प्राचीनबर्हिर्भगवान् महानासीत् प्रजापतिः । हविर्धानान्महाभाग येन संवर्धिताः प्रजाः ॥ १,१४.
प्राचीनबर्हिष हा पुण्यवान आणि महान प्रजापती होता. त्यानेच हविर्द्धानाची भाग्यवान मुले वाढवली.
प्राचीनाग्राः कुशास्तस्य पृथिव्यां विश्रुता मुने । प्राचीनबर्हिरभवत्ख्यातो भुवि महाबलः ॥ १,१४.
मुनिवर, त्याच्या काळात पृथ्वीवर पूर्वेकडे तोंड असलेले कुश गवत प्रसिद्ध झाले. प्राचीनबर्हिष हा मोठ्या सामर्थ्याचा म्हणून पृथ्वीवर प्रसिद्ध झाला.
समुद्रतनयायां तु कृतदारो महीपतिः । महतस्तमसः पारे सवर्णायां महामते ॥ १,१४.
राजाने समुद्रकन्या, बुद्धिमान सवर्णा हिच्याशी विवाह केला आणि त्या महाकाळाच्या पलीकडे आपले घर उभे केले.
सवर्णाधत्त सामुद्री दश प्राचीनबर्हिषः । सर्वे प्राचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगाः ॥ १,१४.
समुद्रकन्या सवर्णेपासून प्राचीनबर्हिष याला दहा पुत्र झाले. ते सर्व प्रचेतस नावाने ओळखले गेले आणि धनुर्विद्येत पारंगत होते.
अपृथग्धर्मचरणास्ते तप्यन्त महत्तपः । दशवर्षसहस्राणि समुद्रसलिलेशयः ॥ १,१४.
ते सर्व एकाच धर्माने वागत, त्यांनी समुद्राच्या पाण्यात राहून दहा हजार वर्षे कठोर तप केला.
श्रीमैत्रेय उवाच यदर्थं ते महात्मानस्तपस्तेपुर्महामुने । प्राचेतसः समुद्राम्भस्येतदाख्यातुमर्हसि ॥ १,१४.
श्रीमैत्रेय म्हणाले — हे महर्षे, त्या महान आत्म्यांनी, प्रचेतसांनी समुद्राच्या पाण्यात तपस्या का केली, ते कृपया सांगावे.
श्रीपराशर उवाच पित्रा प्रचेतसः प्रोक्ताः प्रजार्थममितात्मना । प्रजापतिनियुक्तेन बहुमानपुरःसरम् ॥ १,१४.
श्रीपराशर म्हणाले — प्रचेतसांना त्यांच्या वडिलांनी, ज्यांचे मन विशाल होते, प्रजोत्पत्तीच्या हेतूने, प्रजापतीच्या आज्ञेने आणि मोठ्या आदराने सांगितले.
प्राचीनबर्हिरुवाच ब्रह्मणा देवदेवेन समादिष्टोस्म्यहं सुताः । प्रजाः संवर्धनीयास्ते मया चोक्तं तथेति तत् ॥ १,१४.
प्राचीनबर्हिष म्हणाला — मला ब्रह्मदेवाने, देवांचा देव, आज्ञा दिली की माझ्या पुत्रांनी प्रजा वाढवावी. मी त्यांना ते सांगितले आणि त्यांनी मान्य केले.
तन्मम प्रीतये पुत्राः प्रजावृद्धिमतन्द्रिताः । कुरुध्वं माननीया वः सम्यगाज्ञा प्रजापतेः ॥ १,१४.
म्हणून, मुलांनो, माझ्या आनंदासाठी, तुम्ही प्रजावृद्धीसाठी मन लावून प्रयत्न करा. प्रजापतीची आज्ञा तुम्ही योग्य रीतीने पाळा.
श्रीपराशर उवाच ततस्ते तत्पितुः श्रुत्वा वचनं नृपनन्दनाः । तथेत्युक्त्वा च तं भूयः पप्रच्छुः पितरं मुने ॥ १,१४.
श्रीपराशर म्हणाले — वडिलांचे हे बोल ऐकून राजपुत्रांनी 'तसेच होईल' असे उत्तर दिले आणि पुन्हा वडिलांना विचारले.
प्रचेतस ऊचुः येन तात प्रजावृद्धौ समर्था कर्मणा वयम् । भवेम तत्समस्तं नः कर्म व्याख्यातुमर्हसि ॥ १,१४.
प्रचेतस म्हणाले — वडील, आम्ही प्रजा वाढवण्यासाठी कोणते कृत्य करावे, जेणेकरून आम्ही समर्थ होऊ? कृपया सर्व उपाय आम्हाला समजावून सांगा.
पितोवाच आराध्य वरदं विष्णुमिष्टप्राप्तिमसंशयम् । समेति नान्यथा मर्त्यः किमन्यत्कथयामि वः ॥ १,१४.
वडील म्हणाले — वर देणाऱ्या विष्णूची भक्ती केल्यानेच इच्छित फल निश्चित मिळते; इतर कोणत्याही मार्गाने मनुष्याला ते साध्य होत नाही. मी तुम्हाला आणखी काय सांगू?
तस्मात्प्रजा विवृद्ध्यर्थं सर्वभूतप्रभुं हरिम् । आराधयत गोविन्दं यदि सिद्धिमभीप्सथः ॥ १,१४.
म्हणून प्रजावृद्धीसाठी, सर्व जीवांचे स्वामी असलेल्या हरिची उपासना करा. तुम्हाला यश हवे असेल तर गोविंदाची भक्ती करा.
धर्ममर्थं च कामं च मोक्षं चान्विच्छतां सदा । आराधनीयो भगवाननादिपुरुषोत्तमः ॥ १,१४.
जो नेहमी धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्षाची इच्छा करतो, त्याने आदिपुरुष, परमेश्वराची उपासना करावी.
यस्मिन्नाराधिते सर्गं चकारादौ प्रजापतिः । तमाराध्याच्युतं वृद्धिः प्रजानां वो भविष्यति ॥ १,१४.
ज्याची प्रजापतीने सृष्टीच्या आरंभी पूजा केली, त्या अचल परमेश्वराची उपासना केल्याने तुम्हाला प्रजावृद्धी मिळेल.
श्रीपराशर उवाच इत्येवमुक्तास्ते पित्रा पुत्राः प्राचेतसो दश । मग्नाः पयोधिसलिले तपस्तेषुः समाहिताः ॥ १,१४.
श्रीपराशर म्हणाले — वडिलांनी असे सांगितल्यावर, दहा प्रचेतस समुद्राच्या पाण्यात गेले आणि एकाग्रतेने तपस्या करू लागले.
दशवर्षसहस्राणि न्यस्तचित्ता जगत्पतौ । नारायणे मुनिश्रेष्ठ सर्वलोकपरायणे ॥ १,१४.
मुनिश्रेष्ठा, त्यांनी आपली मनं सर्व जगाचा आधार असलेल्या, सर्व लोकांचे आश्रय असलेल्या नारायणात एकाग्र करून, दहा हजार वर्षे तल्लीन अवस्थेत घालवली.
तत्रैवावस्थिता देवमेकाग्रमनसो हरिम् । तुष्टुवुर्यःस्तुतः कामान् स्तोतुरिष्टान्प्रयच्छति ॥ १,१४.
तेथेच, त्यांनी आपली मनं एकाग्र करून, हरि या देवतेचे स्तुती केली, कारण जो स्तुती करतो त्याला तो इच्छित मनोकामना पूर्ण करतो.
श्रीमैत्रेय उवाच स्तवं प्रचेतसो विष्णोः समुद्राम्भसि संस्थिताः । चक्रुस्तन्मे मुनिश्रेष्ठ सुपुण्यं वक्तुमर्हसि ॥ १,१४.
श्रीमैत्रेय म्हणाले: समुद्राच्या पाण्यात उभे राहून प्रचेतसांनी विष्णूची स्तुती केली; मुनिश्रेष्ठा, ती पुण्यकारी स्तुती मला सांगावी.
श्रीपराशर उवाच शृणु मैत्रेय गोविन्दं यथापूर्वं प्रचेतसः । तुष्टुवुस्तन्मयीभूताः समुद्रसलिलेशयाः ॥ १,१४.
श्रीपराशर म्हणाले: मैत्रेय, ऐक, प्रचेतसांनी जसे पूर्वी केले तसेच, समुद्राच्या पाण्यात राहून, गोविंदाची स्तुती कशी केली ते मी सांगतो.
प्रचेतस ऊचुः नताः स्म सर्ववचसां प्रतिष्ठा यत्र शाश्वती । तमाद्यन्तमशेषस्य जगतः परमं प्रभुम् ॥ १,१४.
प्रचेतस म्हणाले: आम्ही त्या परम प्रभूला वंदन करतो, जो सर्व शब्दांचा शाश्वत आधार आहे, आणि जो या जगाचा आदि आणि अंत आहे.
ज्योतिराद्यमनौपम्यमण्वनन्तमपारवत् । योनिभूतमशेषस्य स्थावरस्य चरस्य च ॥ १,१४.
जो मूळ, अनुपमेय, अनंत आणि अपार तेज आहे, जो स्थावर आणि जंगम सर्वांचा मूळ स्रोत आहे, त्याला आम्ही वंदन करतो.
यस्याहः प्रथमं रूपमरूपस्य तथा निशा । संध्या च परमेशस्य तस्मै कालात्मने नमः ॥ १,१४.
ज्याचा दिवस हा निराकाराचा पहिला रूप आहे, आणि ज्याची रात्रही तशीच आहे, त्या परब्रह्म काळस्वरूपाला आम्ही नमस्कार करतो.
भुज्यतेऽनुदिनं देवैः पितृभिश्च सुधात्मकः । बीजभूतं समस्तस्य तस्मै सोमात्मने नमः ॥ १,१४.
जो सोमस्वरूप देव आणि पितरांना दररोज मिळतो, जो सर्वांचा बीजस्वरूप आहे, त्या सोममय परमेश्वराला आम्ही वंदन करतो.
यस्तमास्यत्ति तीव्रात्मा प्रभाभिर्भासयन्नभः । घर्मशीताम्भसा योनिस्तस्मै सूर्यत्मने नमः ॥ १,१४.
जो तेजस्वी सूर्य अंधाराचा नाश करतो, आपल्या किरणांनी आकाश प्रकाशित करतो, उष्णता, थंडी आणि पाण्याचा मूळ आहे, त्या सूर्यस्वरूपाला आम्ही वंदन करतो.
काठिन्यवान् यो बिभर्ति जगदेतदशेषतः । शब्दादिसंश्रयो व्यापी तस्मै भूम्यात्मने नमः ॥ १,१४.
जो कठीणपणा घेऊन हे सर्व जग धारण करतो, जो शब्द व इंद्रियांचा आधार आहे आणि सर्वत्र व्यापलेला आहे, त्या भूमिस्वरूपाला आम्ही वंदन करतो.
यद्योनिभूतं जगतो वीजं यत्सर्वदेहिनाम् । तत्तोयरूपमीशस्य नमामो हरिमेधसः ॥ १,१४.
ज्याचे जलरूप हे जगाचे मूळ आहे, जो सर्व देहधारकांचा बीज आहे, त्या हरि या विश्वाच्या मूळस्वरूपाला आम्ही वंदन करतो.
यो मुखं सर्वदेवानां हव्यभुक्कव्यभुक्तथा । पितॄणां च नमस्तस्मै विष्णवे पावकात्मने ॥ १,१४.
जो अग्निस्वरूप विष्णू सर्व देवांचा आणि पितरांचा होमग्राही आहे, त्या पावकस्वरूप विष्णूला आम्ही नमस्कार करतो.
पञ्चधावस्थितो देहे यश्चेष्टां कुरुतेऽनिशम् । आकाशयोनिर्भगवांस्तस्मै वाय्वात्मने नमः ॥ १,१४.
जो शरीरात पाच प्रकारे वास करून, नेहमी क्रिया करतो, जो आकाशाचा मूळ आहे, त्या वायुस्वरूप भगवंताला आम्ही वंदन करतो.
अवकाशमशेषाणां भूतानां यः प्रयच्छति । अनन्तमूर्तिमाञ्छुद्धस्तस्मै व्योमात्मने नमः ॥ १,१४.
जो सर्व जीवांना अवकाश देतो, ज्याच्या अनंत रूप आहेत आणि जो शुद्ध आहे, त्या आकाशस्वरूपाला आम्ही वंदन करतो.