यत्र यत्र ययौ देवी सा तदा भूतधारिणी। तत्र तत्र तु सा वैन्यं ददृशो!ऽभ्युद्यतायुधम्
ती देवी जिथे जिथे गेली, तिथे तिथे तिला शस्त्र उचलून उभा असलेला वेण्य दिसला.
ततस्तं प्राह वसुधा पृथुं राजपराक्रमम्। प्रवेपमाना तद्बाणपरित्राणपरायणा
मग पृथ्वी, बाणांपासून वाचण्यासाठी थरथरत, त्या पराक्रमी पृथू राजाला बोलली.
पृथिव्युवाच स्त्रीवधे त्वं महापापं किं नरेन्द्र। न पश्यसि। येन मां हंतुमत्यर्थं प्रकरोषि नृपोद्यमम्
पृथ्वी म्हणाली: स्त्रीचा वध करणे हे मोठे पाप आहे, राजन, तुला हे दिसत नाही का? मला मारण्यासाठी इतका प्रयत्न का करतोस?
पृथुरुवाच एकस्मिन् यत्र निधनं प्रापिते दुष्टकारिणि। बहूनां भवति क्षेमं तस्य पुण्यप्रदो वधः। ७४ पृथिव्युवाच प्रजानामुपकाराय यदि मां त्वं हनिष्यसि आधारः कः प्रजानां ते नृपश्रेष्ठ भविष्यति
पृथू म्हणाला: जेव्हा एखादा दुष्ट मारला जातो, तेव्हा अनेकांचे कल्याण होते; अशा वधाने पुण्य मिळते. पृथ्वी म्हणाली: जर तू लोकांच्या भल्यासाठी मला मारशील, तर राजाश्रेष्ठा, मग तुझ्या प्रजेला आधार कोण देईल?
पृथुरुवाच त्वां हत्वा वसुधे बाणैर्मच्छासनपराङ्मुखीम्। आत्मयोगबलेनेमा धारयिष्याम्यहं प्रजाः
पृथू म्हणाला: जर तू माझ्या आज्ञा न मानणारी असशील आणि मी तुला बाणांनी मारले, तरी मी माझ्या योगशक्तीने या लोकांना सांभाळीन.
श्रीपराशर उवाच ततः प्रणम्य वसुधा तं भूयः प्राह पार्थिवम्। प्रवेपिताङ्गी परमं साध्वसं समुपागता
श्री पराशर म्हणाले: मग पृथ्वीने पुन्हा वाकून त्या राजाला भीतीने थरथरत उत्तर दिले.
पृथिव्युवाच उपायतः समारब्धाः सर्वे सिद्ध्यन्त्युपक्रमाः। तस्माद्वदाम्युपायं ते तं कुरुष्व यदीच्छसि
पृथ्वी म्हणाली: योग्य उपायाने केलेले सर्व प्रयत्न यशस्वी होतात; म्हणून मी तुला एक उपाय सांगते, तो तुला हवा असेल तर कर.
समस्ता या मया जीर्णा नरनाथ महौषधीः। यदीच्छसि प्रदास्यामि ताः क्षीरपरिणामिनीः
हे नरनाथा, मी जे सर्व मोठ्या औषधी पचविल्या आहेत, त्या मी तुला दूधरूपाने देईन, जर तुला हवे असेल.
तस्मात्प्रजाहितार्थाय मम धर्मभृतां वर। तं तु वत्सं कुरुष्व त्वं क्षरेयं येन वत्सला
म्हणून, प्रजांच्या हितासाठी, धर्मप्रियांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, तू मला एक वत्स तयार कर, ज्यामुळे मी दूध देऊ शकेन.
समां च कुरु सर्वत्र येन क्षीरं समंततः। वरौषधीबीजभूतं बीजं सर्वत्र भावये
सर्वत्र दूध समप्रमाणात मिळावे असे कर, म्हणजे ते सगळीकडे सारखे वाटता येईल; आणि उत्तम औषधींचे बीज सर्वत्र निर्माण होईल.
श्रीपराशर उवाच तत उत्सारयामास शैलान् शतसहस्रशः। धनुष्कोट्या पदा वैन्यस्तेन शैला विवर्द्धिताः
श्रीपराशर म्हणाले — त्यानंतर, पृथूने धनुष्याच्या टोकाने आणि आपल्या पायाने शेकडो हजारो डोंगर दूर फेकले; त्याच्या कृतीने ते डोंगर अजून वाढले.
न हि पूर्वविसर्गे वै विषमे पृथिवीतले। प्रविभागः पुराणां वा ग्रामाणां वा पुराऽभवत्
मैत्रेय, मागील सृष्टीत पृथ्वीची पृष्ठभाग सपाट नव्हती, त्यामुळे तेव्हा न जमीन विभागली गेली होती, ना गावे अस्तित्वात होती.
न सस्यानि न गोरक्ष्यं न कृषिर्न वणिक्पथः। वैन्यात्प्रभृति मैत्रेय सर्वस्यैतस्य सम्भवः
तेव्हा ना पिके होती, ना गुरांची राखण, ना शेती, ना व्यापाराचे रस्ते; हे सर्व पृथूपासून सुरू झाले, मैत्रेय.
यत्रयत्र समं त्वस्य भूमेरासीद्द्विजोत्तम। तत्रतत्र प्रजाः सर्वा निवासं समरोचयत्
जिथे जिथे पृथ्वी सपाट होती, तिथे तिथे सर्व लोक राहायला गेले, हे श्रेष्ठ द्विजा.
आहारः फलमूलानि प्रजानामभवत्तदा। कृच्छ्रेण महता सोपि प्रणष्टास्वौषदीषु वै
त्या काळी लोकांचे अन्न फळे आणि कंदमुळे होते; आणि औषधी संपल्या की तेही मोठ्या कष्टाने मिळायचे.
स कल्पयित्वा वत्सं तु मनुं स्वायंभुवं प्रभुम्। स्वपाणौ पृथिवीनाथो दुदोह पृथिवीं पृथुः। सस्यजातानि सर्वाणि प्रजानां हितकाम्यया
पृथूने स्वतःच्या हाताने पृथ्वीचे दूध काढले, आणि वत्स म्हणून स्वायंभुव मनूला ठेवले; लोकांच्या भल्यासाठी सर्व प्रकारची पिके मिळवली.
तेनान्नेन प्रजास्तात वर्तन्तेद्यापि नित्यशः
हे प्रिय, त्या अन्नामुळेच लोक आजही नेहमी जगतात.
प्राणप्रदाता स पृथुर्यस्माद्भूमेरभूत्पिता। ततस्तु पृथिवीसंज्ञामवापाखिलधारिणी। ८९ ततश्च देवैर्मुनिभिर्दैत्यै रक्षोभिरद्रि भिः। गन्धर्वैरुरगैर्यक्षैः पितृभिस्तरुभिस्तथा
पृथू हा प्राण देणारा, पृथ्वीचा पिता ठरला; म्हणूनच सर्वांचे पालन करणाऱ्या पृथ्वीला 'पृथ्वी' हे नाव मिळाले.
तत्तत्पात्रमुपादाय तत्तद्दुग्धं मुने पयः। वत्सदोग्धृविश्षोआ!श्च तेषां तद्योनयोऽभवन्
मुनिवर, मग देव, ऋषी, दैत्य, राक्षस, पर्वत, गंधर्व, सर्प, यक्ष, पितर आणि वृक्ष — प्रत्येकाने आपापली भांडी घेतली आणि आपापल्या वत्स व दुध काढणाऱ्यांसह पृथ्वीचे आपापल्या प्रकारचे दूध मिळवले.
सैषा धात्री विधात्री च धारिणी पोषणी तथा। सर्वस्य तु ततः पृथ्वी विष्णुपादतलोद्भवा
तीच पालन करणारी, वाढवणारी, आधार देणारी आणि पोसणारी आहे; म्हणूनच, विष्णूच्या पायाच्या तळव्यापासून उत्पन्न झालेली पृथ्वी सर्वांची जननी आहे.
एवं प्रभावस्स पृथुः पुत्रो वैन्यस्य वीर्यवान्। जज्ञे महीपतिः पूर्वो राजाभूज्जनरञ्जनात्
असा हा पृथूचा सामर्थ्य होता; तो वेण्याचा पराक्रमी पुत्र, लोकांच्या आनंदासाठी जन्मलेला पहिला राजा झाला.
य इदं जन्म वैन्यस्य पृथोः संकीर्त्तरेन्नरः। न तस्य दुष्कृतं किंचित्फलदायि प्रजायते
जो कोणी वेण्यपुत्र पृथूचा जन्मकथा सांगतो, त्याच्या कुठल्याही वाईट कर्माचे फळ त्याला मिळत नाही.
दुस्स्वप्नोपशमं नॄणां शृण्वतामेतदुत्तमम्। पृथोर्जन्म प्रभावश्च करोति सततं नृणाम्
पृथूच्या जन्माची आणि सामर्थ्याची ही उत्तम कथा ऐकणाऱ्यांना नेहमीच वाईट स्वप्नांपासून मुक्ती मिळते.
दीर्घसत्रेण देवेशं सर्व्वयज्ञेश्वरं हरिम् । पूजयिष्याम भद्रं ते तस्यांशस्ते भविष्यति
आपण दीर्घ यज्ञ करून सर्व देवांचा आणि सर्व यज्ञांचा स्वामी असलेल्या हरिची पूजा करू; तुझ्या कल्याणासाठी, त्याचा अंश तुला मिळेल.
दीप्यमानः स वपुषा साक्षादग्निरिव ज्वलन् । आद्यमाजगवं नाम खात् पपाग ततो धनुः
तो तेजस्वी रूपाने अग्नीप्रमाणे प्रज्वलित होत आकाशात गेला आणि तेथे आद्य अजगव नावाने प्रसिद्ध झाला; तिथून त्याने धनुष्य उचलले.
चकार ह्टदि तादृक् च कर्मणा कृतवानसौ । ततः स पृथिवीपालः पालयन् वसुधामिमाम्
त्याने योग्य असे अनेक कृत्ये केली, आणि मग त्या पृथ्वीच्या रक्षकाने ही वसुंधरा योग्य रीतीने सांभाळली.
प्रजानामुपकाराय यदि मां त्वं हनिष्यसि । आधारः कः प्रजानां ते नपश्वेष्ठे भविष्यति
जर तू लोकांच्या उपकारासाठी मला मारशील, तर मी नष्ट झाल्यावर तुझ्या प्रजांचा आधार कोण राहील?
ततश्व देवैर्मुनिबिर्दैत्यैरक्षोभिरद्रिभिः । गन्धर्वैरुरगैर्यक्षैः पितृभिस्तरुभिस्तथा
मग देव, ऋषी, दैत्य, राक्षस, पर्वत, गंधर्व, सर्प, यक्ष, पितर आणि वृक्ष —
पृथोः पुत्रौ महावीर्यौ जज्ञातोऽन्तर्द्धिपालिनौ शिखण्डिनी हविर्द्धानमन्तर्द्धानाद् व्यजायत
पृथूचे दोन पुत्र, दोघेही पराक्रमी आणि संपत्तीचे रक्षण करणारे, जन्माला आले — शिखंडीनी आणि हविर्द्धान. हे दोघे अंतर्द्धानापासून प्रकट झाले.
हविर्द्धानात् षडाग्नेयी धिषणाजनयत् सुतान् । प्राचीनबर्हिषं शुक्रं गयं कृष्णं व्रजाजिनौ
हविर्द्धानाच्या पत्नी अग्नीच्या कन्या धिषणा हिच्या पोटी सहा मुले जन्माला आली — प्राचीनबर्हिष, शुक्र, गया, कृष्ण, व्रज आणि अजिन.