प्रचेतस ऊचुः येन तात प्रजावृद्धौ समर्था कर्मणा वयम् । भवेम तत्समस्तं नः कर्म व्याख्यातुमर्हसि ॥ १,१४.
प्रचेतस म्हणाले — वडील, आम्ही प्रजा वाढवण्यासाठी कोणते कृत्य करावे, जेणेकरून आम्ही समर्थ होऊ? कृपया सर्व उपाय आम्हाला समजावून सांगा.
पितोवाच आराध्य वरदं विष्णुमिष्टप्राप्तिमसंशयम् । समेति नान्यथा मर्त्यः किमन्यत्कथयामि वः ॥ १,१४.
वडील म्हणाले — वर देणाऱ्या विष्णूची भक्ती केल्यानेच इच्छित फल निश्चित मिळते; इतर कोणत्याही मार्गाने मनुष्याला ते साध्य होत नाही. मी तुम्हाला आणखी काय सांगू?
तस्मात्प्रजा विवृद्ध्यर्थं सर्वभूतप्रभुं हरिम् । आराधयत गोविन्दं यदि सिद्धिमभीप्सथः ॥ १,१४.
म्हणून प्रजावृद्धीसाठी, सर्व जीवांचे स्वामी असलेल्या हरिची उपासना करा. तुम्हाला यश हवे असेल तर गोविंदाची भक्ती करा.
धर्ममर्थं च कामं च मोक्षं चान्विच्छतां सदा । आराधनीयो भगवाननादिपुरुषोत्तमः ॥ १,१४.
जो नेहमी धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्षाची इच्छा करतो, त्याने आदिपुरुष, परमेश्वराची उपासना करावी.
यस्मिन्नाराधिते सर्गं चकारादौ प्रजापतिः । तमाराध्याच्युतं वृद्धिः प्रजानां वो भविष्यति ॥ १,१४.
ज्याची प्रजापतीने सृष्टीच्या आरंभी पूजा केली, त्या अचल परमेश्वराची उपासना केल्याने तुम्हाला प्रजावृद्धी मिळेल.
श्रीपराशर उवाच इत्येवमुक्तास्ते पित्रा पुत्राः प्राचेतसो दश । मग्नाः पयोधिसलिले तपस्तेषुः समाहिताः ॥ १,१४.
श्रीपराशर म्हणाले — वडिलांनी असे सांगितल्यावर, दहा प्रचेतस समुद्राच्या पाण्यात गेले आणि एकाग्रतेने तपस्या करू लागले.
दशवर्षसहस्राणि न्यस्तचित्ता जगत्पतौ । नारायणे मुनिश्रेष्ठ सर्वलोकपरायणे ॥ १,१४.
मुनिश्रेष्ठा, त्यांनी आपली मनं सर्व जगाचा आधार असलेल्या, सर्व लोकांचे आश्रय असलेल्या नारायणात एकाग्र करून, दहा हजार वर्षे तल्लीन अवस्थेत घालवली.
तत्रैवावस्थिता देवमेकाग्रमनसो हरिम् । तुष्टुवुर्यःस्तुतः कामान् स्तोतुरिष्टान्प्रयच्छति ॥ १,१४.
तेथेच, त्यांनी आपली मनं एकाग्र करून, हरि या देवतेचे स्तुती केली, कारण जो स्तुती करतो त्याला तो इच्छित मनोकामना पूर्ण करतो.
श्रीमैत्रेय उवाच स्तवं प्रचेतसो विष्णोः समुद्राम्भसि संस्थिताः । चक्रुस्तन्मे मुनिश्रेष्ठ सुपुण्यं वक्तुमर्हसि ॥ १,१४.
श्रीमैत्रेय म्हणाले: समुद्राच्या पाण्यात उभे राहून प्रचेतसांनी विष्णूची स्तुती केली; मुनिश्रेष्ठा, ती पुण्यकारी स्तुती मला सांगावी.
श्रीपराशर उवाच शृणु मैत्रेय गोविन्दं यथापूर्वं प्रचेतसः । तुष्टुवुस्तन्मयीभूताः समुद्रसलिलेशयाः ॥ १,१४.
श्रीपराशर म्हणाले: मैत्रेय, ऐक, प्रचेतसांनी जसे पूर्वी केले तसेच, समुद्राच्या पाण्यात राहून, गोविंदाची स्तुती कशी केली ते मी सांगतो.
प्रचेतस ऊचुः नताः स्म सर्ववचसां प्रतिष्ठा यत्र शाश्वती । तमाद्यन्तमशेषस्य जगतः परमं प्रभुम् ॥ १,१४.
प्रचेतस म्हणाले: आम्ही त्या परम प्रभूला वंदन करतो, जो सर्व शब्दांचा शाश्वत आधार आहे, आणि जो या जगाचा आदि आणि अंत आहे.
ज्योतिराद्यमनौपम्यमण्वनन्तमपारवत् । योनिभूतमशेषस्य स्थावरस्य चरस्य च ॥ १,१४.
जो मूळ, अनुपमेय, अनंत आणि अपार तेज आहे, जो स्थावर आणि जंगम सर्वांचा मूळ स्रोत आहे, त्याला आम्ही वंदन करतो.
यस्याहः प्रथमं रूपमरूपस्य तथा निशा । संध्या च परमेशस्य तस्मै कालात्मने नमः ॥ १,१४.
ज्याचा दिवस हा निराकाराचा पहिला रूप आहे, आणि ज्याची रात्रही तशीच आहे, त्या परब्रह्म काळस्वरूपाला आम्ही नमस्कार करतो.
भुज्यतेऽनुदिनं देवैः पितृभिश्च सुधात्मकः । बीजभूतं समस्तस्य तस्मै सोमात्मने नमः ॥ १,१४.
जो सोमस्वरूप देव आणि पितरांना दररोज मिळतो, जो सर्वांचा बीजस्वरूप आहे, त्या सोममय परमेश्वराला आम्ही वंदन करतो.
यस्तमास्यत्ति तीव्रात्मा प्रभाभिर्भासयन्नभः । घर्मशीताम्भसा योनिस्तस्मै सूर्यत्मने नमः ॥ १,१४.
जो तेजस्वी सूर्य अंधाराचा नाश करतो, आपल्या किरणांनी आकाश प्रकाशित करतो, उष्णता, थंडी आणि पाण्याचा मूळ आहे, त्या सूर्यस्वरूपाला आम्ही वंदन करतो.
काठिन्यवान् यो बिभर्ति जगदेतदशेषतः । शब्दादिसंश्रयो व्यापी तस्मै भूम्यात्मने नमः ॥ १,१४.
जो कठीणपणा घेऊन हे सर्व जग धारण करतो, जो शब्द व इंद्रियांचा आधार आहे आणि सर्वत्र व्यापलेला आहे, त्या भूमिस्वरूपाला आम्ही वंदन करतो.
यद्योनिभूतं जगतो वीजं यत्सर्वदेहिनाम् । तत्तोयरूपमीशस्य नमामो हरिमेधसः ॥ १,१४.
ज्याचे जलरूप हे जगाचे मूळ आहे, जो सर्व देहधारकांचा बीज आहे, त्या हरि या विश्वाच्या मूळस्वरूपाला आम्ही वंदन करतो.
यो मुखं सर्वदेवानां हव्यभुक्कव्यभुक्तथा । पितॄणां च नमस्तस्मै विष्णवे पावकात्मने ॥ १,१४.
जो अग्निस्वरूप विष्णू सर्व देवांचा आणि पितरांचा होमग्राही आहे, त्या पावकस्वरूप विष्णूला आम्ही नमस्कार करतो.
पञ्चधावस्थितो देहे यश्चेष्टां कुरुतेऽनिशम् । आकाशयोनिर्भगवांस्तस्मै वाय्वात्मने नमः ॥ १,१४.
जो शरीरात पाच प्रकारे वास करून, नेहमी क्रिया करतो, जो आकाशाचा मूळ आहे, त्या वायुस्वरूप भगवंताला आम्ही वंदन करतो.
अवकाशमशेषाणां भूतानां यः प्रयच्छति । अनन्तमूर्तिमाञ्छुद्धस्तस्मै व्योमात्मने नमः ॥ १,१४.
जो सर्व जीवांना अवकाश देतो, ज्याच्या अनंत रूप आहेत आणि जो शुद्ध आहे, त्या आकाशस्वरूपाला आम्ही वंदन करतो.
समस्तेन्द्रियसर्गस्य यः सदा स्थानमुत्तमम् । तस्मै शब्दादिरूपाय नमः कृष्णाय वेधसे ॥ १,१४.
जो नेहमी सर्व इंद्रियांच्या आणि त्यांच्या उत्पत्तीचा श्रेष्ठ आधार आहे, जो शब्दादी रूप आहे, त्या कृष्ण सृष्टीकर्त्याला आम्ही वंदन करतो.
गृह्णाति विषयान्नित्यमिन्द्रियात्माक्षराक्षरः । यस्तस्मै ज्ञानमूलाय नतास्म हरिमेधसे ॥ १,१४.
जो अक्षर आणि क्षर स्वरूपाने नेहमी इंद्रियांनी विषय ग्रहण करतो, जो ज्ञानाचा मूळ आहे, त्या हरि या विश्वमूळाला आम्ही वंदन करतो.
गृहीतानिन्द्रियैरर्थानात्मने यः प्रयच्छति । अन्तःकरणरूपाय तस्मै विश्वात्मने नमः ॥ १,१४.
जो इंद्रियांनी ग्रहण केलेल्या विषयांना आत्मा देतो, जो अंतःकरणाचा स्वरूप आहे, त्या विश्वात्म्याला आम्ही वंदन करतो.
यस्मिन्ननन्ते सकलं विश्वं यस्मात्तथोद्गतम् । लयस्थानं च यस्तस्मै नमः प्रकृतिधर्मिणे ॥ १,१४.
ज्यामध्ये हे सर्व विश्व वास करते, ज्याच्यापासून ते उत्पन्न होते आणि ज्यामध्ये ते विलीन होते, जो लयाचे स्थान आहे, त्या प्रकृतिस्वरूपाला आम्ही वंदन करतो.
शुद्धः संल्लक्ष्यते भ्रान्त्या गुणवानिव योऽगुणः । तमात्मरूपिणं देव नतास्म पुरुषोत्तमम् ॥ १,१४.
जो अगदी शुद्ध आहे, गुणरहित असूनही भ्रांतीमुळे गुणयुक्त वाटतो, तोच आत्मरूप असलेला परमेश्वर, त्या पुरुषोत्तमाला आम्ही वंदन करतो.
अविकारमजं शुद्धं निर्गुणं यन्निरजनम् । नताःस्मतत्परं ब्रह्म विष्णोर्यत्परमं पदम् ॥ १,१४.
जो कधीही बदलत नाही, जन्माला येत नाही, शुद्ध आहे, गुणरहित आहे, कलंक नाही— त्या विष्णूच्या परम पदरूप सर्वोच्च ब्रह्माला आम्ही वंदन करतो.
अदीर्घह्रस्वमस्थूलण्वनमश्यामलोहितम् । अस्नेहच्छायमतनुमसक्तमशरीरीणम् ॥ १,१४.
जो ना लांब आहे, ना छोटा; ना स्थूल आहे, ना सूक्ष्म; ना काळा, ना लाल; ज्याला स्नेह, सावली किंवा रूप नाही; जो कोणत्याच गोष्टीला जडलेला नाही आणि देहही नाही.
अनाकाशमसंस्पर्शमगन्धमरसं च यत् । अचक्षुश्रोत्रमचलमवाक्पाणिममानिसम् ॥ १,१४.
जो आकाशरहित आहे, स्पर्शरहित आहे, गंध आणि रसही नाही; ज्याला डोळे, कान नाहीत, जो हलत नाही, ज्याला वाणी, हात किंवा अहंकार नाही.
अनामगोमत्रसुखमतेजस्कमहेतुकम् । अभयं भ्रान्तिरहितम निद्रमजरामरम् ॥ १,१४.
जो नाव किंवा माप नसलेला, सुख नसलेला, तेज नसलेला, कारण नसलेला, निर्भय, भ्रांतिरहित, झोप नसलेला, जरा किंवा मृत्यू नसलेला आहे.
अरजोशब्दममृतमप्लुतं यदसंवृतम् । पूर्वापरेण वै यस्मिस्तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ १,१४.
जो रज किंवा शब्दरहित, अमृतस्वरूप, हलत नाही, झाकलेला नाही; जो पूर्वीही आणि नंतरही आहे— तोच विष्णूचे परम पद आहे.