समस्तेन्द्रियसर्गस्य यः सदा स्थानमुत्तमम् । तस्मै शब्दादिरूपाय नमः कृष्णाय वेधसे ॥ १,१४.
जो नेहमी सर्व इंद्रियांच्या आणि त्यांच्या उत्पत्तीचा श्रेष्ठ आधार आहे, जो शब्दादी रूप आहे, त्या कृष्ण सृष्टीकर्त्याला आम्ही वंदन करतो.
गृह्णाति विषयान्नित्यमिन्द्रियात्माक्षराक्षरः । यस्तस्मै ज्ञानमूलाय नतास्म हरिमेधसे ॥ १,१४.
जो अक्षर आणि क्षर स्वरूपाने नेहमी इंद्रियांनी विषय ग्रहण करतो, जो ज्ञानाचा मूळ आहे, त्या हरि या विश्वमूळाला आम्ही वंदन करतो.
गृहीतानिन्द्रियैरर्थानात्मने यः प्रयच्छति । अन्तःकरणरूपाय तस्मै विश्वात्मने नमः ॥ १,१४.
जो इंद्रियांनी ग्रहण केलेल्या विषयांना आत्मा देतो, जो अंतःकरणाचा स्वरूप आहे, त्या विश्वात्म्याला आम्ही वंदन करतो.
यस्मिन्ननन्ते सकलं विश्वं यस्मात्तथोद्गतम् । लयस्थानं च यस्तस्मै नमः प्रकृतिधर्मिणे ॥ १,१४.
ज्यामध्ये हे सर्व विश्व वास करते, ज्याच्यापासून ते उत्पन्न होते आणि ज्यामध्ये ते विलीन होते, जो लयाचे स्थान आहे, त्या प्रकृतिस्वरूपाला आम्ही वंदन करतो.
शुद्धः संल्लक्ष्यते भ्रान्त्या गुणवानिव योऽगुणः । तमात्मरूपिणं देव नतास्म पुरुषोत्तमम् ॥ १,१४.
जो अगदी शुद्ध आहे, गुणरहित असूनही भ्रांतीमुळे गुणयुक्त वाटतो, तोच आत्मरूप असलेला परमेश्वर, त्या पुरुषोत्तमाला आम्ही वंदन करतो.
अविकारमजं शुद्धं निर्गुणं यन्निरजनम् । नताःस्मतत्परं ब्रह्म विष्णोर्यत्परमं पदम् ॥ १,१४.
जो कधीही बदलत नाही, जन्माला येत नाही, शुद्ध आहे, गुणरहित आहे, कलंक नाही— त्या विष्णूच्या परम पदरूप सर्वोच्च ब्रह्माला आम्ही वंदन करतो.
अदीर्घह्रस्वमस्थूलण्वनमश्यामलोहितम् । अस्नेहच्छायमतनुमसक्तमशरीरीणम् ॥ १,१४.
जो ना लांब आहे, ना छोटा; ना स्थूल आहे, ना सूक्ष्म; ना काळा, ना लाल; ज्याला स्नेह, सावली किंवा रूप नाही; जो कोणत्याच गोष्टीला जडलेला नाही आणि देहही नाही.
अनाकाशमसंस्पर्शमगन्धमरसं च यत् । अचक्षुश्रोत्रमचलमवाक्पाणिममानिसम् ॥ १,१४.
जो आकाशरहित आहे, स्पर्शरहित आहे, गंध आणि रसही नाही; ज्याला डोळे, कान नाहीत, जो हलत नाही, ज्याला वाणी, हात किंवा अहंकार नाही.
अनामगोमत्रसुखमतेजस्कमहेतुकम् । अभयं भ्रान्तिरहितम निद्रमजरामरम् ॥ १,१४.
जो नाव किंवा माप नसलेला, सुख नसलेला, तेज नसलेला, कारण नसलेला, निर्भय, भ्रांतिरहित, झोप नसलेला, जरा किंवा मृत्यू नसलेला आहे.
अरजोशब्दममृतमप्लुतं यदसंवृतम् । पूर्वापरेण वै यस्मिस्तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ १,१४.
जो रज किंवा शब्दरहित, अमृतस्वरूप, हलत नाही, झाकलेला नाही; जो पूर्वीही आणि नंतरही आहे— तोच विष्णूचे परम पद आहे.
परमेशत्वगुणवत्सर्वभूतमसंशयम् । नतास्म तत्पदं विष्णोर्जिह्वादृग्गोचरं न यत् ॥ १,१४.
सर्वश्रेष्ठ प्रभुत्वाचा गुण असलेला, सर्व जीवांत भरून राहिलेला, कुठलाही संशय नसलेला— त्या विष्णूच्या पदाला आम्ही वंदन करतो, जे जिभेला किंवा डोळ्यांना गाठता येत नाही.
श्रीपराशर उवाच एवं प्रचेतसो विष्णुं स्तुवन्तस्तत्समाधयः । दशवर्षसहस्राणि तपश्चेरुर्महार्णवे ॥ १,१४.
श्रीपराशर म्हणाले: अशा प्रकारे या ध्यानांनी विष्णूची स्तुती करत, प्रचेतसांनी महासागरात दहा हजार वर्षे कठोर तप केला.
ततः प्रसन्नो भगवांस्तेषामन्तर्जले हरिः । ददौ दर्शनमुन्निद्रनीलोत्पलदलच्छविः ॥ १,१४.
नंतर प्रसन्न झालेल्या भगवंत हरिने, पाण्यात त्यांना दर्शन दिले, त्यांचा रंग नव्याने उमललेल्या निळ्या कमळाच्या पाकळ्यांसारखा होता.
पतत्रिराजमारूढमवलोक्य प्रचेतसः । प्रणिपेतुः शिरोभिस्तं भक्तिभारावनामितैः ॥ १,१४.
पक्षीराजावर आरूढ असलेला त्यांना दिसताच, प्रचेतसांनी भक्तीने झुकलेल्या मस्तकांनी त्याला वंदन केले.
ततस्तानाह भगवान्व्रयतामीप्सतो वरः । प्रसादसुमुखोहं वो वरदः समुपस्थितः ॥ १,१४.
मग भगवंत म्हणाले, 'तुम्हाला हवी असलेली वर मागा; मी प्रसन्न मनाने तुमच्यासमोर उभा आहे, वर देण्यास तयार आहे.'
ततस्तमूचुर्वरदं प्रणिपत्य प्रचेतसः । यथा पित्रा समादिष्टं प्रजानां वृद्धिकारणम् ॥ १,१४.
मग प्रचेतसांनी वरदाता भगवंतांना वंदन करून म्हणाले, 'आमच्या वडिलांनी जसे सांगितले, तसे सर्व प्रजांची वाढ व्हावी, अशी कृपा आम्हावर करा.'
स चापि देवस्तं दत्त्वा यथभिलषितं वरम् । अन्तर्धानं जगामाशु ते च निश्चक्रमुर्जलात् ॥ १,१४.
मग त्या देवाने त्यांना हवे तसे वर दिले आणि क्षणात अदृश्य झाला; तेही पाण्यातून बाहेर आले.
श्रीपराशर उवाच तपश्चरत्सु पृथिवीं प्रचेतःसु महीरुहाः । अरक्ष्यमाणामावव्रुर्बभूवाथ प्रजाक्षयः ॥ १,१५.
श्रीपराशर म्हणाले: प्रचेतस तप करत असताना, पृथ्वीवरील झाडे कुणीही रोखत नसल्याने सर्वत्र पसरली आणि प्रजांचा नाश होऊ लागला.
नाशकन्मरुतो वातुं वृतं खमभवद्द्रुमैः । दशवर्षसहस्राणि न शकुश्चेष्टितुं प्रजाः ॥ १,१५.
वाऱ्यांना वाहता येईना, आकाश झाडांनी भरून गेले; दहा हजार वर्षे प्रजांना काहीच करता आले नाही.
तान्दृष्ट्वा जलनिष्क्रान्ताः सर्वे क्रुद्धाः प्रचेतसः । मुखेभ्यो वायुमग्निं च तेऽसृजन् जातमन्यवः ॥ १,१५.
हे पाहून, पाण्यातून बाहेर आलेले सर्व प्रचेतस रागावले आणि त्यांच्या तोंडातून वारा व अग्नी बाहेर पडले.
उन्मूलानथ तान्वृक्षान्कृत्वा वायुरशोषयत् । तानग्निरदहद्घोरस्तत्राभूद्द्रुमसंक्षयः ॥ १,१५.
मग वाऱ्याने ती झाडे उपटून टाकली आणि भयंकर अग्नीने त्यांना जाळून टाकले; त्यामुळे झाडांचा संहार झाला.
द्रुमक्षयमथो दृष्ट्वा किञ्चिच्छिष्टेषु शाखिषु । उपगम्याब्रवीदेतान्राजा सोमः प्रजापतीन् ॥ १,१५.
झाडांचा नाश झाल्याचे पाहून, थोड्याच फांद्या शिल्लक असताना, प्रजापती राजा सोमाने त्यांच्या जवळ जाऊन त्यांना बोलावले.
कोपं यच्छत राजानः शृणुध्वञ्च वचो मम । सन्धानं वः करिष्यामि सह क्षितिरुहैरहम् ॥ १,१५.
राजांनो, तुमचा राग आवरा आणि माझं बोलणं ऐका. मी तुमचं आणि झाडांचं भांडण मिटवून शांतता घडवून आणीन.
रत्नभूता च कन्येयं वार्क्षेयी वरवर्णिनी । भविष्यज्जानता पूर्वं मया गोभिर्विवर्धिता ॥ १,१५.
ही कन्या झाडांमध्ये सर्वात सुंदर आणि तेजस्वी आहे. भविष्यात काय होईल हे मला माहीत होतं, म्हणून मी तिला गायींसोबत वाढवलं.
मारिषा नाम नाम्नैषा वृक्षाणामिति निर्मिता । भार्या वोऽस्तु महाभागा ध्रुवं वंशविवर्धिनी ॥ १,१५.
हिचं नाव मारिषा आहे, ती झाडांपासून निर्माण झाली आहे. ही पुण्यवती स्त्री तुमची पत्नी होवो, नक्कीच ती तुमचं वंश वाढवेल.
युष्माकं तेज सोर्धेन मम चार्धेन तेजसः । अस्यामुत्पत्स्यते विद्वान्दक्षोनाम प्रजापतिः ॥ १,१५.
तुमच्या तेजाचा आणि माझ्या अर्ध्या तेजाचा संग होऊन, हिच्या पोटी दक्ष नावाचा विद्वान आणि प्रजापती पुत्र जन्माला येईल.
मम चांशेन संयुक्तो युष्मत्तेजोमयेन वै । तेजसाग्निसमो भूयः प्रजाः संवर्धयिष्यति ॥ १,१५.
माझ्या अंशाने आणि तुमच्या तेजाने युक्त असा तो पुत्र अग्निसमान तेजस्वी होईल आणि प्रजांचा पालन-पोषण करील.
कण्डुर्नाम मुनिः पूर्वमासीद्वेदविदां वरः । मुरम्ये गोमतीतीरे म तेपे परमं तपः ॥ १,१५.
पूर्वी कंडू नावाचा एक ऋषी होता, तो वेदज्ञांमध्ये श्रेष्ठ होता. तो गोमतीच्या सुंदर काठी कठोर तपश्चर्या करत होता.
तत्क्षोभाय सुरेन्द्रेण प्रम्लोचाख्या वराप्सराः । प्रयुक्ता क्षोभयामास तमृषिं सा शुचिस्मिता ॥ १,१५.
त्याचं तप भंगवण्यासाठी इंद्राने प्रम्लोचा नावाची सुंदर अप्सरा पाठवली. तिच्या मोहक हास्याने तिने त्या ऋषीला व्याकुळ केलं.
क्षोभितः स तया सार्धं वर्षाणामधिकं शतम् । अतिष्ठन्मन्दरद्रोण्यां विषयासक्तमानसः ॥ १,१५.
तिच्या मोहामुळे तो ऋषी तिच्यासोबत मंदार पर्वताच्या दरीत शंभर वर्षांपेक्षा जास्त काळ विषयसुखात रमला.