प्रचेतस ऊचुः नताः स्म सर्ववचसां प्रतिष्ठा यत्र शाश्वती । तमाद्यन्तमशेषस्य जगतः परमं प्रभुम् ॥ १,१४.
प्रचेतस म्हणाले: आम्ही त्या परम प्रभूला वंदन करतो, जो सर्व शब्दांचा शाश्वत आधार आहे, आणि जो या जगाचा आदि आणि अंत आहे.
ज्योतिराद्यमनौपम्यमण्वनन्तमपारवत् । योनिभूतमशेषस्य स्थावरस्य चरस्य च ॥ १,१४.
जो मूळ, अनुपमेय, अनंत आणि अपार तेज आहे, जो स्थावर आणि जंगम सर्वांचा मूळ स्रोत आहे, त्याला आम्ही वंदन करतो.
यस्याहः प्रथमं रूपमरूपस्य तथा निशा । संध्या च परमेशस्य तस्मै कालात्मने नमः ॥ १,१४.
ज्याचा दिवस हा निराकाराचा पहिला रूप आहे, आणि ज्याची रात्रही तशीच आहे, त्या परब्रह्म काळस्वरूपाला आम्ही नमस्कार करतो.
भुज्यतेऽनुदिनं देवैः पितृभिश्च सुधात्मकः । बीजभूतं समस्तस्य तस्मै सोमात्मने नमः ॥ १,१४.
जो सोमस्वरूप देव आणि पितरांना दररोज मिळतो, जो सर्वांचा बीजस्वरूप आहे, त्या सोममय परमेश्वराला आम्ही वंदन करतो.
यस्तमास्यत्ति तीव्रात्मा प्रभाभिर्भासयन्नभः । घर्मशीताम्भसा योनिस्तस्मै सूर्यत्मने नमः ॥ १,१४.
जो तेजस्वी सूर्य अंधाराचा नाश करतो, आपल्या किरणांनी आकाश प्रकाशित करतो, उष्णता, थंडी आणि पाण्याचा मूळ आहे, त्या सूर्यस्वरूपाला आम्ही वंदन करतो.
काठिन्यवान् यो बिभर्ति जगदेतदशेषतः । शब्दादिसंश्रयो व्यापी तस्मै भूम्यात्मने नमः ॥ १,१४.
जो कठीणपणा घेऊन हे सर्व जग धारण करतो, जो शब्द व इंद्रियांचा आधार आहे आणि सर्वत्र व्यापलेला आहे, त्या भूमिस्वरूपाला आम्ही वंदन करतो.
यद्योनिभूतं जगतो वीजं यत्सर्वदेहिनाम् । तत्तोयरूपमीशस्य नमामो हरिमेधसः ॥ १,१४.
ज्याचे जलरूप हे जगाचे मूळ आहे, जो सर्व देहधारकांचा बीज आहे, त्या हरि या विश्वाच्या मूळस्वरूपाला आम्ही वंदन करतो.
यो मुखं सर्वदेवानां हव्यभुक्कव्यभुक्तथा । पितॄणां च नमस्तस्मै विष्णवे पावकात्मने ॥ १,१४.
जो अग्निस्वरूप विष्णू सर्व देवांचा आणि पितरांचा होमग्राही आहे, त्या पावकस्वरूप विष्णूला आम्ही नमस्कार करतो.
पञ्चधावस्थितो देहे यश्चेष्टां कुरुतेऽनिशम् । आकाशयोनिर्भगवांस्तस्मै वाय्वात्मने नमः ॥ १,१४.
जो शरीरात पाच प्रकारे वास करून, नेहमी क्रिया करतो, जो आकाशाचा मूळ आहे, त्या वायुस्वरूप भगवंताला आम्ही वंदन करतो.
अवकाशमशेषाणां भूतानां यः प्रयच्छति । अनन्तमूर्तिमाञ्छुद्धस्तस्मै व्योमात्मने नमः ॥ १,१४.
जो सर्व जीवांना अवकाश देतो, ज्याच्या अनंत रूप आहेत आणि जो शुद्ध आहे, त्या आकाशस्वरूपाला आम्ही वंदन करतो.
समस्तेन्द्रियसर्गस्य यः सदा स्थानमुत्तमम् । तस्मै शब्दादिरूपाय नमः कृष्णाय वेधसे ॥ १,१४.
जो नेहमी सर्व इंद्रियांच्या आणि त्यांच्या उत्पत्तीचा श्रेष्ठ आधार आहे, जो शब्दादी रूप आहे, त्या कृष्ण सृष्टीकर्त्याला आम्ही वंदन करतो.
गृह्णाति विषयान्नित्यमिन्द्रियात्माक्षराक्षरः । यस्तस्मै ज्ञानमूलाय नतास्म हरिमेधसे ॥ १,१४.
जो अक्षर आणि क्षर स्वरूपाने नेहमी इंद्रियांनी विषय ग्रहण करतो, जो ज्ञानाचा मूळ आहे, त्या हरि या विश्वमूळाला आम्ही वंदन करतो.
गृहीतानिन्द्रियैरर्थानात्मने यः प्रयच्छति । अन्तःकरणरूपाय तस्मै विश्वात्मने नमः ॥ १,१४.
जो इंद्रियांनी ग्रहण केलेल्या विषयांना आत्मा देतो, जो अंतःकरणाचा स्वरूप आहे, त्या विश्वात्म्याला आम्ही वंदन करतो.
यस्मिन्ननन्ते सकलं विश्वं यस्मात्तथोद्गतम् । लयस्थानं च यस्तस्मै नमः प्रकृतिधर्मिणे ॥ १,१४.
ज्यामध्ये हे सर्व विश्व वास करते, ज्याच्यापासून ते उत्पन्न होते आणि ज्यामध्ये ते विलीन होते, जो लयाचे स्थान आहे, त्या प्रकृतिस्वरूपाला आम्ही वंदन करतो.
शुद्धः संल्लक्ष्यते भ्रान्त्या गुणवानिव योऽगुणः । तमात्मरूपिणं देव नतास्म पुरुषोत्तमम् ॥ १,१४.
जो अगदी शुद्ध आहे, गुणरहित असूनही भ्रांतीमुळे गुणयुक्त वाटतो, तोच आत्मरूप असलेला परमेश्वर, त्या पुरुषोत्तमाला आम्ही वंदन करतो.
अविकारमजं शुद्धं निर्गुणं यन्निरजनम् । नताःस्मतत्परं ब्रह्म विष्णोर्यत्परमं पदम् ॥ १,१४.
जो कधीही बदलत नाही, जन्माला येत नाही, शुद्ध आहे, गुणरहित आहे, कलंक नाही— त्या विष्णूच्या परम पदरूप सर्वोच्च ब्रह्माला आम्ही वंदन करतो.
अदीर्घह्रस्वमस्थूलण्वनमश्यामलोहितम् । अस्नेहच्छायमतनुमसक्तमशरीरीणम् ॥ १,१४.
जो ना लांब आहे, ना छोटा; ना स्थूल आहे, ना सूक्ष्म; ना काळा, ना लाल; ज्याला स्नेह, सावली किंवा रूप नाही; जो कोणत्याच गोष्टीला जडलेला नाही आणि देहही नाही.
अनाकाशमसंस्पर्शमगन्धमरसं च यत् । अचक्षुश्रोत्रमचलमवाक्पाणिममानिसम् ॥ १,१४.
जो आकाशरहित आहे, स्पर्शरहित आहे, गंध आणि रसही नाही; ज्याला डोळे, कान नाहीत, जो हलत नाही, ज्याला वाणी, हात किंवा अहंकार नाही.
अनामगोमत्रसुखमतेजस्कमहेतुकम् । अभयं भ्रान्तिरहितम निद्रमजरामरम् ॥ १,१४.
जो नाव किंवा माप नसलेला, सुख नसलेला, तेज नसलेला, कारण नसलेला, निर्भय, भ्रांतिरहित, झोप नसलेला, जरा किंवा मृत्यू नसलेला आहे.
अरजोशब्दममृतमप्लुतं यदसंवृतम् । पूर्वापरेण वै यस्मिस्तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ १,१४.
जो रज किंवा शब्दरहित, अमृतस्वरूप, हलत नाही, झाकलेला नाही; जो पूर्वीही आणि नंतरही आहे— तोच विष्णूचे परम पद आहे.
परमेशत्वगुणवत्सर्वभूतमसंशयम् । नतास्म तत्पदं विष्णोर्जिह्वादृग्गोचरं न यत् ॥ १,१४.
सर्वश्रेष्ठ प्रभुत्वाचा गुण असलेला, सर्व जीवांत भरून राहिलेला, कुठलाही संशय नसलेला— त्या विष्णूच्या पदाला आम्ही वंदन करतो, जे जिभेला किंवा डोळ्यांना गाठता येत नाही.
श्रीपराशर उवाच एवं प्रचेतसो विष्णुं स्तुवन्तस्तत्समाधयः । दशवर्षसहस्राणि तपश्चेरुर्महार्णवे ॥ १,१४.
श्रीपराशर म्हणाले: अशा प्रकारे या ध्यानांनी विष्णूची स्तुती करत, प्रचेतसांनी महासागरात दहा हजार वर्षे कठोर तप केला.
ततः प्रसन्नो भगवांस्तेषामन्तर्जले हरिः । ददौ दर्शनमुन्निद्रनीलोत्पलदलच्छविः ॥ १,१४.
नंतर प्रसन्न झालेल्या भगवंत हरिने, पाण्यात त्यांना दर्शन दिले, त्यांचा रंग नव्याने उमललेल्या निळ्या कमळाच्या पाकळ्यांसारखा होता.
पतत्रिराजमारूढमवलोक्य प्रचेतसः । प्रणिपेतुः शिरोभिस्तं भक्तिभारावनामितैः ॥ १,१४.
पक्षीराजावर आरूढ असलेला त्यांना दिसताच, प्रचेतसांनी भक्तीने झुकलेल्या मस्तकांनी त्याला वंदन केले.
ततस्तानाह भगवान्व्रयतामीप्सतो वरः । प्रसादसुमुखोहं वो वरदः समुपस्थितः ॥ १,१४.
मग भगवंत म्हणाले, 'तुम्हाला हवी असलेली वर मागा; मी प्रसन्न मनाने तुमच्यासमोर उभा आहे, वर देण्यास तयार आहे.'
ततस्तमूचुर्वरदं प्रणिपत्य प्रचेतसः । यथा पित्रा समादिष्टं प्रजानां वृद्धिकारणम् ॥ १,१४.
मग प्रचेतसांनी वरदाता भगवंतांना वंदन करून म्हणाले, 'आमच्या वडिलांनी जसे सांगितले, तसे सर्व प्रजांची वाढ व्हावी, अशी कृपा आम्हावर करा.'
स चापि देवस्तं दत्त्वा यथभिलषितं वरम् । अन्तर्धानं जगामाशु ते च निश्चक्रमुर्जलात् ॥ १,१४.
मग त्या देवाने त्यांना हवे तसे वर दिले आणि क्षणात अदृश्य झाला; तेही पाण्यातून बाहेर आले.
श्रीपराशर उवाच तपश्चरत्सु पृथिवीं प्रचेतःसु महीरुहाः । अरक्ष्यमाणामावव्रुर्बभूवाथ प्रजाक्षयः ॥ १,१५.
श्रीपराशर म्हणाले: प्रचेतस तप करत असताना, पृथ्वीवरील झाडे कुणीही रोखत नसल्याने सर्वत्र पसरली आणि प्रजांचा नाश होऊ लागला.
नाशकन्मरुतो वातुं वृतं खमभवद्द्रुमैः । दशवर्षसहस्राणि न शकुश्चेष्टितुं प्रजाः ॥ १,१५.
वाऱ्यांना वाहता येईना, आकाश झाडांनी भरून गेले; दहा हजार वर्षे प्रजांना काहीच करता आले नाही.
तान्दृष्ट्वा जलनिष्क्रान्ताः सर्वे क्रुद्धाः प्रचेतसः । मुखेभ्यो वायुमग्निं च तेऽसृजन् जातमन्यवः ॥ १,१५.
हे पाहून, पाण्यातून बाहेर आलेले सर्व प्रचेतस रागावले आणि त्यांच्या तोंडातून वारा व अग्नी बाहेर पडले.