रह्मदेव शेषनागाच्या शय्येवर विसावतो, आणि सर्व जग विलीन झाल्यामुळे तो अधिक तेजस्वी होतो.
जनस्थैर्योगिभिर्देवाश्चिन्त्यमानोऽब्जसम्भवः । तत्प्रमाणां हि तां रात्रिं तदन्ते सृजते पुनः
जनलोकातले देव आणि योगी कमळातून जन्मलेल्या ब्रह्मदेवाचे ध्यान करतात. त्याच प्रमाणाची रात्र संपल्यावर तो पुन्हा सृष्टी निर्माण करतो.
एवं तु ब्रह्मणो वर्षमेवं वर्षशतं च यत् । शतं हि तस्य वर्षाणां परमायुर्महात्मनः
या प्रकारे ब्रह्मदेवाचं एक वर्ष सांगितलं, तसंच अशा शंभर वर्षांचं एकूण आयुष्य असतं; कारण त्या महान आत्म्याचं शंभर वर्ष हेच त्याचं सर्वोच्च आयुष्य आहे.
एकमस्य व्यतीतं तु परार्द्ध ब्रह्मणोऽनघ । तस्यान्तेऽभून्महाकल्पः पाद्य इत्यभिविश्रुतः
हे निष्पापा, ब्रह्मदेवाच्या एका परार्धाचा काळ संपला आहे; त्या शेवटी पाद्य नावाचा महाकल्प झाला.
द्वितीयस्य परार्द्धस्य वर्तमानस्य वै द्विज । वाराह इति कल्पोऽयं प्रथमः परिकीर्तितः
हे द्विजा, दुसऱ्या परार्धात, जो सध्या चालू आहे, पहिला कल्प वाऱ्हा कल्प म्हणून प्रसिद्ध आहे.
श्रीमैत्रेय उवाच । ब्रह्मानारायणाख्योऽसौ कल्पादौ भगवान्यथा । ससर्ज सर्वभूतानि तदाचक्ष्व महामुने
श्री मैत्रेय म्हणाले: महर्षे, कल्पाच्या प्रारंभी ब्रह्मा-नारायण नावाने प्रसिद्ध असलेल्या भगवंताने सर्व सृष्टी निर्माण केली, ते कृपया मला सांगा.
श्रीपराशर उवाच । प्रजाः ससर्ज भगवान्ब्रह्मा नारायणात्मकः । प्रजापतिपतिर्देवो यथा तन्मे निशामय
श्री पराशर म्हणाले: नारायणस्वरूप असलेल्या ब्रह्मदेवाने सर्व प्रजांची निर्मिती केली; प्रजापतींचे अधिपती असलेल्या त्या देवतेने कसे निर्माण केले, ते ऐका.
अतीतकल्पावसाने निशासुप्तोत्थितः प्रभुः । सत्त्वोद्रि क्तस्तथा ब्रह्मा शून्यं लोकमवैक्षत
मागील कल्पाच्या शेवटी, रात्र संपून ब्रह्मदेव जागा झाला, तेव्हा सत्त्वगुणयुक्त असलेल्या त्या ब्रह्माने जग रिकामे आहे असे पाहिले.
नारायणः परोऽचिन्त्यः परोषामपि स प्रभुः । ब्रह्मस्वरूपी भगवाननादिः सर्वसम्भवः
नारायण हा सर्वश्रेष्ठ, अगम्य, सर्वांच्या पलीकडचा, ब्रह्मस्वरूप, आद्य आणि सर्व सृष्टीचा मूळ कारण आहे.
इमं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति । ब्रह्मस्वरूपिणं देवं जगतः प्रभवाप्ययम्
इथे नारायणाबद्दल एक श्लोक म्हणतात: ब्रह्मस्वरूप असलेला देव हा जगाचा उद्गम आणि विलय आहे.
आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः
पाणी यांना 'नारा' असं म्हणतात — ही पाणी नराच्या संतती आहेत असं सांगितलं जातं. या पाण्यांचं पहिलं निवासस्थान त्याच्यात होतं, म्हणून त्याला 'नारायण' असं नाव पडलं.
तोयान्तःस्थां महीं ज्ञात्वा जगत्येकार्णवीकृते । अनुमानात्तदुद्धारं कर्तुकामः प्रजापतिः
जग एकाच समुद्रासारखं झाल्यावर, पृथ्वी पाण्याच्या आत आहे हे ओळखून, सर्व प्राण्यांचा स्वामी पृथ्वीला वर काढायचं ठरवतो आणि त्यासाठी योग्य मार्ग शोधतो.
अकरोत्स्वतनूमन्यां कल्पादिषु यथा पुरा । सत्स्यकूर्मादिकां तद्वद्वाराहं वरुरास्थितः
पूर्वी जसं कल्पाच्या सुरुवातीला त्याने मासा, कासव अशा विविध रूपे घेतली, तसंच या वेळीही त्याने वराहाचं रूप धारण केलं.
वेदयज्ञमयं रूपमश्षोजगतः स्थितौ । स्थितः स्थिरात्मा सर्वात्मा परमात्मा प्रजापतिः
सर्व प्राण्यांचा स्वामी, स्थिर आणि सर्वांचा आत्मा, परमात्मा, जग टिकावं म्हणून वेद आणि यज्ञांनी बनलेलं रूप घेतो.
जनलोकगतैस्सिद्धैस्सनकाद्यैरभिष्टुतः । प्रविवेश तदा तोयमात्माधारो धराधरः
जनलोकात राहणारे सनकादी सिद्ध लोकांनी त्याचं स्तवन केलं. मग तो, पृथ्वीला आधार देणारा आणि सर्वांचा आधार असणारा, त्या वेळी पाण्यात शिरला.
निरीक्ष्य तं तदा देवी पातालातलमागतम् । तुष्टाव प्रणता भूत्वा भक्तिनम्रा वसुन्धरा
त्यावेळी, पाताळाच्या तळातून आलेली पृथ्वीदेवी त्याला पाहून भक्तीभावाने वाकली आणि नम्रतेने त्याची स्तुती करू लागली.
श्रीपृथिव्युवाच । नमस्ते पुण्डरीकाक्ष शंखचक्रगदाधर । मामुद्धरास्मादद्य त्वं त्वत्तोऽहं पूर्वमुत्थिता
श्री पृथ्वी म्हणाली — कमळासारख्या डोळ्याच्या, शंख, चक्र, गदा धारण करणाऱ्या प्रभू, तुला नमस्कार. आज मला इथून वर काढ, कारण मी पूर्वी तुझ्यापासूनच उत्पन्न झाले आहे.
त्वयाहमुद्धृता पूर्वं त्वन्मयाहं जनार्दन । तथान्यानि च भूतानि गगनादीन्यश्षोतः
हे जनार्दन, पूर्वी तूच मला वर काढलं होतंस, मी तुझ्याच स्वरूपाची आहे. आकाश वगैरे इतर सर्व सृष्टीही तुझ्यापासूनच निर्माण झाली आहे.
नमस्ते परमात्मात्मन्पुरुषात्मन्नमोस्तु ते । प्रधानव्यक्तभूताय कालभूताय ते नमः
परमात्मा, सर्वांच्या आत्मा, तुला नमस्कार. प्रकृती आणि अव्यक्त रूप असणाऱ्या, काळस्वरूप असणाऱ्या तुला वंदन.
त्वं कर्ता सर्वभूतानां त्वं पाता त्वं विनाशकृत् । सर्गादिषु प्रभो ब्रह्मविष्णुरुद्रा त्मरूपधृक्
सर्व सृष्टीचा तूच कर्ता, रक्षण करणारा आणि संहार करणारा आहेस. सृष्टीच्या वेळी ब्रह्मा, पालनाच्या वेळी विष्णू, आणि संहाराच्या वेळी रुद्र रूप घेतोस.
सम्भक्षयित्वा सकलं जगत्येकार्णवीकृते । श्षोए! त्वमेव गोविंद चिन्त्यमानो मनीषिभिः
जग एकाच समुद्रात विलीन झाल्यावर, सर्व सृष्टीचा अंत करून, हे गोविंदा, फक्त तुलाच ज्ञानी लोक ध्यानात घेतात.
भवतो यत्परं तत्त्वं तन्न जानाति कश्चन । अवतारेषु यद्रू पं तदर्चन्ति दिवौकसः
तुझं खरं स्वरूप कोणालाही कळत नाही. तुझ्या अवतारांमध्ये जे रूप घेतोस, त्याचीच देवलोकातील लोक पूजा करतात.