एवं प्रभावस्स पृथुः पुत्रो वैन्यस्य वीर्यवान्। जज्ञे महीपतिः पूर्वो राजाभूज्जनरञ्जनात्
असा हा पृथूचा सामर्थ्य होता; तो वेण्याचा पराक्रमी पुत्र, लोकांच्या आनंदासाठी जन्मलेला पहिला राजा झाला.
य इदं जन्म वैन्यस्य पृथोः संकीर्त्तरेन्नरः। न तस्य दुष्कृतं किंचित्फलदायि प्रजायते
जो कोणी वेण्यपुत्र पृथूचा जन्मकथा सांगतो, त्याच्या कुठल्याही वाईट कर्माचे फळ त्याला मिळत नाही.
दुस्स्वप्नोपशमं नॄणां शृण्वतामेतदुत्तमम्। पृथोर्जन्म प्रभावश्च करोति सततं नृणाम्
पृथूच्या जन्माची आणि सामर्थ्याची ही उत्तम कथा ऐकणाऱ्यांना नेहमीच वाईट स्वप्नांपासून मुक्ती मिळते.
दीर्घसत्रेण देवेशं सर्व्वयज्ञेश्वरं हरिम् । पूजयिष्याम भद्रं ते तस्यांशस्ते भविष्यति
आपण दीर्घ यज्ञ करून सर्व देवांचा आणि सर्व यज्ञांचा स्वामी असलेल्या हरिची पूजा करू; तुझ्या कल्याणासाठी, त्याचा अंश तुला मिळेल.
दीप्यमानः स वपुषा साक्षादग्निरिव ज्वलन् । आद्यमाजगवं नाम खात् पपाग ततो धनुः
तो तेजस्वी रूपाने अग्नीप्रमाणे प्रज्वलित होत आकाशात गेला आणि तेथे आद्य अजगव नावाने प्रसिद्ध झाला; तिथून त्याने धनुष्य उचलले.
चकार ह्टदि तादृक् च कर्मणा कृतवानसौ । ततः स पृथिवीपालः पालयन् वसुधामिमाम्
त्याने योग्य असे अनेक कृत्ये केली, आणि मग त्या पृथ्वीच्या रक्षकाने ही वसुंधरा योग्य रीतीने सांभाळली.
प्रजानामुपकाराय यदि मां त्वं हनिष्यसि । आधारः कः प्रजानां ते नपश्वेष्ठे भविष्यति
जर तू लोकांच्या उपकारासाठी मला मारशील, तर मी नष्ट झाल्यावर तुझ्या प्रजांचा आधार कोण राहील?
ततश्व देवैर्मुनिबिर्दैत्यैरक्षोभिरद्रिभिः । गन्धर्वैरुरगैर्यक्षैः पितृभिस्तरुभिस्तथा
मग देव, ऋषी, दैत्य, राक्षस, पर्वत, गंधर्व, सर्प, यक्ष, पितर आणि वृक्ष —
पृथोः पुत्रौ महावीर्यौ जज्ञातोऽन्तर्द्धिपालिनौ शिखण्डिनी हविर्द्धानमन्तर्द्धानाद् व्यजायत
पृथूचे दोन पुत्र, दोघेही पराक्रमी आणि संपत्तीचे रक्षण करणारे, जन्माला आले — शिखंडीनी आणि हविर्द्धान. हे दोघे अंतर्द्धानापासून प्रकट झाले.
हविर्द्धानात् षडाग्नेयी धिषणाजनयत् सुतान् । प्राचीनबर्हिषं शुक्रं गयं कृष्णं व्रजाजिनौ
हविर्द्धानाच्या पत्नी अग्नीच्या कन्या धिषणा हिच्या पोटी सहा मुले जन्माला आली — प्राचीनबर्हिष, शुक्र, गया, कृष्ण, व्रज आणि अजिन.
प्राचीनबर्हिर्भगवान् महानासीत् प्रजापतिः । हविर्धानान्महाभाग येन संवर्धिताः प्रजाः ॥ १,१४.
प्राचीनबर्हिष हा पुण्यवान आणि महान प्रजापती होता. त्यानेच हविर्द्धानाची भाग्यवान मुले वाढवली.
प्राचीनाग्राः कुशास्तस्य पृथिव्यां विश्रुता मुने । प्राचीनबर्हिरभवत्ख्यातो भुवि महाबलः ॥ १,१४.
मुनिवर, त्याच्या काळात पृथ्वीवर पूर्वेकडे तोंड असलेले कुश गवत प्रसिद्ध झाले. प्राचीनबर्हिष हा मोठ्या सामर्थ्याचा म्हणून पृथ्वीवर प्रसिद्ध झाला.
समुद्रतनयायां तु कृतदारो महीपतिः । महतस्तमसः पारे सवर्णायां महामते ॥ १,१४.
राजाने समुद्रकन्या, बुद्धिमान सवर्णा हिच्याशी विवाह केला आणि त्या महाकाळाच्या पलीकडे आपले घर उभे केले.
सवर्णाधत्त सामुद्री दश प्राचीनबर्हिषः । सर्वे प्राचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगाः ॥ १,१४.
समुद्रकन्या सवर्णेपासून प्राचीनबर्हिष याला दहा पुत्र झाले. ते सर्व प्रचेतस नावाने ओळखले गेले आणि धनुर्विद्येत पारंगत होते.
अपृथग्धर्मचरणास्ते तप्यन्त महत्तपः । दशवर्षसहस्राणि समुद्रसलिलेशयः ॥ १,१४.
ते सर्व एकाच धर्माने वागत, त्यांनी समुद्राच्या पाण्यात राहून दहा हजार वर्षे कठोर तप केला.
श्रीमैत्रेय उवाच यदर्थं ते महात्मानस्तपस्तेपुर्महामुने । प्राचेतसः समुद्राम्भस्येतदाख्यातुमर्हसि ॥ १,१४.
श्रीमैत्रेय म्हणाले — हे महर्षे, त्या महान आत्म्यांनी, प्रचेतसांनी समुद्राच्या पाण्यात तपस्या का केली, ते कृपया सांगावे.
श्रीपराशर उवाच पित्रा प्रचेतसः प्रोक्ताः प्रजार्थममितात्मना । प्रजापतिनियुक्तेन बहुमानपुरःसरम् ॥ १,१४.
श्रीपराशर म्हणाले — प्रचेतसांना त्यांच्या वडिलांनी, ज्यांचे मन विशाल होते, प्रजोत्पत्तीच्या हेतूने, प्रजापतीच्या आज्ञेने आणि मोठ्या आदराने सांगितले.
प्राचीनबर्हिरुवाच ब्रह्मणा देवदेवेन समादिष्टोस्म्यहं सुताः । प्रजाः संवर्धनीयास्ते मया चोक्तं तथेति तत् ॥ १,१४.
प्राचीनबर्हिष म्हणाला — मला ब्रह्मदेवाने, देवांचा देव, आज्ञा दिली की माझ्या पुत्रांनी प्रजा वाढवावी. मी त्यांना ते सांगितले आणि त्यांनी मान्य केले.
तन्मम प्रीतये पुत्राः प्रजावृद्धिमतन्द्रिताः । कुरुध्वं माननीया वः सम्यगाज्ञा प्रजापतेः ॥ १,१४.
म्हणून, मुलांनो, माझ्या आनंदासाठी, तुम्ही प्रजावृद्धीसाठी मन लावून प्रयत्न करा. प्रजापतीची आज्ञा तुम्ही योग्य रीतीने पाळा.
श्रीपराशर उवाच ततस्ते तत्पितुः श्रुत्वा वचनं नृपनन्दनाः । तथेत्युक्त्वा च तं भूयः पप्रच्छुः पितरं मुने ॥ १,१४.
श्रीपराशर म्हणाले — वडिलांचे हे बोल ऐकून राजपुत्रांनी 'तसेच होईल' असे उत्तर दिले आणि पुन्हा वडिलांना विचारले.
प्रचेतस ऊचुः येन तात प्रजावृद्धौ समर्था कर्मणा वयम् । भवेम तत्समस्तं नः कर्म व्याख्यातुमर्हसि ॥ १,१४.
प्रचेतस म्हणाले — वडील, आम्ही प्रजा वाढवण्यासाठी कोणते कृत्य करावे, जेणेकरून आम्ही समर्थ होऊ? कृपया सर्व उपाय आम्हाला समजावून सांगा.
पितोवाच आराध्य वरदं विष्णुमिष्टप्राप्तिमसंशयम् । समेति नान्यथा मर्त्यः किमन्यत्कथयामि वः ॥ १,१४.
वडील म्हणाले — वर देणाऱ्या विष्णूची भक्ती केल्यानेच इच्छित फल निश्चित मिळते; इतर कोणत्याही मार्गाने मनुष्याला ते साध्य होत नाही. मी तुम्हाला आणखी काय सांगू?
तस्मात्प्रजा विवृद्ध्यर्थं सर्वभूतप्रभुं हरिम् । आराधयत गोविन्दं यदि सिद्धिमभीप्सथः ॥ १,१४.
म्हणून प्रजावृद्धीसाठी, सर्व जीवांचे स्वामी असलेल्या हरिची उपासना करा. तुम्हाला यश हवे असेल तर गोविंदाची भक्ती करा.
धर्ममर्थं च कामं च मोक्षं चान्विच्छतां सदा । आराधनीयो भगवाननादिपुरुषोत्तमः ॥ १,१४.
जो नेहमी धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्षाची इच्छा करतो, त्याने आदिपुरुष, परमेश्वराची उपासना करावी.
यस्मिन्नाराधिते सर्गं चकारादौ प्रजापतिः । तमाराध्याच्युतं वृद्धिः प्रजानां वो भविष्यति ॥ १,१४.
ज्याची प्रजापतीने सृष्टीच्या आरंभी पूजा केली, त्या अचल परमेश्वराची उपासना केल्याने तुम्हाला प्रजावृद्धी मिळेल.
श्रीपराशर उवाच इत्येवमुक्तास्ते पित्रा पुत्राः प्राचेतसो दश । मग्नाः पयोधिसलिले तपस्तेषुः समाहिताः ॥ १,१४.
श्रीपराशर म्हणाले — वडिलांनी असे सांगितल्यावर, दहा प्रचेतस समुद्राच्या पाण्यात गेले आणि एकाग्रतेने तपस्या करू लागले.
दशवर्षसहस्राणि न्यस्तचित्ता जगत्पतौ । नारायणे मुनिश्रेष्ठ सर्वलोकपरायणे ॥ १,१४.
मुनिश्रेष्ठा, त्यांनी आपली मनं सर्व जगाचा आधार असलेल्या, सर्व लोकांचे आश्रय असलेल्या नारायणात एकाग्र करून, दहा हजार वर्षे तल्लीन अवस्थेत घालवली.
तत्रैवावस्थिता देवमेकाग्रमनसो हरिम् । तुष्टुवुर्यःस्तुतः कामान् स्तोतुरिष्टान्प्रयच्छति ॥ १,१४.
तेथेच, त्यांनी आपली मनं एकाग्र करून, हरि या देवतेचे स्तुती केली, कारण जो स्तुती करतो त्याला तो इच्छित मनोकामना पूर्ण करतो.
श्रीमैत्रेय उवाच स्तवं प्रचेतसो विष्णोः समुद्राम्भसि संस्थिताः । चक्रुस्तन्मे मुनिश्रेष्ठ सुपुण्यं वक्तुमर्हसि ॥ १,१४.
श्रीमैत्रेय म्हणाले: समुद्राच्या पाण्यात उभे राहून प्रचेतसांनी विष्णूची स्तुती केली; मुनिश्रेष्ठा, ती पुण्यकारी स्तुती मला सांगावी.
श्रीपराशर उवाच शृणु मैत्रेय गोविन्दं यथापूर्वं प्रचेतसः । तुष्टुवुस्तन्मयीभूताः समुद्रसलिलेशयाः ॥ १,१४.
श्रीपराशर म्हणाले: मैत्रेय, ऐक, प्रचेतसांनी जसे पूर्वी केले तसेच, समुद्राच्या पाण्यात राहून, गोविंदाची स्तुती कशी केली ते मी सांगतो.